«آسیای مرکزی از دیروز تا فردا: دیدار از آرامگاه احمد یسوی»

پخش این فایل در دستگاه شما پشتیبانی نمی شود.

"آسیای مرکزی: از دیروز تا فردا" عنوان مجموعه گزارشهای ویژه‌ای است که در بخشهای جهانی، آسیای میانه ‌و تلویزیون فارسی بی بی سی تهیه شده. آسیای مرکزی در قرن ۲۱ به کدام سمت حرکت می‌کند؟

چه سرنوشتی در انتظار حدود ۶۰ میلیون نفر جمعیت این منطقه است؟ رقابت قدرتهای بزرگ جهان برای ذخایر نفت و گاز و آب کشورهای آسیای مرکزی به کجا خواهد انجامید؟ برای یافتن پاسخ به این سؤالها به قزاقستان سفر کردم. اولین گزارش از شهر ترکستان در جنوب قزاقستان است، جایی که مردمانش به پیشینه خود افتخار می کنند و با امید به آینده می‌نگرند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آرامگاه احمد یسوی در شهر ترکستان مکان زیارت بسیاری از مردم محلی است

در ۱۰ سال گذشته منطقه آسیای مرکزی بتدریج در کانون توجه جامعه جهانی قرار گرفته است.

یک سبب این توجه ذخایر طبیعی این منطقه است: کشورهای تشنه‌ انرژی از چین در شرق گرفته تا اتحادیه اروپا در غرب با کشورهای دارای منابع نفت و گاز غنی مانند قزاقستان و ترکمنستان قراردادهایی امضا می‌کنند.

سبب دیگر، اهمیت راهبردی این منطقه است: حمایت ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان از اعتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا در افغانستان اهمیت حیاتی داشته است.

آسیای مرکزی همچنین دروازه خروج نیروها و تجهیزات از افعانستان در چند سال آینده خواهد بود.

روسیه و آمریکا و همچنین چین منافع خود را در منطقه دنبال می کندد تا جایی که تحلیلگران این وضع را به "بازی بزرگ" در قرن ۱۹، یعنی رقابت میان امپراتوری‌های روسیه و بریتانیا در منطقه تشبیه می کنند.

اما بیش از این، گذشته معنوی غنی کشورهای منطقه است که هویت آنها را تعیین می کند. در حالی که پنج جمهوری سابق شوروی خود را با نظام تازه اقتصاد جهانی وفق می دهند، آینده برای بسیاری‌ چالش برانگیز است.

سفری به قزاقستان داشتم تا دریابم که اثرات این تحول سریع در داخل و خارج از این منطقه را مردم چگونه قبول می‌کنند.

از عمق تاریخ به آینده‌ای روشن

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption عروس و دامادها در شهر ترکستان در روز اول ازدواج به زیارت مرقد خواجه احمد یسوی می آیند

این آرزو و آرمان همه مردم آسیای مرکزی است که از زمان فروپاشی شوروی تلاش می‌کنند تصویر جدیدی از خود و منطقه خود در قرن ۲۱ ارائه دهند.

آسیای مرکزی منطقه بزرگی را در بر می‌گیرد و شهر ترکستان، در جنوب قزاقستان، مرکز این منطقه محسوب می‌شود.

در گذشته راه بزرگ ابریشم که چین را به اروپای شرقی پیوند می‌داد، از این جا عبور می‌کرد. با گذشت ۲۰ سال از فروپاشی شوروی حضور کشورهای بزرگ جهان در این جا همچنان دیده می‌شود.

اما مردم منطقه به دنبال دریافت هویت تاریخی و ملیشان هستند. در سفر به جنوب قزاقستان چند روز در ترکستان بودم.

ترکستان شهری است قدیمی در جنوب قزاقستان با حدود ۲۰۰ هزار جمعیت. در این شهر در کنار قزاقها که اکثریت را تشکیل می‌دهند، ازبکها و ملتهای دیگر نیز زندگی مسالمت‌آمیزی دارند.

‌خواجه احمد یسوی کیست؟

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آلتینشش کنجه بایوا از شهر استپانوگورسک می‌گوید: “تمنا (دعا) می‌کنم روح بزرگ او (خواجه احمد یسوی) به همه ما خوشبختی عطا کند و در جهان صلح و آرامی باشد.”

شهر ترکستان را با آرامگاه ‌خواجه احمد یسوی، شاعر و عارف بزرگ قرن ۱۲ می‌شناسند. این آرامگاه با دستور امیر تیمور یا تیمور لنگ در سال ۱۳۹۷ میلادی ساخته شده است.

معماری این آرامگاه که از سال ۲۰۰۳ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است، شبیه اماکن باستانی بخارا و سمرقند است.

در زمان شوروی، ‌خواجه ‌ احمد یسوی یک روحانی ارتجاعی معرفی می‌شد و آرامگاهش توسط سربازان یک پایگاه نظامی نزدیک مورد استفاده قرار داشت.

پس از استقلال قزاقستان در سال ۱۹۹۱ توجه دولت و مردم به این مکان جلب شد. یک سال بعد، آرامگاه برای اولین بار ترمیم شد و حالا بازسازی آن دوباره شروع شده است.

این زیارتگاه در هیچ فصل سال خالی از زائر نیست.

آلتینشش کنجه بایوا از شهر استپانوگورسک به این جا آمده، تا مزار ‌خواجه احمد یسوی را زیارت کند و در این جا نماز گذارد.

وی می گوید: “تمنا (دعا) می‌کنم روح بزرگ او به همه ما خوشبختی عطا کند و در جهان صلح و آرامی باشد.”

بسیاری از عروسها و دامادهای ساکن شهر ترکستان در روز اول ازدواجشان برای زیارت به این جا می‌آیند.

نقش احمد یسوی در گسترش اسلام

بر اساس روایتها، ‌خواجه ‌ احمد یسوی که از پیروان تصوف به شمار می‌رفته، جمله "پیش از مرگ خود باید بمیری" را شعار خود کرده بود.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption می گویند این دیگ را تیمور لنگ در آرامگاه احمد یسوی گذاشته است

بر اساس روایتی، این عارف از ۶۳ سالگی تا پایان عمر به زیرزمین یا چله‌خانه رفته و در انتظار مرگ مشغول تاعت و عبادت بود. این چله‌خانه حالا هم هست.

گفته می‌شود که آثار ‌خواجه احمد یسوی مثل "دیوان حکمت" و اشعار عرفانی او موجب گسترش اسلام در میان اقوام ترک تبار آسیای مرکزی شده است.

آینوره ژنیسبایوا، رهنمای آرامگاه ‌خواجه احمد یسوی، می گوید: “مردم محلی احترام زیادی برای ‌خواجه ‌ احمد یسوی قائل هستند. به باور آنها، این جا یک مکان مقدس است.”

وی می افزاید: “به این دلیل مردم زیادی از داخل و خارج کشورمان به زیارت آرامگاه این عارف بزرگ می‌آیند و او را یاد می‌کنند.”

در این مکان ظرفی نگاه داشته می‌شود که می‌گویند تیمور لنگ آن را به این آرامگاه هدیه کرده. بر اساس نوشته روی ظرف، آن را عبدالعزیز شراف‌الدین تبریزی ساخته بوده است.

این اثر ارزشمند از سال ۱۹۳۵ تا ۱۹۸۹ در موزه ارمیتاژ سن پیترزبورگ نگاه داشته می‌شد و بعداً به این آرامگاه برگردانده شد.

به گفته محققان، جریانهای دیگر تصوف در آسیای مرکزی، مثل نقشبندیه، کُبرَویه، قادریه و مولویه همه با افکار و ‌اندیشه‌های ‌خواجه احمد یسوی ارتباط دارند.

‌خواجه احمد یسوی چنان مورد احترام مردم محلی است که حتی آرامگاه پدر و مادر او در شهر سَیرَم، در ۱۸۰ کیلومتری مقبره او زیارتگاه شده است.

عامل پیشرفت آسیای مرکزی چیست؟

اما امروز فقط عرفان و تصوف نیست که قزاقها را به گذشته‌اشان پیوند می‌دهد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption ایستگاه راه آهن ترکستان. قزاقستان حالا می‌کوشد با اتکا به گذشته اش راه توسعه را در پیش بگیرد

آسیای مرکزی در طول تاریخ در مسیر یک شاهراه اقتصادی و فرهنگی قرار داشت، مهماندار ملتهای مختلف بود و با فرهنگهای گوناگون آشنایی داشت.

به نظر می‌رسد همین عامل می‌تواند به شکوفایی منطقه در آینده کمک کند.

حمید اسماعیلف، کارشناس امور آسیای مرکزی، در این باره می‌گوید: “آسیای مرکزی تاریخاً شرق و غرب را به هم می‌پیوست. کاروانهای "راه ابریشم" از چین به اروپای شرقی توسط آسیای مرکزی می‌رفتند.”

به گفته آقای اسماعیلف “حتی امروز هم نشانه هایی از این ارتباط در این جا دیده می‌شود. شما می‌توانید در اطراف، ساختمانهای زیادی را ببینید که روسها ساخته‌اند، جاده‌ای که چینیها می‌سازند، ساختمانهای جدیدی که ترکها ساخته‌اند. یعنی این ارتباطات در آسیای مرکزی همچنان وجود دارد.”

قزاقستان حالا می‌کوشد با اتکا به گذشته‌اش راه توسعه را در پیش بگیرد. در راه ترکستان نشانه هایی از تحقق طرحهای بلندپروازانه قزاقستان دیده می‌شود.

مثلا، در کنار راهی که میراث زمان شوروی است و شهرهای چمکند و ترکستان را در جنوب قزاقستان به هم پیوند می‌دهد، جاده‌ای ساخته می‌شود که اروپای شرقی را با چین وصل خواهد کرد.

کشورهای آسیای مرکزی می‌خواهند مثل بسیاری کشورها، توسعه یابند و آینده روشنی داشته باشند.