اوپک؛ معترض طمعکار؟

حق نشر عکس SCIENCE PHOTO LIBRARY

سازمان ملل متحد در شرایطی کشورهای جهان را به یافتن راهکارهایی برای داشتن "انرژی پایدار برای همه" فراخوانده است که جهان کمتر هفته‌ای را بدون آشفتگی و نگرانی از بی‌ثباتی اقتصادی به پایان می‌برد.

همچنان که کابوس کاهش رشد اقتصاد جهانی، خواب خوش را از سیاستمداران کشورهای پیشروی اقتصادی گرفته است، با هر تغییری در روند مناسبات اقتصادی جهان، چشم‌ها به بازارهای جهانی انرژی دوخته می‌شود.

به طور معمول، تحلیلگران اقتصادی افزایش یا کاهش مصرف نفت را نشانه‌ای از بهبود وضعیت یا آغاز رکود اقتصادی یک کشور ارزیابی می‌کنند، اما در عین حال، نفت به عنوان منشاء فرآورده‌های نفتی، از مهم‌ترین عوامل تولید و انتشار دی‌اکسید کربن در دنیا شناخته می‌شود و این تصور وجود دارد که تولید و عرضه نفت کمتر، به معنای تولید کربن کمتر خواهد بود.

آخرین گزارش سالانه سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک)، نشان می‌دهد که این سازمان حدود ۸۱ درصد از ذخایر نفت خام اثبات‌شده جهان را در اختیار دارد و نزدیک به ۴۱ درصد نفت خام مصرفی دنیا را تولید می‌کند. از این رو، از زمان آغاز ابراز نگرانی‌ها از روند افزایشی تولید کربن، این سازمان به عنوان شاخص‌ترین عرضه‌کننده و بازیگر بازار جهانی نفت، در نوک پیکان اعتراض فعالان حوزه محیط زیست بوده است.

در عین حال، تاکیدهای جامعه جهانی باعث شده است بسیاری از کشورها خود را موظف به کنترل تولید کربن بدانند و به طور مشخص، خط مشی‌های جدیدی را برای محدود کردن مصرف فرآورده‌ها و مشتقات نفتی تدوین کنند تا تولید دی‌اکسید کربن کاهش یابد.

ین سیاست‌های جدید در عرصه انرژی، گاه با اعتراض کشورهای تولیدکننده نفت، از جمله عربستان سعودی، بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت اوپک، همراه بوده است. به طور مشخص، هیأت نمایندگان عربستان سعودی در نشست‌های سازمان ملل متحد درباره تغییرات اقلیمی، نقشی بازدارنده ایفا کرده است.

برخی تحلیلگران معتقدند که سال‌هاست نمایندگان عربستان در چنین نشست‌هایی، مانعی برای به نتیجه رسیدن مذاکرات تغییرات اقلیمی بوده‌اند و اغلب با سخنرانی‌هایی بازدارنده و وقت‌کشی در نشست‌ها، مانع رسیدن کشورها به توافقی اصولی می‌شوند.

اما محمد الصبان، مشاور وزیر نفت عربستان سعودی و نماینده این کشور در چند نشست اخیر تغییرات اقلیمی، بارها تاکید کرده است که این اقدامات برای ممانعت از توافق انجام نمی‌شود، بلکه آنها فقط به دنبال تأمین منافع ملی خود هستند.

عربستان سعودی این نگرانی را دارد که با انسجام جهانی برای کاهش تولید کربن در سال‌های آینده از تقاضای نفت خام کاسته شود که به معنای فروش نفت خام کمتر و کاهش درآمدهای نفتی این کشور خواهد بود.

این نگرانی، به خواب آشفته بقیه کشورهای عضو اوپک هم تبدیل شده است. تمام کشورهای عضو اوپک در ردیف کشورهای در حال توسعه‌ای قرار می‌گیرند که برای حرکت چرخ‌های اقتصاد خود، به شدت نیازمند درآمدهای نفتی هستند و از این رو، از دید آنها اقدام‌های جامعه جهانی برای کاهش تولید کربن، عادلانه و تحت شرایطی برابر نیست.

اعتراض به چه؟

حق نشر عکس AP
Image caption از دید اعضای اوپک، اقدامات جامعه جهانی برای کاهش تولید کربن، عادلانه و تحت شرایطی برابر نیست

در سال‌های اخیر و با تدوین خط مشی‌های جدید در کشورهای صنعتی، گروهی از آنها در محاسبه قیمت فرآورده‌های نفتی برای مصرف‌کنندگان نهایی، شاخص جدیدی را تحت عنوان "مالیات سبز" در نظر می‌گیرند. هدف از وضع چنین مالیاتی، کاهش مصرف فرآورده‌های نفتی و سوخت‌های فسیلی و در نهایت، کاهش تولید کربن عنوان شده است.

گفته می‌شود که "مالیات سبز" در برخی کشورهای توسعه‌یافته، نزدیک به ۷۰ درصد قیمتی است که مصرف‌کنندگان برای خرید فرآورده‌هایی همچون بنزین یا گازوئیل می‌پردازند.

اما این مالیات تنها فرآورده‌های نفتی را شامل می‌شود و اوپک خواهان بازنگری در چنین سیاستی است. اعضای اوپک این موضوع را مطرح می‌کنند که رویکرد منصفانه و کاراتر برای کنترل تولید کربن، این است که یک سازکار متناسب مالیاتی تدوین شود که نه فقط نفت و فرآورده‌های نفتی، بلکه تمام انواع انرژی را شامل شود و مصرف‌کننده هر یک از انواع انرژی، متناسب با میزان تولید کربن، مالیات بپردازد.

همچنین چنین پیشنهادی با در نظر گرفتن این واقعیت ارائه شده است که با اضافه شدن مبالغ اضافی بر قیمت فرآورده‌های نفتی، بهای سوخت‌های دیگر از جمله انرژی‌های تجدیدپذیر در مقایسه با فرآورده‌های نفتی به طور غیرواقعی ارزان‌تر می‌شود و این سوخت‌ها در رقابت با نفت، مزیت بیشتری پیدا می‌کنند.

این فرض که نفت خام و فرآورده‌های آن در مقایسه با انرژی‌های دیگر، کربن بیشتری تولید می‌کند هم مورد اعتراض اوپک است. این نظریه که نفت، یک انرژی آلاینده و انرژی‌های تجدیدپذیر انرژی پاک معرفی می‌شوند، مورد قبول این کشورها نیست. از جمله، آنها می‌گویند که برای تولید بخشی از سوخت‌هایی که "جانشین نفت خام" معرفی می‌شوند، آلاینده‌هایی همچون مونواکسید کربن و اکسیدهای نیتروژن وارد محیط زیست می‌شوند.

بهبود کیفیت به جای حذف فرآورده‌های نفتی

در اغلب نشست‌هایی که موضوع حفظ محیط زیست و کاهش تولید کربن مطرح می‌شود، مقامات رسمی اوپک از توسعه فناوری و ارتقای استانداردها برای افزایش کیفیت فرآورده‌های نفتی سخن به میان می‌آورند. چنین تحولی می‌تواند به کاهش آلودگی‌های ناشی از سوخت‌های فسیلی کمک کند.

این موضوع مطرح می‌شود که می‌توان با هزینه‌ای به مراتب کمتر از تولید سوخت‌های تجدیدپذیر، فرآورده‌های نفتی باکیفیت‌تر و پاک‌تری تولید کرد.

تعدادی از کشورهای حاشیه خلیج فارس هم اقدام‌هایی را برای تولید فرآورده‌های نفتی باکیفیت‌تر انجام داده‌اند، ولی اوپک برآورد کرده است که در ۱۰ سال آینده حدود ۳۰ میلیارد دلار برای بهبود استانداردهای صنعت پالایش در منطقه خلیج فارس لازم است.

افزون بر این، اوپک تأکید دارد که کشورهای توسعه‌یافته مسئولیتی تاریخی در قبال آثار زیست‌محیطی صنعتی شدن خود دارند. بر اساس داده های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، سهم کشورهای صنعتی و توسعه‌یافته از جمله آمریکا در تولید دی‌اکسید کربن به مراتب بیشتر از کشورهای در حال توسعه، از جمله کشورهای حوزه خاور میانه بوده است و پیش‌بینی می‌شود این نسبت در سال‌های آینده هم حفظ شود.

بر همین اساس، اوپک خواهان آن است که کشورهای توسعه‌یافته در تولید فرآورده‌های نفتی پاک‌تر پیشگام باشند و به بهتر شدن روند تولید فرآورده‌های نفتی در پالایشگاه‌های کشورهای تولیدکننده نفت، از جمله اوپک هم کمک کنند.

از اعضای اوپک چه خبر؟

حق نشر عکس SCIENCE PHOTO LIBRARY
Image caption متناسب با تحولات روز، اعضای اوپک هم به فکر کاستن از مصرف نفت و فرآورده‌های نفتی افتاده‌اند

با آن که در شرایط کنونی، انرژی‌‎های تجدیدپذیر سهم اندکی از سبد انرژی جهان را در اختیار دارند، ولی با توجه به سیاست‌های حمایتی و کاهش تدریجی هزینه‌ تولید این انرژی‌ها، پیش‌بینی می‌شود که سهم آنها در سبد مصرف انرژی به تدریج بیشتر شود.

متناسب با تحولات روز، کشورهای عضو اوپک هم به فکر بهره‌برداری از انرژی‌های تجدیدپذیر افتاده‌اند.

اغلب این کشورها به‌ویژه آن دسته از کشورهایی که در حوزه خلیج فارس هستند، شرایط آب‌ و هوایی داغ و محیطی کویری دارند و بهره‌گیری از انرژی خورشیدی و در مواردی انرژی باد، بهترین گزینه به عنوان انرژی تجدیدپذیر برای آنها به شمار می‌رود.

ولی ارزان و در دسترس بودن نفت خام و منابع هیدروکربوری، مانعی نامرئی در روند ایجاد زیرساخت‌های لازم برای بهره‌گیری از انرژی‌های نو بوده است و در نتیجه بیشتر این کشورها فاقد نیروگاه‌های خورشیدی یا بادی برای تولید برق تجاری هستند؛ هرچند برنامه‌ریزی آنها برای استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر آغاز شده است. از جمله گفته می‌شود که در صورت تحقق اهداف تعیین‌شده در برنامه توسعه کویت، تا سال ۲۰۲۰ میلادی، ۱۰ درصد برق مصرفی این کشور از محل انرژی‌های تجدیدپذیر تأمین خواهد شد.

دیگر کشورهای تولیدکننده نفت هم تقریباً در شرایط مشابهی هستند؛ کشورهای قطر، عربستان سعودی و امارات گام‌های مهمی برای استفاده از انرژی خورشیدی و باد برای تولید برق برداشته‌اند و اهداف بلندپروازانه ایران برای استفاده از برق تولیدی نیروگاه اتمی بوشهر، در تأمین نیازهای داخلی این کشور بر کسی پوشیده نیست.

دغدغه‌های زیست‌محیطی یا طمع برای پول بیشتر؟

با آن که اعضای اوپک بارها بر دغدغه‌های زیست‌محیطی خود تأکید کرده‌اند، اما دنبال کردن خط مشی‌های جدید برای استفاده از انرژی‌های جدید از سوی این کشورها، چندان بدون چشمداشت اقتصادی نبوده است.

همانند اغلب کشورهای در حال توسعه، مصرف انرژی در کشورهای اوپک رو به رشد بوده است. آنها افزون بر مصرف بنزین و دیگر فرآورده‌های نفتی به عنوان سوخت خودروها در شبکه حمل و نقل، نیازمند استفاده از این فرآورده‌ها برای تولید برق نیروگاه‌ها هستند.

اما با روند کنونی افزایش مصرف انرژی در این کشورها، انتظار می‌رود در سال‌های آینده، بخش قابل توجهی از ظرفیت تولید نفت آنها به مصارف داخلی اختصاص یابد که کاهش درآمدهای نفتی را به دنبال خواهد داشت.

ولی در صورتی که آنها بتوانند بخشی از برق مصرفی خود را با استفاده از منابع انرژی جدید تأمین کنند، افزون بر تضمین فراهم بودن زیرساخت‌های توسعه، نفت خام بیشتری برای صادرات خواهند داشت.

بر همین اساس، کشورهای اوپک با وجود ناخشنودی از کاهش سهم نفت در سبد مصرف انرژی جهان، هر پیشرفتی در زمینه تولید انرژی‌های تجدیدپذیر و نو را زیر نظر دارند و حتی عربستان سعودی به عنوان رئیس معنوی اوپک، این پیشنهاد را مطرح کرده است که کشورهای پیشرفته بخشی از منابع مالی برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر را در کشورهای تولیدکننده نفت سرمایه‌گذاری کنند.

در واقع، فعالیت‌ها و چشم‌انداز اوپک در زمینه انرژی‌های جدید، بر مبنای این واقعیت انکارناپذیر شکل گرفته است که چرخ‌های اقتصاد هیچ کشوری بدون منابع انرژی به حرکت نمی‌افتد، اما هر تصمیمی که کشورها در حوزه انرژی اتخاذ کنند، شکل‌دهنده دنیای آینده است و برای تأمین حداکثر منافع، باید با این تغییرات همسو بود.

اوپک در عین حال که سعی دارد سهم نفت خام، به عنوان مهم‌ترین تأمین‌کننده درآمد کشورهای عضو خود در بازار انرژی جهان حفظ شود، سعی می‌کند تا از تلاش‌های جامعه جهانی برای تولید انرژی‌های تجدیدپذیر، بیشترین سود را ببرد.

مطالب مرتبط