آینده حماس؛ آیا دفتر سیاسی از دمشق می‌رود؟

خالد مشعل حق نشر عکس BBC World Service
Image caption خالد مشعل، رهبر شاخه سیاسی حماس از سال ۲۰۰۱ در دمشق مستقر شده است

ناآرامی‌ها در سوریه آینده حضور رهبری حماس در دمشق را در هاله ای از ابهام قرار داده است. اما اگر شاخه سیاسی حماس بخواهد از سوریه خارج شود، گزینه‌های زیادی برای جایگزینی این کشور پیش رو نخواهد داشت.

جنبش حماس، بزرگ‌ترین گروه مسلح فلسطینی، در سال ۱۹۸۷ و در آغاز انتفاضه اول یا همان قیام فلسطینی‌ها در برابر اشغال سرزمین‌هایشان توسط اسرائیل در کرانه باختری و نوار غزه شکل گرفت.

این گروه که اسرائیل، آمریکا و اتحادیه اروپا آن را گروهی تروریستی می‌داند، از سوی هوادارانش به عنوان نیروی مشروع مقاومت برای دفاع از فلسطینی‌‎ها در برابر اشغالگری خشونت‌بار نظامی شناخته می شود.

دفتر سیاسی حماس در سال ۲۰۰۱ به دمشق منتقل شد. شکی نیست که اعتراض‌ها در سوریه و سرکوب معترضان توسط نیروهای حکومتی، مقام‌های حماس را نگران کرده است.

با افزایش شمار تلفات روزانه و آمار بیش از ۴۰۰۰ کشته در درگیری های ده ماه اخیر که توسط سازمان ملل متحد ارائه شده، رهبری حماس التهاب را در فضای درونی جنبش خود احساس کرده است.

اولیور مک‌ترنان، تحلیلگر امور خاورمیانه می‌گوید: "خالد مشعل (رهبر شاخه سیاسی حماس) از داخل جنبش تحت فشار قرار دارد. ماندن در دمشق انتخاب خود او نیست، دلیلش این است که گزینه‌های دیگر چندان امیدوارکننده به نظر نمی‌آید."

هزاران پناهجوی فلسطینی همچنان در سوریه زندگی می‌کنند و سال‌هاست که حماس خود را به عنوان قهرمان آنها معرفی می‌کند. اگر در چنین شرایطی حماس از سوریه خارج شود، به این معنا است که فلسطینی‌ها را در کشوری رها کرده که هر لحظه به وقوع یک جنگ داخلی تمام‌عیار نزدیک‌تر می‌شود.

و از سوی دیگر ایرانی‌ها هم که از تامین‌کنندگان مالی حماس هستند نمی‌خواهند که حماس از سوریه خارج شود. وضعیت فعلی در سوریه و امکان از دست دادن یک متحد منطقه‌ای به اندازه کافی ایران را نگران کرده است.

بنا بر برخی گزارش‌ها ایران حماس را تهدید کرده که در صورت خروج از سوریه کمک‌های مالی خود به این جنبش را قطع خواهد کرد.

حماس کجا می‌رود؟

گزینه‌های حماس برای جایگزینی سوریه تنوع چندانی ندارد.

شماری از تحلیلگران احتمال انتقال حماس به نوار غزه را مطرح می‌کنند؛ جایی که حماس کنترل آن را در اختیار دارد.

آقای ترنان با توجه به در تیررس بودن غزه برای حملات هوایی اسرائیل و به مخاطره افتادن جان تمام رهبران حماس این گزینه را "بسیار بعید" می‌داند.

انتخاب دیگر قاهره است. اما بعید است که شورای نظامی حاکم بر مصر از ورود حماس - که خود شاخه‌ای منشعب از اخوان‌المسلمین است - به صحنه برآشفته سیاست مصر استقبال کند.

از سوی دیگر هیچ تضمینی هم وجود ندارد که اخوان‌المسلمین مصر از وارد شدن خالد مشعل، رهبر سیاسی قدرتمند و بانفوذ حماس خشنود شود.

نام قطر به عنوان گزینه‌ای دیگر مطرح است. کشور کوچک حوزه خلیج فارس که نخست‌وزیرش حمد بن جاسم آل ثانی نقش مهمی در جلب موافقت ۲۲ عضو اتحادیه عرب برای صف‌آرایی در مقابل حکومت سوریه داشت.

اما این سناریو ممکن است ارزشمندترین دارایی کشورهای حوزه خلیج فارس یعنی امنیت آنها را به خطر بیندازد.

انتقال سازمانی و رهبری حماس به قطر ممکن است این گروه را در حاشیه امن قرار دهد، اما بی‌شک باعث اختلاف با کشور همسایه، عربستان سعودی به ویژه به دلیل ارتباط این گروه با ایران خواهد شد.

با این اوصاف و در صورت تحقق پیش‌بینی بسیاری از ناظران مبنی بر سقوط حکومت بشار اسد، حماس به کجا خواهد رفت؟

یک احتمال این است که همان‌جا که هست، بماند. اما مشکل این جاست که هرچند حماس آشکارا از نحوه برخورد رژیم سوریه با اعتراضات تمجید نکرده– موضوعی که خشم بشار اسد را برانگیخته – اما در عین حال از آن انتقاد هم نکرده است.

بسیاری از مردم سوریه این سکوت حماس در قبال تحولات سوریه را به نوعی تایید کشتار هزاران نفر از معترضان می‌دانند و این نگاه ممکن است آینده حماس در سوریه را به خطر بیندازد.

گزینه دور از ذهن

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption دولت اردن در سال ۱۹۹۹ حماس را از این کشور بیرون راند

اولیور مک‌ترنان، یک گزینه دور از ذهن را برای جابجایی حماس مطرح می‌کند: اردن. در نگاه اول چنین انتخابی بسیار بعید به نظر می‌رسد.

دولت اردن در سال ۱۹۹۹ حماس را از این کشور بیرون راند. بعد از آن ملک عبدالله این جنبش را به استفاده از خاک کشورش برای انجام فعالیت‌های غیرقانونی و تلاش برای اخلال در پیمان صلح اردن با اسرائیل متهم کرد.

در آن زمان خالد مشعل به همراه شمار دیگری از رهبران حماس دستگیر و مدتی زندانی شدند.

با وجود این، آقای مک‌ترنان می‌گوید آقای مشعل قرار است به زودی با ملک عبدالله دیدار کند؛ دیداری که او از آن به عنوان "پیش‌قدم شدن اردن" یاد می‌کند.

آقای مک‌ترنان همچنین به بیانیه‌ای اشاره می‌کند که اخیرا از سوی عون خصاونه نخست وزیر اردن صادر شد. آقای خصاونه در آن بیانیه اخراج آقای مشعل و مشاورانش را "اشتباهی سیاسی و حقوقی" خواند.

آقای مک‌ترنان می‌گوید انتشار این بیانیه "اقدامی غیرمعمول بود که ناگهان از طرف دولت اردن سر زد."

اردن میزبان شمار زیادی از پناهجویان فلسطینی است. از نظر آقای ترنان دولت اردن ممکن است به بازگشت حماس به عنوان نوعی بیمه‌ سیاسی نگاه کند؛ بیانیه‌ای خطاب به تمام فلسطینی‌ها که نشان دهد ملک عبدالله نگرانی‌های آنها را با جدیت پی‌گیری می‌کند.

با تمام این اوصاف عامر السبایله، نویسنده وب سایت ammannews.net بازگشت حماس به اردن را "به مخاطره افتادن بالقوه امنیت و ثبات ملی" اردن می‌داند.

او می‌نویسد این کار "بیش از آن که استقبال از یک قهرمان باشد، پناه دادن به یک یاغی در خانه است."

مطالب مرتبط