سیاست عربستان و بحرین؛ انداختن تقصیر گردن ایران

دیوار نوشته علیه حکام بحرین و عربستان حق نشر عکس BBC World Service

اواخر نوامبر امسال چهار مرد جوان طی چهار روز در شهر قطیف عربستان سعودی با گلوله نیروهای امنیتی از پای درآمدند.

قطیف بندری در استان نفت‌خیز شرقی است و اغلب جمعیت حدودا نیم میلیون نفری آنرا شیعیان تشکیل می دهند. چهار مردی هم که کشته شدند شیعه بودند.

این استان شرقی اکثریتی شیعه دارد که برای مدت‌های طولانی از تبعیض‌های اعمال شده توسط خاندان سنی حاکم، یعنی آل سعود گلایه کرده است.

اکثریت شیعه تحت حکومت خاندان سلطنتی سنی، جسارت یافته و با دیدن بهار عربی و شورش مردمی در همسایگی خود در بحرین، اعتراض خود را نشان داده اند.

تظاهرات کنندگان خواستار پایان تبعیض‌ها و اصلاح قانون اساسی بودند. در کشوری که هر تجمع خیابانی غیرقانونی است مقامات سعودی در واکنش درنگ نکردند، صدها تن بازداشت شدند و راهپیمایی‌ها در هم کوبیده شدند.

پس از سرکوب قیام بحرین به یاری سعودی‌ها و دیگر کشورهای خلیج فارس، مقامات سعودی، مخالفان را با شدت بیشتری سر جای خود نشاندند.

دوران تغییر

تاجری شیعه به من گفت: "همه چیز تغییر می‌کند. شبیه این بود که دستورات بی اثر شوند." او از بیم برخورد حاضر به ذکر نامش نشد.

پلیس‌ به ویژه در اطراف قطیف ایست‌های بازرسی بر پا کرد و افرادی از جمله چند نویسنده برجسته و فعال حقوق بشر را که سخنرانی کرده بودند، دستگیر کرد.

اما استفاده از سلاح جنگی و مرگ چهار مرد جوان، مرحله تازه‌ای از آشفتگی را در این نزاع دیرپا، ولی کم شدت رقم زد.

منابع امنیتی سعودی می‌گویند این چهار تن مسلح بوده و تحت تاثیر کشور بیگانه -اشاره به ایران- عمل می‌کردند.

یکی از سخنگویان وزارت کشور گفت: "هدف آنانی که به ناآرامی دامن می‌زنند دستیابی به مقاصد مشکوک اربابان بیگانه‌شان است."

مرگ تظاهرکنندگان، با انتخاب شاهزاده نایف، وزیر کشور، به عنوان ولیعهد جدید همزمان شد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption شاهزاده نایف به عنوان محافظه‌کاری تندرو و عمیقا بدبین به شیعیان مشهور است

شاهزاده نایف به عنوان محافظه‌کاری تندرو و عمیقا بدبین به شیعیان مشهور است.

او ناآرامی‌های استان شرقی را دال بر ایجاد مزاحمت ایران می‌داند، آن‌هم در حالی که نگرانی سعودی‌ها از جاه‌طلبی‌های اتمی ایران بالا گرفته است.

الن نیک مه‌یر از وال‌استریت‌ژورنال اشاره می‌کند که انداختن تقصیرات به گردن ایران سیاستی است "که این دولت به آن خواهد چسبید."

او از ریاض به من گفت:"این مسیری است که برگزیده‌اند."

مایکل استفان، متخصص امور عربستان سعودی می‌گوید: "این مثل حرکت ناخودآگاه زانو در اثر ضربه است." او که به تازگی از سفر به این پادشاهی عربی بازگشته است می‌گوید حتی لیبرال‌ترین و سکولارترین سعودی‌ها نیز هم‌وطنان شیعه خود را به چشم ستون پنجم می‌بینند.

"آن‌ها کاملا متقاعد شده‌اند که شیعیان فقط به ایران وفادار هستند. این ترس حسابی به خوردشان رفته است و این تنها تندروها نیستند که چنین واهمه‌ای دارند."

لزلی هزلتون، نویسنده کتاب تاثیرگذار "پس از پیامبر: داستان حماسی شکاف شیعه-سنی در اسلام" به نحو جالبی این واکنش‌ها را با یهودستیزی مقایسه می‌کند.

او می‌گوید: "مشابهت‌ها جالبند. هراس از ستون پنجم، احساس توطئه علیه کشور. این ترس مانند یهودستیزی همیشه حاضر است و می‌تواند به سادگی برای اهداف سیاسی به کار گرفته شود."

بهار کوتاه بحرین

بخشی از آشفتگی مقامات سعودی از آن چه در همسایگی‌شان در بحرین رخ داده نشات می‌گیرد. جزیره پادشاهی که با جاده‌ای به استان شرقی عربستان متصل می‌شود.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در اوج ناآرامی ها، عربستان و سایر کشورهای حاشیه خایج فارس به بحرین نیرو فرستادند

شیعیان بحرین سالیان سال از تبعیض، بیکاری و مسکن نامناسب گلایه داشته‌اند. نارضایتی‌ها بی‌علت نبوده، آنان خود را فقیرانی در جزیره‌‌ای شناور میان ثروت می‌دیدند. شورش و اعتراض‌هایی در سطح محدود سال‌ها در روستاهای شیعه نشین بروز یافته است.

اما امواج بهار عربی اوایل فوریه به بحرین رسید. تقاطع مروارید پایتخت، منامه، برای چند روز در اختیار هزاران تظاهرکننده مسالمت‌جو بود. سنی‌هایی هم آن‌جا حضور داشتند، اما اکثریت را شیعیان تشکیل می‌دادند.

حکومت با استفاده از نیروهای امنیتی، میدان را باز پس گرفت اما سه نفر در این جریان کشته شدند که این زمینه‌ساز تظاهرات بعدی شد.

وقتی به نظر می‌رسید پادشاه بحرین متزلزل شده است و امتیازاتی را به معترضان اعطا می‌کند، ۱۰۰۰ تن از نیروهای سعودی، جاده میان بحرین و استان شرقی را پشت سر نهاده و وارد منامه شدند. گفته شد که این امر به درخواست حکومت بحرین بوده است.

اما یک منبع نزدیک به شاهزاده نایف به من گفت که دو هفته پیش از اعزام نیروهای سعودی، به مقامات بحرینی گفته شده بود که اگر آنان از پس تظاهرکنندگان برنیایند، سعودی‌ها این کار را برایشان انجام خواهند داد.

نیروهای سعودی در تاسیسات حساس مستقر شدند اما برخورد مستقیمی با معترضان نداشتند.

قیام بحرین به شدت سرکوب شد. دست کم ۳۵ نفر، از جمله پنج تن از نیروهای امنیتی، کشته شدند. صدها تن از سیاستمداران، فعالان حقوق بشر، روزنامه‌نگاران و حتی پزشکان و پرستاران بیمارستان اصلی منامه به زندان افکنده شدند. در مجموع بیش از ۱۰۰۰ نفر از شغل‌هایشان عزل گردیدند.

با تداوم تظاهرات پراکنده، کشور عمیقا به شکاف‌ فرقه‌ای دچار شد.

سنی‌های بحرین تظاهرات را تهدیدآمیز و مخل زندگی روزمره خود می‌دیدند و اغلب به حمایت از حکومت راهپیمایی کردند.

شیعیانی که از اقدامات امنیتی غالبا بی‌رحمانه لطمه خوردند نیز بیش از پیش خود را در حاشیه یافتند.

همتایانشان در استان شرقی عربستان نیز خشمگین بودند که عربستان سعودی با گسیل نیرو نقشی کلیدی در شکستن کمر قیام ایفا کرده است.

نگرانی از ایران

اما آن‌چه پیش از این هم اتهامی خطیر و دامن‌زننده هیجانات بوده است، امکان دستیابی ایران به تسلیحات هسته‌ای است.

شاهزاده ترکی‌الفیصل رییس سابق سازمان اطلاعات و از سفیران پیشین عربستان سعودی در ایالات متحده به متحدان غربی هشدار داده است که عربستان نمی‌تواند ساکت بنشیند.

گاردین در ژوئن گزارش داد که او در یکی از نشست‌های ناتو گفته است بمب اتمی ایران "شاید عربستان سعودی را به پیگیری سیاست‌هایی با عواقب ناگفتنی و ای بسا دراماتیک وادار کند."

مایکل استفان از اتاق فکر دفاعی آر.یو.اس.آی درباره اعضای برجسته خاندان سلطنتی می‌گوید: "آن‌ها بدجوری به سر و صدا افتاده‌اند. بسیار دلواپس این تهدید هستند و این چیزی است که دائم دارند در باره آن صحبت می‌کنند."

این دل‌نگرانی سعودی‌ها توام با دل‌آزردگی از متحد تاریخی‌شان یعنی آمریکا نیز هست که به نظر آنان برای بازداشتن ایران به اندازه کافی تلاش نکرده است.

با در نظر گرفتن طرز تلقی تاریخی طرفین، همه عناصری که حاکی از سخت‌گیری بر معترضان شیعه است سر جای خود قرار دارد.

شکاف‌های فرقه‌ای

یکی از فعالان که خواسته نامش فاش نشود می‌گوید رسانه‌های عربستان با طرح ادعای خیانت شیعیان به حکومت و ملت "برگ فرقه‌گرایی" را شدیدا به بازی گرفته اند. "این به آنان فضای بیشتری برای اعمال تبعیض می‌دهد، در حالی که از اساس منکر وجود چنین مساله‌ای هستند."

اما این باور جا افتاده که ایران عروسک‌گردان پشت پرده است، چه می‌شود؟

این فعال می‌گوید:"چنین چیزی صحت ندارد. مدرکی نیست، دلیلی نیست، توطئه‌ای نیست."

در واقع یکی از تحقیق‌های مستقل اخیر که بسیار مورد تحسین قرار گرفته است قاطعانه ادعاهای مبتنی بر دست داشتن ایران در شورش‌های بحرین را رد می‌کند.

اما برای حاکمان سنی این دو کشور، و حتی برای بسیاری از شهروندان سنی آن‌ها، دلیل محکمی برای اثبات دخالت ایران لازم نیست.

آن‌چنان که لزلی هزلتون می‌گوید:"خرد و استدلال چندان در برابر تعصب دوام نمی‌آورند."

مطالب مرتبط