گذری از تخت سلیمان: اوش پس از یک سال خشونتهای قومی

شهر اوش حق نشر عکس BBC World Service
Image caption بسیاریها شهر اوش را با تخت سلیمان می‌شناسند که سالهاست یکی از جاذبه‌های گردشگری قرقیزستان شده

پس از یک روز انتخابات ریاست جمهوری قرقیزستان در ۳۱ اکتبر عازم ولایت اوش در جنوب این کشور، شدم.

هدف این سفر آشنایی با شرایط زندگی ساکنان منطقه‌ای بود که در تابستان سال ۲۰۱۰ دستخوش خشونتهای قومی میان اکثریت قرقیز و اقلیت ازبک شده بود.

اوش - شهری کهن

اوش یکی از کهنترین شهرهای آسیای میانه‌است و در جنوب شرق وادی فرغانه واقع است. بیش از ۳۵ درصد جمعیت این شهر را ازبکها و تقریباً ۶۵ درصد باقی مانده را قرقیزها تشکیل می‌دهند.

در چند روز خشونتهای قومی سال ۲۰۱۰ میان قرقیزها و ازبکها صدها نفر در این جا کُشته و زخمی و هزارها خانه خراب شد.

بسیاریها شهر اوش را به خاطر کوه تخت سلیمان می‌شناسند که سالهاست یکی از جاذبه‌های گردشگری قرقیزستان شده. این کوه در دل شهر واقع بوده و به باور مردم محلی، مقدس است.

کوه تخت سلیمان از سال ۲۰۰۹ در فهرست میراث یگانه جهانی یونسکو هم شامل شد. اما حوادث خونین تابستان سال ۲۰۱۰ این مکان را از گردشگران خارجی و حتی داخلی خالی کرده است.

در چیریاموشکین چه گذشت؟

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در ناحیه ازبک‌نشین چیریاموشکین 286 خانه به کام آتش رفته و 46 نفر کُشته شدند

از بالای این کوه محله‌های آسیب‌دیده اطراف آن به خوبی دیده می‌شود. در ناحیه ازبک‌نشین چیریاموشکین شهر اوش که در فاصله‌ای نزدیک با تخت سلیمان واقع است، ۲۸۶ خانه به کام آتش رفت و ۴۶ نفر کُشته شدند.

این جا سر هر قدم توده گل و خشت و در و دیوارهای خراب‌شده به نظر می‌رسد. با گذشت ۱۸ ماه بازسازی بسیاری از خانه‌ها به پایان نرسیده است. سه روزی که در اوش بودم، هوا بارانی و سرد بود. با فرارسی سرما آثار تشوش و اضطراب در چهره مردم بیشتر شده.

در حوادث خونین ماه ژوئن سال ۲۰۱۰ خانه‌های بسیاری از ازبکها و بعضی از قرقیزها به کام آتش رفته و مردم اموال و دارایهای خود را از دست دادند.

در ناحیه چیریاموشکین به دیدار زهرا حکیماوا رفتم. این زن ازبک گفت که در ماه ژوئن سال ۲۰۱۰ به سبب بسته بودن راههای منتهی به این محله سه روز نتوانسته است به خانه‌اش برگردد. وقتی پس از فرو نشستن شدت خشونتها برگشته، خانه‌اش کاملاً در آتش سوخته بوده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption به گفته این زن، هفت عضو خانواده‌اش، از جمله مادر پیر و برادر بزرگش، دو پسر او و عروس خانواده با دو طفلش کُشته شده‌اند

به گفته این زن، در این آتش سوزی هفت عضو خانواده‌اوش، از جمله مادر پیر و برادر بزرگش، دو پسر او و عروس خانواده با دو طفلش کُشته شده‌اند.

به گفته زهرا آنها تنها تیکه هایی از اجساد آنها را از تهخانه (زیرزمین) پیدا کرده‌اند. معلوم نیست آنها خودشان از ترس به آن جا پناه برده بودند یا آنها را به زور به آن جا درآورده‌اند.

تأخیر در بازسازی خانه‌ها

در اوش سر هر قدم حضور کشورها و سازمانهای یاریگر را می‌توان مشاهده کرد. با کمک آنها قبل از زمستان پارسال برای هر خانواده آسیب‌دیده در خشونتهای قومی ۲۸ متر مربع محل زندگی موقت ساخته شده بودند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption صدها واحد مسکونی در اوش به کام آتش رفتند و بازسازی منازل نو تا حالا به پایان نرسیده است

اما به گفته بسیاری از افراد آسیب‌دیده، مقامهای محلی به بنیاد منازل بزرگتری برای آنها توجه کافی نمی‌کنند.

نظیره حسناوا، رئیس کمیته محله‌ای ازبک‌نشین در شهر اوش، گفت: “ساختمان ۱۰۰ متر مربع منزل زیست برای هر خانواده آسیب‌دیده با دو و نیم ماه تأخیر صورت می‌گیرد”.

به گفته وی، مقامات محلی اجازه ساختمان خانه‌ها را به ازبکها دیر داده‌اند و بیشتر “به بنیاد خانه‌های بلنداشیانه برای قرقیزها” علاقه‌مند هستند.

داستان جخشی بای و نصیبه

در خشونتهای سال ۲۰۱۰ در شهر اوش فقط ازبکها آسیب ندیده‌اند. در شهر اوش با مرد قرقیزی نیز آشنا شدم که خانمش ازبک است.

جخشی بای جوره‌یف می‌گوید آنها دو پسر و دو دختر دارند. در زمان ناآرامیهای تابستان سال گذشته آنها فرزندان و نوه هایشان را به نزد پیوندانشان به روستا فرستاده‌اند.

به گفته این مرد قرقیز، در آن روزها گروهی از افراد خانه‌ها را آتش می‌زدند، پنجره‌ها را می‌شکستند و به داخل خانه‌ها ظرفهای بنزین پرت می‌کردند.

این جوانان معترض خانه جخشی بای و نصیبه را هم که ۲۷ سال در آن زندگی کرده بودند، آتش زدند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در شهر اوش با مرد قرقیزی آشنا شدم که خانمش ازبک است

از نصیبه عبدالپتخاوا پرسیدم آیا هیچ وقت از ازدواج خود با یک قرقیز پشیمان نشده؟

وی گفت که بعد خشونتهای قومی سال گذشته بارها در این باره فکر کرده است. او با لبخند افزود، “شاید بهتر بود با مردی قرقیز ازدواج نمی‌کردم؟”

به این سؤالش نتوانستم پاسخ بدهم. خود این زن هم گفت که حالا دو پسرش در دوراهه قرار دارند و نمی‌دانند با دختران قرقیز ازدواج کنند یا ازبک.

پسر بزرگ این خانواده برای کار به روسیه رفته، تا به والدینش کمک مالی کند.

سازمانهای بین‌المللی ارائه کمکهای مالی و غذایی به خانواده‌های آسیب‌دیده اوش را قطع کرده‌اند.

بسیاری از خانواده‌ها در این جا درآمد ناچیزی دارند که حتی برای تأمین مواد غذایشان کافی نیست.

خرابه‌های قیر-اریق

در محله قیر-اریق شهر اوش ۱۶۰ خانواده ازبک آسیب دیده است. شدت آسیبها را این جا می‌توان مشاهده کرد: در و دیوارهای خراب‌شده، کوچه‌های گل‌آلود، توده مصالح ساختمانی و ساختمانهای ناتمام.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption این تنها مدرسه‌ای است که در محلات آسیب‌دیده بنیاد شده

دو ماه پیش در آغاز سال نو تحصیلی دولت قرقیزستان برای فرزندان ساکنان این محله یک مدرسه نو بنیاد کرد. این تنها مدرسه‌ای است که در محلات آسیب‌دیده بنیاد شده.

در جریان خشونتهای قومی به جز از واحدهای مسکونی مدارس و قهوه‌خانه‌ها و دوکانها و مراکز تجارتی هم به کام آتش رفته بودند.

بسیاری از دوکانها و نانپزخانه‌ها دوباره فعال شده‌اند. زندگی به مجرای قبلی‌اش برمی‌گردد. البته، برای رفع کامل عواقب سنگین خشونتهای قومی در جنوب قرقیزستان وقت بیشتری لازم است.

اما تلفات جانی و آسیب روانی این حوادث هم برای قرقیزها و هم برای ازبکها سنگینتر از تلفات اقتصادی آن است و سالهایی طولانی مردم را رنج خواهد داد.

مصالحه یا نگرانی از اختلاف تازه

چنین به نظر می‌رسد که بی‌اعتمادی میان مردم این شهر همچنان پابرجاست. هرچند هیچ کس جانبدار بروز اختلاف تازه نیست، اما مصالحه کاملی هم به نظر نمی‌رسد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption دفتر یکی از مرکزهای مشاوره حقوقی برای آسیب‌دیدگان خشونتها

پس از بروز اختلافهای قومی میان قرقیزها و ازبکها، در محله‌های ازبک‌نشین شهر اوش مرکزهای مشاوره حقوقی فعال شده است. تا حالا هزاران نفر به این مرکزها مراجعه کرده و مشکلات زندگیشان را با حقوقدانها در میان گذاشته‌اند.

نداشتن سرپناه مناسب مشکل اصلی مردم آسیب‌دیده است. از طرف دیگر، هرچند در شش ماه اول پس از خشونتهای قومی ازبکها به دلیل ناامنی در خانه‌هایشان زندگی نکرده‌اند، اما اداره برق شهر اوش هر خانواده را برای مصرف برق برای همان مدت از ۴۰ تا ۱۰۰ دلار قرضدار (بدهکار) کرده است.

به گفته عزت‌الله رحمت‌الله‌اف، هماهنگساز یک مرکز مشاوره حقوقی در ناحیه چیریاموشکین، “حالا ۹۹ درصد ساکنان ازبک‌نشین این ناحیه بیکار هستند.”

سال گذشته سازمانهای خیریه به خانواده‌های آسیب‌دیده این جا کمکهای غذایی فرستاده و در زمستان هم برایشان زغالسنگ فراهم کرده بودند. اما امسال به مردم کمکی نکرده‌اند و زمستان آنها با وضعیت دشواری روبرو خواهند شد.

ازبکها - قربانیان اصلی خشونتها

به گفته مسئولان انجمن سازمانهای غیردولتی در شهر اوش، اگر در روزهای اول پس از خشونتها افراد بیشتری برای دریافت کمکهای غذایی و پزشکی به سازمانهای غیردولتی می‌آمدند، با آغاز بازجویی منازل و بازداشتها در محله‌های ازبک‌نشین وضعیت تغییر کرده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption به گفته آقای تارایف، در هفته‌ها و ماههای اول پس از خشونتها آدمها را بازداشت می‌کردند، ولی علّت بازداوشت را به آنها نمی‌گفتند

به گفته ژینیش تارایف، رئیس انجمن سازمانهای غیردولتی شهر اوش، در هفته‌ها و ماههای اوّل پس از خشونتها آدمها را بازداشت می‌کردند، ولی علت بازداشت و اتهامات وارده را به آنها نمی‌گفتند.

افراد بازداشت کننده خود را معرفی نمی‌کردند. مشخص نبوده که آنها نیروهای امنیتی و انتظامی هستند یا گروههای تبهکار. به گفته آقای تارایف، بارها شده که وکیلان مدافع پس از دو-سه روز محل نگهداری موکلانشان را پیدا کرده‌اند.

وکیلان مدافع این انجمن ۳۵ فرد بازداشتشده را آزاد کرده‌اند. از آنها با زور و تهدید و ضرب می‌خواستند اعتراف بگیرند.

بر اساس گزارش دیدبان حقوق بشر، بیشتر قربانیان خشونتهای قومی سال گذشته در جنوب قرقیزستان ازبکها بوده‌اند.

طبق گزارش این سازمان، ۸۵ درصد افرادی که به اتهام دست داشتن در این خشونتها بازداشت شده‌اند، ازبکهایند و ۸۳ درصد محکوم شده‌ها را هم آنها تشکیل می‌دهند.

حالا دیگر بازرسی منازل و بازداشت افراد مظنون در خشونتهای قومی سال گذشته تقریباً وجود ندارد. اما بسیاری از ازبکها نگران تأخیر در بازسازی خانه‌های خراب‌شده‌اشان هستند.

آنها ظاهراً ناچار خواهند بود که یک زمستان دیگر را در اتاقهای کوچکی که صلیب سرخ ساخته است، بگذرانند.

مقامات: "زندگی در اوش عادی است"

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption به گفته آقای خواجه‌اف، امسال حدود 200 مورد ازدواج بین ازبکها و قرقیزها ثبت شده و شهرداری اوش چنین ازدواجها را تشویق می‌کند

مقامات محلی زندگی در اوش ا عادی توصیف می‌کنند. به گفته آنها، حالا حسن تفاهم میان ۳۰۰ هزار قرقیز و ازبک ساکن این شهر وجود دارد.

داستان خواجه‌اف، معاون شهردار اوش، در این باره گفت: “حالا روند مصالحه به پایان رسیده، باید از بروز هر گونه اقدام قوم گرایانه دیگر جلوگیری کرد. ما از کودکستان و مدارس شروع کرده و با شوراهای محلی همکاری می‌کنیم، تا حوادث ناگوار سال ۲۰۱۰ تکرار نشود.”

به گفته آقای خواجه‌اف، امسال حدود ۲۰۰ مورد ازدواج بین ازبکها و قرقیزها ثبت شده و شهرداری اوش چنین ازدواجها را تشویق می‌کند و به هر خانواده نوبنیاد یا زوجهای آمیخته از اقوام مختلف حدود ۲۲۰۰ دلار کمک مالی می‌دهد.

نگرانی از ادامه‌تنشها

بسیاری از کارشناسان سبب اصلی خشونتهای قومی سال گذشته در جنوب قرقیزیستان را به مشکلات اجتماعی مربوط می‌دانند.

آنها می‌گویند، بیکاری، نداشتن منزل زیست و حق اقامت در شهرهایی مثل اوش، بخصوص برای قرقیزهایی که از مناطق روستایی به امید زندگی بهتری به شهرها سرازیر شده‌اند، باعث بروز اختلافات میان آنها و ازبکها شده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption انّیت کلیینبارد، نماینده شورای پناهندگان دانمارک در قرقیزستان، گفت که آنها برای مردم آسیب‌دیده کار می‌کنند و بین ازبکها و قرقیزها تفاوتی نمی‌گذارند

سطح زندگی ازبکها در جنوب قرقیزستان نسبت به قرقیزها همیشه بهتر بوده و آنها بیشتر در تجارت و اقتصاد موفق بوده‌اند.

حالا بسیاری از اقلیتهای قومی، بخصوص ازبکها، از امکان بروز اختلافهای تازه نگرانند. ظاهراً این نگرانی باعث شده، تا دهها سازمان بین‌المللی در جنوب قرقیزستان حضور فعالی داشته باشند.

شورای پناهندگان دانمارک یکی از این سازمانهاست که با بازسازی منازل، برگرداندن مدارک زمین و دارایی افراد آسیب‌دیده و ثبت نام اعضای چنین خانوادهایی در خانه‌های نو، برای بازگشت ثبات کامل در جنوب قرقیزستان تلاش دارد.

انّیت کلیینبراد، نماینده شورای پناهندگان دانمارک در قرقیزستان، گفت که آنها برای مردم آسیب‌دیده کار می‌کنند و بین ازبکها و قرقیزها تفاوتی نمی‌گذارند.

البته به گفته خانم کلیینبارد در خشونتهای سال ۲۰۱۰ در اوش بیشتر ازبکها آسیب دیده‌اند، اما در میان آسیب‌دیده‌ها قرقیزها هم هستند.

رئیس جمهوری نو: امید به زندگی آرام

به گفته بسیاری از کارشناسان، ازبکها و دیگر اقلیتهای قومی ساکن قرقیزستان از نتایج انتخابات اخیر ریاست جمهوری در این کشور راضی هستند.

هرچند میزان مشارکت آنها در این انتخابات بالا نبوده، اما انتخاب الماسبیک آتمبایف به ریاست جمهوری قرقیزستان امید آنها را به داوشتن زندگی آرام و بدون خشونت بیشتر کرده است.

ضمناً، یکی از چالشهای جدی که رئیس جمهور جدید قرقیزستان با آن روبروست، تنشهای قومی میان ازبکها و قرقیزهاست.

کارشناسان می‌گویند با توجّه به عواقب تلخ و سنگین خشونتهای قومی تابستان سال ۲۰۱۰ در ولایتهای جنوبی اوش و جلال‌‌آباد دولتمردان قرقیز باید برای جلوگیری از بروز هر گونه اختلاف تازه تلاش کنند.