"فاجعه ساتم الوغ‌زاده تکرار سرنوشت فردوسیست"

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در تالار اتحادیه نویسندگان تاجیکستان از 100مین سالگرد مولود ساتم الوغ‌زاده تجلیل شد

اتحادیه نویسندگان تاجیکستان با برگزاری همایشی از 100مین سالگرد مولود ساتم الوغ‌زاده، نویسنده معروف در این کشور، تجلیل کرد.

در این همایش که روز پنج‌شنبه‌ 29 سپتامبر در تالار اتحادیه نویسندگان دایر شد، شاعران و نویسندگان، پژوهشگران و دوستداران فرهنگ و ادبیات جایگاه الوغ‌زاده را در تاریخ و فرهنگ تاجیکستان به بررسی گرفتند.

پرفسور خداینظر عصازاده، پژوهشگر ادبیات شوروی تاجیکستان و از محققان آثار ساتم الوغ‌زاده، تأکید کرد که به دلیل فرار پسرش عزیز به بریتانیا الوغ‌زاده از حزب کمونیست اخراج شده و از محافل ادبی رانده شده بود.

"رانده شده"

در سال 1967 عزیز، پسر استاد الوغ‌زاده، فارغ‌التحصیل دانشگاه دولتی مسکو، به نام لاماناس اف، ضمن یک دیدار رسمی از هند از سفارتخانه بریتانیا در آن کشور درخواست پناهندگی سیاسی کرده و به آن جا رفت.

آقای عصازاده گفت اعضای جلسه حزب کمونیست تاجیکستان در 4 دسامبر سال 1967 از الوغ‌زاده که آن زمان از نویسندگان سرشناس و پُرطرفدار محسوب می‌شد، تقاضا کردند که این کردار پسرش را محکوم کرده و از فرزندش رو بتابد.

وی افزود: "چون استاد الوغ‌زاده فرزندش را دوست می‌داشت و این کردار او را “خیانت به وطن” نمی‌دانست، این تقاضا را نپذیرفت و از حزب کمونیست رانده شد."

نویسنده برات عبدالرحمان اف گفت که در دوران اتحاد شوروی از عضویت حزب کمونیست اخراج شدن به معنی از همه سمتها برکنار شدن و در مجموع، "از جامعه رانده شدن" بود.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای عصازاده گفت که پس از پناه بردن پسرش به بریتانیا استاد الوغ‌زاده از حزب کمونیست رانده شد

آقای عبدالرحمان اف گفت: "همه کتب ساتم الوغ‌زاده از فروشگاهها و کتابخانه‌ها برچیده شدند، تدریس آثار او در مکتبهای متوسطه و مؤسسات آموزش عالی ممنوع شد. چاپخانه‌های دولتی و نشریه‌ها از چاپ آثار او خودداری می‌کردند."

او تأکید کرد که حمَلات لفظی و روانی فرهنگیان و چاپ نامه‌های دسته‌جمعی آنها در نشریه‌های رسمی که الوغ‌زاده و پسرش عزیز را محکوم می‌کردند، "این نویسنده زبردست را از سیستم شوروی دلسرد ساخت."

ستار ترسون، نویسنده دیگر، از این وضعیت به عنوان "فاجعه ساتم الغ‌زاده" نام برد و آن را به سرنوشت ابوالقاسم فردوسی، شاعر بزرگ کلاسیک، شبیه خواند. وی گفت این هر دو از درد فرزند گرفتار مصیبت و آزار شده و در وطن خود آواره و خار شدند.

اورون کوهزاد، نویسنده معروف، به این موضوع اشاره‌ کردند که شخصیت احمد دانش، شاعر و دانشمند روشنگرای قرن 19 که ساتم الوغ‌زاده در نمایشنامه‌اش “الّامه ادهم و دیگران” تصویر کرده، بیشتر بیانگر احوال خود نویسنده در دوره تعقیب و آزارش است.

آقای کوهزاد گفت: "فغان احمد دانش در نمایش نامه که می‌گفت “من در این ملک تنهایم!” بیانگر چهره یا تمثال استاد الوغ‌زاده بود که در گوشه تنهایی مانده بود."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption سناریوی فیلم "قسمت شاعر" به قلم استاد الوغ‌زاده تعلق دارد

ستار تورسون نیز گفت که حتی در آستانه جشن هزاره ابوعلی ابن سینا در سال 1980 کارگردانهای تاجیکستان فیلمنامه “این سینا” الوغ‌زاده را نپذیرفتند، اما استودیوی “ازبک فیلم” بر اساس این اثر یک فیلم هنری ساخت.

گفته می‌شود در مدت بیش از ده سال ساتم الوغ‌زاده در گوشه فراموشی مانده و تنها در اوایل دهه 1980 چاپ آثارش در تاجیکستان از سر گرفته شد.

راه به سوی خودآگاهی ملی

به گفته پرفسور خداینظر عصازاده، مطالعه کتاب “نمونه ادبیات تاجیک” صدرالدین عینی، شاعر، نویسنده و محقق معروف، درذهنیت الوغ‌زاده تأثیر قوی داشته است.

وی گفت: "پس از مطالعه این کتاب و دیدار با عینی در اوایل سال 1929 در تاشکند در نهاد ساتم الوغ‌زاده خودشناسی ملی پیدا شد و او تا آخر عمر بابرکت خود به زنده کردن چهره‌های سرشناس تاریخی و ادبی و انعکاس حوادث تاریخی پرداخته است."

آقای عصازاده رمانهای “فردوسی”، “واسع”، نمایش نامه‌های “قسمت شاعر”، “ابن سینا”، “الامه ادهم” و کتابهای “تیمورملیک” و “روایت سغدی”را نمونه‌هایی از آثار الوغ‌زاده خواند که خواننده را به خودآگاهی و خودشناسی ملی هدایت می‌کنند.

او گفت: “استاد الوغ‌زاده در کتاب “روایت سغدی” از قول ویرکن، قهرمانی سغدی که علیه اشغالگران عرب مبارزه می‌کرد، همه ناکامی و شکست را ناشی از پراکندگی ملی خوانده است. اما این هشدار در حوادث دهه 1990 در تاجیکستان به نظر اعتبار گرفته نشد و تاجیک به جان تاجیک درافتاد."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای کوهزاد می‌گوید که الوغ‌زاده بیش از 10 سال در گوشه تنهایی مانده بود

نویسنده ستار ترسون نیز تأکید کرد که الوغ‌زاده در کتاب “تیمورملیک” وحدت ملی را از عوامل اصلی حمایت از مرز و بوم کشور و پیکار علیه اشغالگران خارجی خوانده است.

میرزا شکورزاده، نویسنده و پژوهشگر، معتقد است که تنها در اواخر عمر ساتم الوغ‌زاده از آثار او قدر‌شناسی شده و مقامات در آستانه فروپاشی اتحاد شوروی به او جایزه دولتی رودکی و عنوان افتخاری “نویسنده مردمی تاجیکستان”را اعطا کرده‌اند.

همچنین، به گفته آقای شکورزاده، در سال 1997 رمان “فردوسی” ساتم الوغ‌زاده در ایران به عنوان “رمان سال” شناخته شده و به دریافت چهل سه سکه طلا (معادل 4 هزار دلار آمریکایی) نایل شده است. این آخرین جایزه‌ای بوده که در زمان زندگی نویسنده اعطا شده است.

ضمناً، رمان “فردوسی” در ایران دو مراتبه، در چاپخانه‌ای خصوصی و در انتشارات دولتی “سروش” منتشر شده است. کتاب “صبح جوانی ما” نیز در ایران چاپ شده است.

مرگ در غربت

در پی آغاز جنگ داخلی در تاجیکستان در سال 1992 و به وخامت گرایدن وضعیت امنیتی در شهر دوشنبه ساتم الوغ‌زاده که 81 سال داشت و بیمار بود، مجبور به ترک وطن شد.

وی از آن زمان تا آخر عمر در شهر مسکو زندگی کرد و دو روز قبل از امضای موافقتنامه صلح تاجیکستان در مسکو، یعنی 25 ژوئن سال 1997، با زندگی پدرود گفت.

با مساعدت امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان، جنازه ساتم الوغ‌زاده به شهر دوشنبه انتقال داده شد و در قبرستان نویسندگان و دانشمندان و اهل هنر تاجیکستان در منطقه لوچاب، در شمال شهر دوشنبه، به خاک سپرده شد.

در همین حال، عبدالحمید صمداف، معاون رئیس اتحادیه نویسندگان تاجیکستان، گفت که به دلیل زیاد بودن مراسم جشنی در سال جاری دولت تصمیم گرفته است در اوایل سال آینده از 100مین سالگرد ساتم الوغ‌زاده در سراسر کشور با شکوه و شهامت خاصه تجلیل کند.

آقای صمداف می‌گوید که در نظر است تا روزهای جشن سالگرد نویسنده مکتوبهای ساتم الوغ‌زاده و خاطرات ادیبان و دانشمندان تاجیک در باره او جمع‌آوری و چاپ شوند.

در نهایت، پرفسور خدایی شریف‌اف، ادبیات‌شناس و استاد دانشگاه ملی تاجیکستان، پیشنهاد کرد که مجسمه ساتم الوغ‌زاده در یکی از خیابانهای شهر دوشنبه گذاشته شود.