عمان در حاشیه بهار عربی

انتخابات در عمان حق نشر عکس Reuters

عمان گرچه از بهار عربی بی‌تاثیر نماند، اما دامنه این تاثیر و واکنش حکومت در قبال آن چندان بزرگ و خبرساز نشد. با این همه در این کشور آرام عربی نیز تحولاتی محسوس در جریان است.

هیلاری کلینتون، وزیر خارجه آمریکا اخیرا در سفری به عمان، از نقش این کشور در ماجرای آزادی آمریکایی‌های بازداشت شده در ایران سپاسگزاری کرد.

خانم کلینتون همچنین به مقامات عمان گزارشی در باره "توطئه جمهوری اسلامی" برای ترور سفیر عربستان در واشنگتن داد. همزمان با این سفر، فرمانده گارد ساحلی عمان به ایران سفر کرده بود تا مذاکرات مربوط به قطعی‌کردن پیمان امنیتی میان دو کشور را به پایان نزدیک کند.

این دو رویداد ظاهراً متناقض در سیاست خارجی عمان و بازی‌کردن این کشور با کارت‌های مختلف در مناسبات بین‌المللی‌اش نمونه‌هایی نادر نیستند.

عمان پیوسته به ‌ نوعی از ثبات محافظه‌کارانه در رویکردها و جهت‌گیری‌های بین‌المللی‌ و منطقه‌ای‌اش مشهور بوده است. برد و تاثیر این سیاست تا به حدی است که در سی سال گذشته (از آزادسازی خرمشهر به این سو) بر خلاف اکثر کشورهای شورای همکاری خلیج فارس کمتر تنشی در مناسبات عمان و ایران به وجود آمده است، مناسباتی که در دوران شاه نیز از ثبات و استحکام خاصی برخوردار بود.

سلطان قابوس، پادشاه عمان، در سه دهه پس از انقلاب ایران هیچ‌گاه به تهران سفر نکرده بود. اما جهت‌گیری محافظه‌کارانه این کشور سبب شد که دعوت به اولین دیدار ازایران در اوج بحران انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ را لغو نکند و در گرماگرم تظاهرات و اعتراض‌های مخالفان (۱۴ مرداد) علیه نتیجه انتخابات ریاست جمهوری به تهران برود.

این سیاست خارجی در اصل ادامه سیاست داخلی عمان است. در عرصه اجتماعی و سیاسی هم سلطان قابوس نوعی ثبات توام با اصلاحات محافظه‌کارانه را دنبال کرده و به رغم قدرت مطلقه‌اش با خواست‌های محدودی که اینجا و آنجا در جامعه محافظه‌کار عمان شکل گرفته همراهی و همگامی کرده است تا "ثبات" کشور و تاج و تحت خودش دستخوش بحران نشود.

این نیز هست که شکاف‌های طبقاتی و اجتماعی در عمان نسبت به بسیاری از کشورهای عربی در سطح محدودتری است واثرات منفی روند مدرن‌سازی بر بخش‌های سنتی اقتصاد جامعه با آسیب‌ها و محرومیت‌های اجتماعی شدید توام نبوده است.

از مطالبات اقتصادی تا ایجاد نظام مشروطه

مدرن‌سازی نظام آموزشی عمان با دستاوردهای قابل اعتنایی همراه بوده و دسترسی به آموزش به امری سهل و ساده در این کشور دو میلیون ۶۰۰ هزار نفری (یک میلیون و نهصدهزار نفر اهالی بومی و ۷۰۰ هزار نفر خارجی) بدل شده است. دولت سالانه یک چهارم بودجه خود را به امور آموزشی اختصاص می‌دهد.

حق نشر عکس Getty
Image caption "بهار عربی" تاثیراتی حاشیه‌ای بر ساحت سیاسی و اجتماعی عمان داشت و جوش و خروشی که چند ماه پیش در این کشور شکل گرفت، به لحاظ دامنه و استمرار محدود ماند

در عین حال، ساختارهای توسعه‌نیافته ارتباطی در عمان نیز در جهت حفظ مناسبات موجود عمل می‌کنند. به رغم اعلام علاقه مکرر پادشاه به پیشرفت‌های تکنولوژیک ارتباطی و لزوم به کارگیری آنها در عمان، بسیاری از مناطق این کشور همچنان فاقد اینترنت است و از کل جمعیت دو میلیون و ششصد هزار نفری عمان تنها ۳۰۰ هزار کاربر امکان دسترسی به آن را دارند.

مجموعه عوامل یادشده سبب شده که "بهار عربی" تاثیراتی حاشیه‌ای بر ساحت سیاسی و اجتماعی عمان داشته باشد و جوش و خروشی که چند ماه پیش در این کشور شکل گرفت، به لحاظ دامنه و استمرار محدود بماند و حتی با موارد مشابه در کشورهای سلطنتی، مانند اردن و مراکش و بحرین هم قابل قیاس نباشد.

تظاهرات و اعتراضاتی که در اسفند سال گذشته در برخی از نقاط عمان بروز کرد قدرت سلطان قابوس را به چالش نکشید، معترضان خواهان امکانات رفاهی و اجتماعی بیشتر و زمینه‌سازی برای مشارکت سیاسی فزونتر بودند که در نهایت پادشاهی مطلقه را به سوی پادشاهی مشروطه سوق دهد. در واقع اعتراض‌ها عمدتاً بر مطالباتی مانند افزایش حقوق، محل‌های اشتغال بیشتر، مهار تورم و رفع برخی نابسامانی‌های اداری و عمرانی و افزایش قدرت مجلس شورا متمرکز بود.

گرچه خشونت پلیس سبب شد که ۶ نفر از تظاهرات‌کنندگان جان خود را از دست بدهند، ولی با قول و قرارهای دولت، بحران فروکش کرد. بخشی از این قول‌وقرارها، همچون پرداخت حقوق بیکاری، افزایش حداقل دستمزد، ایجاد ۵۰ هزار شغل جدید در بخش دولتی تا کنون کاملاً یا قسماً عملی شده‌اند. با توجه به متورم بودن دستگاه بوروکراسی در عمان، ایجاد شغل‌های دولتی جدید لزوماً با پیامدهای مثبتی توام نخواهد بود و صرفاً تاکتیکی برای فرونشاندن اعتراض‌ها تلقی می‌شود که در درازمدت باید تصحیح شود.

چهره‌های جدید در مجلس شورا

عمان در ساحل دریای عمان با مساحتی کمتر از یک پنجم خاک ایران، طبق قانون اساسی سال ۱۹۹۶ دارای نظام مبتنی بر سلطنت مطلقه است. تشکیل حزب در عمان ممنوع است و نامزدان شورای مشورتی باید به صورت مستقل ثبت‌نام کنند.

حق نشر عکس Reuters
Image caption در انتخابات اخیر عمان، رقم زنان کاندیدا نسبت به دور قبل تقربیاً ۴ برابر شده بود

شورای مشورتی که تا کنون نمونه‌ای بسیار ابتدایی از مجالس قانونگذاری حتی در برخی از کشورهای عربی بوده، متشکل از دو مجلس (شورا و سنا) است. این شورا در باره لوایح و قوانین پیشنهادی دولت بحث می‌کند، اما تا کنون اجازه رای‌دهی در باره آنها را نداشته است. وزرا نیز در صورت طرح سوال از سوی نمایندگان باید به آنها پاسخ دهند، ولی شورا حق برکناری آنها را ندارد.

مجلس سنا یا شورای دولتی مرکب از ۴۱ نفر است که از سوی پادشاه منصوب می‌شوند. مجلس شورا ۸۴ عضو دارد که پادشاه آنها را از میان ۱۶۸ نامزدی که بیشترین رای را کسب کرده‌اند دستچین می‌کند.

در سایه تاثیر بهار عربی و رویدادها و اعتراض‌هایی که در اسفندماه در عمان اتفاق افتاد انتخابات دور جدید شورای عمان تا حدودی متفاوت از دوره‌های قبل بود. در این انتخابات که ۲۳ مهر برگزار شد برای تصاحب ۸۴ کرسی مجلس ۱۱۳۳ نفر، از جمله ۷۷ زن خود را نامزد کرده بودند. رقم زنان کاندیدا نیز نسبت به دور قبل تقربیاً ۴ برابر شده بود. از یک میلیون و نهصد ‌صدهزار نفری اهالی بومی عمان ۵۲۲ هزار نفر از صاحبان حق رای برای شرکت در این انتخابات ثبت‌نام‌ کرده بودند که نسبت به دور قبل افزایشی ۲۷ درصدی را نشان می‌داد.

در دورهای قبلی انتخابات مجلس شورا عمدتا نمایندگان و وابستگان به رهبران قبایل و محافل پرنفوذ نزدیک به دربار بودند که فهرست‌های انتخاباتی را تعیین می‌کردند. این بار نیز ۲۰۰ نامزد مستقل زیر فشار محافل یادشده مجبور شدند از شرکت در انتخابات صرفنظر کنند. با این همه، راه‌یافتن سه تن از فعالان حقوق بشر و از سازماندهندگان و فعالان اعتراض‌های اسفندماه گذشته به مجلس جدید نشاندهنده گسستی ولو محدود در روند یادشده است، گسستی که زیر تاثیر بهار عربی و اعتراض‌های چندماه پیش در خود عمان، امکان واقعیت یافته است. این بار یک زن نیز به شورای مشورتی راه یافته است.

اصلاحاتی محدود در جهت کاهش قدرت شاه

حق نشر عکس Reuters
Image caption سلطان قابوس که از ۴۰ سال پیش بر عمان حکمرانی می‌کند، فاقد فرزند است

چهار روز پس از برگزاری انتخابات مجلس شورای عمان، سلطان قابوس به برخی دیگر از وعده‌ و وعیدهای کلی دیگر خود عمل کرد و به این شورا اختیارات وسیع‌تری داد. به این ترتیب، از این پس رئیس شورا را پادشاه منصوب نمی‌کند، بلکه با رای مخفی نمایندگان تعیین می‌شود. شورای جدید همچین اختیار دارد که راساً طرح‌های قانونی بنویسد و تصویب کند که اجرای آنها در صورت تایید سنا و پادشاه برای دولت الزامی است. در بررسی کارنامه وزیران و استیضاح آنها نیز شورا صاحب اختیارات بیشتری شده است.

همچنین از این پس به هنگام مرگ پادشاه اگر اعضای خانواده سلطنتی نتوانند ظرف سه روز بر سر جانشین او به توافق برسند، شورای دفاعی کشور در جلسه‌ای مشترک با روسای مجلس شورا و سنا و دو عضو از سالخورده‌ترین نمایندگان این دو نهاد در این باره تصمیم خواهد گرفت. سلطان قابوس که از ۴۰ سال پیش بر عمان حکمرانی می‌کند، فاقد فرزند است.

اصلاحات یادشده با استقبال محتاطانه فعالان مدنی و هواداران سلطنت مشروطه روبرو شده است. اما هم دامنه محدود تغییرات در قانون اساسی، هم ترکیب شورا که عمدتاَ قبیله‌ای و تحت تاثیر محافل پرنفوذ مناطق باقی مانده و هم این واقعیت که مصوبات شورا باید باز هم به تایید مجلس سنایی برسند که نمایندگانش منصوب شاه هستند از نکات مورد انتقاد مخالفان است.

روند احتمالاً مثبت تحولات در کشورهای دیگری که بهار عربی را تجربه کرده‌اند شاید بر تسریع اصلاحات سیاسی در عمان بی‌تاثیر نماند و اصلاحات دیگری را نیز در این کشور رقم زند.

مطالب مرتبط