برنده بحران سوریه؛ عربستان، ترکیه یا ایران

تظاهرات سوریه حق نشر عکس BBC World Service
Image caption بر اساس برآورد سازمان ملل متحد تا کنون بیش از ۴۰۰۰ نفر در سوریه کشته شده‌اند

بحران سوریه این روزها و با اعمال فشارهای روزافزون به دولت بشار اسد از سوی اتحادیه عرب وارد فاز جدیدی شده است. حضور ناظران اتحادیه عرب در سوریه نشانگر تاثیر نیروهای منطقه ای بر روند اتفاقات سوریه به شمار می رود.

تلاش اتحادیه عرب برای وارد شدن به مناقشه سوریه تا حدود زیادی با رهبری کشور های حاشیه جنوبی خلیج فارس و به خصوص عربستان سعودی انجام می پذیرد.

این واقعیت که خانواده حاکم بر سوریه به اقلیت علویان تعلق دارد که بر اکثریت سنی مذهب در این کشور حکومت می کند، بحران سوریه را از جهاتی همانند بسیاری از مسائل در منطقه خاورمیانه بحرانی مذهبی و فرقه ای کرده است، حتی اگر نظام بعث حاکم بر سوریه، نظامی سکولار باشد که اصولا رابطه خوبی با دین و مذهب ندارد.

بعد فرقه ای این بحران زمانی بیشتر نمایان می شود که روابط نزدیک حاکمان علوی سوریه با نظام ایران را در نظر بگیریم.

طایفه علویان مشترکات زیادی با شیعیان دوازده امامی دارند و بسیاری از باورهایشان با باورهای شیعیان همخوانی دارد. اگر چه برخی از سنت ها، مراسم دینی و حتی در پاره ای از موارد احکام دینی آنها با شیعیان متفاوت است ولی بسیاری، آنها را شاخه ای از تشیع می دانند.

با توجه به این واقعیت ها عربستان سعودی، رقیب دیرینه ایران در منطقه بسیار تمایل دارد که با ساقط شدن نظام علوی سوریه، نظامی متشکل از اکثریت سنی در این کشور بر سر کار آید تا به این وسیله تاثیر ایران در منطقه و به خصوص در سوریه و لبنان را دچار خطر جدی کند.

با سقوط احتمالی رژیم کنونی سوریه، موقعیت حزب الله در لبنان به خطر می افتد، چرا که این گروه نه تنها حمایت یک رژیم با تمام دستگاه های تحت فرمانش را در مرز های خود از دست می دهد، بلکه شاهراه اصلی اتصال به ایران را نیز از دست خواهد داد.

از سوی دیگر تضعیف حزب الله در لبنان به تضعیف تاثیر ایران بر بخش های مهمی از خاورمیانه خواهد انجامید. امری که بی شک عربستان سعودی را خشنود خواهد کرد، به خصوص اگر عربستان بتواند روابط نزدیکی با حاکمان احتمالی سوریه در صورت سقوط اسد برقرار کند که پیش بینی می شود در دست سنی ها باشد.

نگرانی از تکرار داستان عراق

سقوط صدام حسین سنی مذهب در عراق، موجب روی کار آمدن حکومتی با اکثریت شیعه در عراق شد که روابط نزدیکی با ایران برقرار کرد. این روابط نزدیک با ایران بسیاری را به این باور رساند که فاتح بغداد نه ایالات متحده که ایران بود، آن هم بدون پرداخت هیچ هزینه ای.

اگر چه این دیدگاه اندکی افراطی به نظر می رسد، اما نفوذ ایران در عراق واقعیتی است که هرگز به مذاق عربستان خوش نیامد و باعث شد که عراق در ۹ سال گذشته هیچ گاه روابط خوبی با عربستان نداشته باشد.

اکنون و در همسایگی عراق این فرصت برای عربستان پیش آمده تا امتیاز از دست رفته در عراق را در سوریه جبران کند. این گفته به این معنا نیست که عربستان سعودی و یا هر قدرت منطقه ای و حتی جهانی می تواند به تنهایی سرنوشت سوریه را رقم بزند، اما نباید از این نکته غافل شد که دو رقیب منطقه ای یعنی عربستان و ایران هر آنچه در توان دارند را جهت تضعیف طرف مقابل به کار خواهند برد.

حق نشر عکس Reuters
Image caption تلاش های اتحادیه عرب برای وارد شدن به مناقشه در سوریه تا حدود زیادی با رهبری کشور های حاشیه جنوبی خلیج فارس و به خصوص عربستان سعودی انجام می پذیرد

از سوی دیگر تاثیرات "بهار عربی" در دیگر کشور های منطقه به تقویت بعد مذهبی و فرقه ای بحران سوریه کمک کرده است. صعود اسلامگرایان سنی بر مسند قدرت در تونس و مراکش و مصر به خصوص پر رنگ شدن غیر منتظره حضور سلفی ها در مصر و همچنین نفوذ اسلامگرایان در لیبی بی شک اقلیت های دینی و مذهبی را در سوریه درباره دوران پس از اسد بیمناک کرده است.

حکومت سوریه نیز با آگاهی کامل از این واقعیت دست به تبلیغات وسیعی زده و خود را حامی علویان و دیگر اقلیت های دینی از جمله مسیحیان و دروزی ها در مقابل آنچه خطر اسلامگرایان افراطی می خواند، جلوه داده است.

شاید به همین دلیل است که تاکنون هیچ حرکت اعتراضی جدی از سوی علوی ها و یا مسیحیان در اعتراض به کشتار های رژیم اسد صورت نپذیرفته است. برخی هنوز خاطره ظلم وتبعیض ها علیه اقلیت های علوی و مسیحی در زمان حمکرانی عثمانی ها بر این منطقه را به یاد دارند. این بی شک به نظام سوریه کمک کرده است تا همچنان خود را حامی و ناجی این اقلیت ها نشان دهد.

ایران، دیگر بازیگر بزرگ منطقه ای هم به نوبه خود تمام تلاش خود را برای حفظ نظام اسد در سوریه به کار گرفته است. خارج شدن سیستم حاکمیت در سوریه از دست علوی ها و بر سر کار آمدن دولتی که از هم اکنون پیش بینی می شود که اسلامگرایان سنی از جمله اخوان المسلمین حضور موثر در آن خواهند داشت بدون شک به تضعیف موقعیت ایران در منطقه خواهد انجامید و امتیاز مهمی را از دستان قطب شیعه در منطقه بیرون خواهد آورد و در نهایت به نظر می رسد که ماحصل این معادله به نفع قطب سنی خواهد بود.

ایران همواره دشمنان خود را تهدید به شوراندن همپیمانانش در منطقه کرده است و به این گروه ها به عنوان عوامل بازدارنده دشمنان خود نگریسته است. یکی از مهمترین این همپیمانان بدون شک حزب الله است که با رفتن احتمالی حکومت فعلی دمشق دچار دردسر های زیادی خواهد شد.

رویارویی ترکیه با دولت سوریه

حق نشر عکس AFP
Image caption حکومت سوریه تحت فشارهای فزاینده بین المللی قرار دارد

در ترکیه نیز نشست های مخالفان سوریه که منجر به تشکیل "شورای ملی سوریه" شد، ترکیه را در رویاروی مستقیم با نظام حاکم بر سوریه قرار داده است.

حمایت ترکیه از این شورا که به صراحت هدف خود را براندازی نظام حاکم در سوریه اعلام کرده تکلیف ترکیه را همچون دیگر قدرت های منطقه ای در این درگیری کاملا مشخص کرده است، بخصوص که این شورا با "ارتش آزاد سوریه" که از نظامیان ترک خدمت کرده تشکیل شده است، در تماس است؛ گروهی که در داخل سوریه دست به عملیات محدود نظامی می زند.

در این میان صحبت هایی ناشی از اجازه ترکیه به استفاده ازخاک این کشور توسط "ارتش آزاد سوریه" برای حمله به نظامیان سوریه نیز وجود دارد، که بر میزان خصومت رژیم بشار اسد با دولت ترکیه می افزاید.

ترکیه در دوره زمامداری حزب عدالت وتوسعه به طور آشکار سعی در ایفای نقشی موثر در منطقه خاورمیانه داشته و در این راستا چهره ای مردم پسند در میان ملت های عرب از خود ارائه کرده است. اگر چه دولت کنونی ترکیه در زمینه دموکراسی و مشارکت اقلیت کرد در این کشور دچار مشکلات فراوانی است، به گونه ای که کرد های ترکیه از بسیاری از حقوق اولیه خود محروم هستند، ولی این دولت به گونه ای دیگر خود را منادی حقوق ملت های منطقه نشان داده است. پذیرش معارضان و پناهجویان سوری از سوی ترکیه در این راستا تعبیر می شود.

این را نباید از نظر دور داشت که عربستان سعودی دیگر بازیگر مهم منطقه ای نیز که از طرح اتحادیه عرب مبنی بر خروج نظامیان سوری از شهر ها و اجازه برگزاری تظاهرات مسالمت آمیز توسط مردم دفاع کرده است، خود هیچ گونه حرکت اعتراضی را بر نمی تابد.

اگر چه از ابتدای بالاگرفتن اعتراضات در سوریه، قدرت های منطقه ای به گونه های مختلف و در حمایت از طرف های درگیر در این منازعه وارد عمل شده اند، اما دخالت این قدرت ها در صورت سقوط دولت کنونی سوریه احتمالا بسیار بیشتر خواهد شد.

تکرار احتمالی سناریوی تلخ عراق پس از صدام که منجر به دخالت های خونین منطقه ای به نام حمایت از گرو های مختلف مذهبی شد، در سوریه نیز جان هزاران نفر را خواهد گرفت و ویرانی های زیادی را به بار خواهد آورد.

مطالب مرتبط