گروزین: 'تاشکند مبتکر تیره شدن روابط با دوشنبه است'

رحمان و کریم‌اف حق نشر عکس BBC World Service
Image caption قطع انتقال گاز از ازبکستان به تاجیکستان منجر به تشدید روابط میان این دو کشور شده است

در پی قطع انتقال گاز از ازبکستان به تاجیکستان بجرانی تازه در روابط این دو کشور آسیای میانه‌ که با هم میانه‌ چندانی ندارند، بروز کرده است.

وزارت خارجه تاجیکستان اخیراً از طریق سفارت این کشور در مسکو بیانیه‌ای انتشار داده و در آن ازبکیستان را به "محاصره اقتصادی تاجیکستان" متهم کرده بود.

اما شوکت میرضیااف، نخست‌وزیر ازبکستان، در پاسخ به عاقل عاقل‌اف، همتای تاجیک خود، ادعای مقامات تاجیک را بی‌پایه خواند.

وی علت متوقف شدن انتقال گاز ازبکستان و نبود امکانات برای انتقال گاز ترکمنستان از طریق این کشور به تاجیکستان را توضیح داد.

نکته‌هایی که در نامه جوابی آقای میرضیااف به جانب تاجیکستان، تأکید شده است، تا چه حد اساس دارند؟

برای دریافت پاسخ به این سؤال بی‌بی‌سی به آندری گرازین، رئیس بخش آسیای مرکزی پژوهشگاه اتحاد کشورهای مستقل همسود در شهر مسکو مراجعه کرد:

بی‌بی‌سی: نخست مشکلات گاز میان تاجیکستان و ازبکیستان را مطرح کنیم. طبق بیانیه تاجیکستان، ۵ ژانویه سال ۲۰۱۲ میان این دو کشور در باره صدور ۲۰۰ میلیون متر مکعب گاز ازبکستان به تاجیکستان در سال جاری موافقت‌نامه‌ای امضا شده است.

با این وجود، جانب ازبکستان در اوایل ماه جاری انتقال گاز به تاجیکستان را قطع کرد. اما در نامه نخست‌وزیر ازبکستان به اجرای تعهدات "ازترانس‌گاز" اشاره‌ شده است. به کدام جانب می‌شود اعتماد کرد؟

گروزین: حالا در این زمینه قضاوت کردن دشوار است. باید اول سند امضاشده را مطالعه کرد. شاید این سند مشخص نیست. اگر نکات آن مشخص بود، جانب ازبکستان یا تاجیکستان به موافقت‌نامه استناد می‌کردند.

پیشینهاد نسخه سند به مشاهده نرسیده است. یعنی هر دو جانب برای منافع خود به این سند اشاره‌ می‌کنند. در این زمینه به تشخیص مستقل حقوقی و منصفانه نیاز است. در غیر این صورت، جانب‌ها برای ثابت کردن "حقیقت" خود از آن استفاده خواهند کرد.

بی‌بی‌سی: از سوی دیگر، دوشنبه ازبکیستان را به مخالفت با انتقال گاز ترکمنستان از طریق این کشور به تاجیکستان متهم کرده است.

اما نخست‌وزیر ازبکستان گفته است که لوله‌های گاز ترکمنیستان و ازبکستان از هم جدا بوده و از این لحاظ، امکان ترانزیت گاز ترکمنستان به تاجیکستان وجود ندارد. در این زمینه به که اعتماد باید کرد؟

گروزین: به ‌اندیشه من، در این زمینه حق با نخست‌وزیر ازبکستان است. طبق اطلاعی که من در دست دارم، در دو-سه سال اخیر لوله‌های گاز ترکمنستان و ازبکستان به هم متصل نبوده است.

با این وجود، اجرای توافق عشق‌آباد و دوشنبه در باره انتقال گاز را غیرممکن گفتن دشوار است. اول، برای این اقدام اراده سیاسی لازم است. دوم، برای اجرای این امر به امکانات ضروری فنی و وقت نیاز است.

به گفته کارشناسان روسیه، اگر تاشکند در این زمینه تصمیم بگیرد، مسئله ترانزیت گاز ترکمنستان به تاجیکستان در مدت یک یا یک ماه و نیم حل خواهد شد.

بی‌بی‌سی: مشکل دیگری که منجر به نارضایتی تاجیکستان شده است، مین‌گذاری شدن مناطق مرزی میان تاجیکستان و ازبکستان است. آقای میرضیااف به مین‌گذاری شدن این مناطق در سال‌های ۱۹۹۲-۱۹۹۶، در زمان جنگ داخلی در تاجیکستان تأکید کرده است.

اما گفته می‌شود که این مین‌ها در سال ۱۹۹۹، در پی انفجار بمب در شهر تاشکند، گذاشته شده‌اند. پس آقای میرضیااف دروغ می‌گوید؟

گروزین: احتمالاً، نخست‌وزیر در این باره اطلاع کافی در اختیار ندارد. این مناطق را در سال ۱۹۹۹ که مین‌گذاری کرد؟ این کار را وزارت دفاع ازبکستان انجام داد.

اگر اشتباه نکنم، آن زمان آقای غلام‌اف وزیر دفاع بود. مسأله مین‌گذاری را با این فرد باید مطرح کرد. زیردستان او عمل مین‌گذاری شتابکارانه را انجام داده و حتی ممکن است، نقشه میدان‌های مین را آماده نساخته‌اند.

حتی امکان دارد مقامات تاشکند در باره تعداد و مکان مین‌ها در حدود خود اطلاع ندارند. از آن زمان وقت زیادی سپری شد. من در وجود نقشه میدان‌های مین تردید دارم.

یا شاید این نقشه‌ها گم شده‌اند، از این لحاظ مسأله مین‌ها به مشکلی جدی مبدل شده است.

بی‌بی‌سی: طرح بنیاد نیروگاه "راغون" از مشکلات دیگر میان تاجیکستان و ازبکستان محسوب می‌شود. جانب تاجیکستان در بیانیه شدیداللحن خود به این نکته تأکید کرده، اما در نامه نخست‌وزیر به این نیروگاه اشاره‌ای نشده است. چرا؟

گروزین: واقعاً در بیانیه شوکت میرضیااف در مورد نیروگاه "راغون" اشاره‌ای نیست. شاید از این طریق تاشکند خواسته است تأکید کند که در موضع‌گیری ازبکستان طرح بنیاد نیروگاه "راغون" اثری ندارد.

ولی در واقع، این مسأله مورد نگرانی جدی ازبکستان است. محض طرح بنیاد این نیروگاه باعث غضب تاشکند شده است. این کشور تلاش می‌کند به هر راه و وسیله از اجرای این طرح مانع شود.

این گونه تلاش‌ها نه حالا، بلکه از زمان ازسرگیری بنیاد این نیروگاه، تلاش‌ها برای جلب سرمایه‌گذاران روسیه و کشورهای دیگر خارجی و نهایت، تصمیم تاجیکستان به بنیاد این نیروگاه با نیروی خود شروع شده و منجر به تیره شدن روابط میان این دو کشور شده بود.

واقعیت این است که در هر مورد محض ازبکستان مبتکر بیشتر تیره شدن روابط میان دو کشور بوده است.

بی‌بی‌سی: همان طور که تأکید کردید، مخالفت‌ها میان این دو کشور سالیان طولانی ادامه‌ دارد. اما در پی بیانیه‌های رسمی، مخالفت‌ها شدید شده است. چرا حالا مخالفت‌ها شدت می‌گیرد و این وضع تا چه حد جدی است؟

گروزین: به ‌اندیشه من، ازبکستان به حل مسأله نیروگاه "راغون" جداً کمر بسته است. یعنی تاشکند قصد دارد از امامعلی رحمان ضمانت بگیرد که سد نیروگاه "راغون" در ارتفاعی که جانب تاجیکستان قصد دارد بسازد، ساخته نخواهد شد.

برای جانب ازبکستان، در مجموع، این طرح خوش‌آیند نیست. ولی ازبکستان به دورنمای این حادثه نظر انداخته است. تاشکند می‌خواهد، اول، روند بنیاد نیروگاه "راغون" جداً کاهش یابد. به نظرم، دلیل این امر آمادگی به نتایج بازرسی بین‌المللی نیروگاه "راغون" است که در اواخر سال جاری اعلام خواهد شد.

یعنی، این اشاره‌ای است که ازبکستان در آینده به این مسأله چه پاسخی خواهد داد. هدف اصلی تاشکند دوشنبه است. همزمان ازبکستان می‌خواهد به بازیگران بین‌المللی که به این طرح همراه شده‌اند، نشان دهد که به چه کارهایی قادر است.