تجزیه مالی، پس‌لرزه سقوط قذافی؟

حق نشر عکس Reuters

از روز دوم فرودین امسال (۲۲ مارس) که بخشی از نظامیان در کشور آفریقایی مالی دست به کودتا زدند، وضعیت سیاسی و امنیتی این کشور بیش از پیش بحرانی شده است.

نظامیان کودتاچی، آمادو تومانی توره رئیس‌ جمهوری منتخب مالی را با این اتهام که در برابر شورش طوارق و برخی گروه‌های اسلامی در شمال کشور مماشات کرده و حمایت کافی از ارتش به عمل نیاورده از کار برکنار کردند.

طوارق در مالی از پس از استقلال این کشور بارها علیه دولت مرکزی شوریده‌اند. این بار اما عواملی به جدایی‌خواهی آنها قوت بیشتری بخشیده است. تحولات مالی بخشی از غرب آفریقا را در معرض موجی از بی‌ثباتی قرار داده است..

اما خود کودتا به نوعی خلاء سیاسی در مالی منجر شد. شورشیان شمال مالی (جنبش ملی برای آزادی ازواد) با استفاده از این وضعیت سریعاً دست به پیش روی زدند و ظرف تنها چند روز بر بخشی بزرگی از شمال کشور مسلط شدند. آنها روز ۶ آوریل (۱۸ فروردین) در این منطقه با اعلام تشکیل کشوری به نام ازاواد عملا از دولت مرکزی مالی اعلام استقلال کردند.

ریشه‌های تاریخی یک قوم

لغت ازواد ریشه در واژه وادیس دارد که به سیستمی از جریان‌های آبی ناشی از باران‌های موسمی گفته می‌شود که از شمال مالی تا نیجر امتداد می‌یابد.

طوارق نام قومی بزرگ از اقوام بربر در شمال آفریقا است که در صحرای بزرگ آفریقا عشایروار زندگی می‌کند و به قبائل متعدد تقسیم شده است. این قوم حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار نفر جمعیت دارد که در کشورهای نیجر، مالی، الجزایر، لیبی، بورکینافاسو پراکنده هستند.

شمال مالی یا ازواد که اینک تحت تسلط جنبش ازواد است تنها موطن طوارق نیست و گروه‌های قومی دیگری هم در آن زندگی می‌کنند که لزوما با استقلال این منطقه و جدایی آن از مالی موافق نیستند.

ازواد مالی تا پیش از اعلام استقلال یک میلیون و ۳۰۰ هزار نفر جمعیت داشت که نزدیک به ۲۵۰هزار نفر از آنها در جریان درگیر‌ی‌ها از منطقه گریخته‌اند. آنها با تسلط جنبش ازواد بر این منطقه و تجزیه مالی مخالفند و گروه‌های مسلحی برای مقابله با جنبش یادشده تشکیل داده‌اند.

صرفنظر از جنبش آزادیبخش ازواد، شمال مالی، منطقه عمل گروه‌های افراطی اسلامی مانند "انصارالدین" نیز هست که خود را شاخه‌ای از القاعده مغرب می‌داند. طرفه این که هم کودتاچیان در پایتخت مالی و هم جنبش آزادیبخش ازواد یکدیگر را متهم به همکاری با انصارالدین می‌کنند و از جامعه جهانی خواهان کمک برای مقابله با این گروه و گروه‌های مشابه هستند.

اختلافی با ریشه‌های ۵۰ ساله

حق نشر عکس Reuters
Image caption اگرچه دیونکوندا تراوره، رئیس‌جمهوری موقت مالی (سمت چپ) قدرت را در کشور در دست گرفته اما کودتا به نوعی خلاء سیاسی در مالی منجر شده است

در آفریقا اعلام استقلال شمال مالی با مخالفت‌های شدیدی رو به رو شده است. این اعلام استقلال برای بخشی از آفریقایی‌ها یادآور تلاش شکست‌خورده فرانسه در سال‌های دهه پنجاه، قرن گذشته است.

فرانسه در آن سال‌ها کوشید برای مقابله با جنبش استعمارزدایی از بخش‌هایی از صحرای آفریقا کشوری وابسته به خود درست کند به نام "سازمان مشترک مناطق صحرا".

این کشور که قرار بود شمال مالی و بخش‌هایی از موریتانی، نیجر و چاد را دربرگیرد به دلیل وجود منابع گاز و اروانیوم برای فرانسه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. آزمایش‌های اتمی فرانسه نیز قرار بود در همین منطقه انجام شود.

جنبش‌های آزادیبخش آفریقا اما با تلاش فرانسه از در مخالفت درآمدند و مناطق در نظرگرفته شده برای "سازمان مشترک مناطق صحرا" میان کشورهای یادشده تقسیم شدند. این که از پایتخت‌های دورافتاده این کشورها بر مناطق مورد اشاره حکومت شود البته کار آسانی نبود و گرایش‌های جداسری با افت و خیز در این مناطق ادامه یافت.

در تمامی دهه‌های گذشته طوارق و بربرها و سایر اقوام ساکن منطقه صحرا از سوی دولت‌های "تجددگرای" شمال و غرب آفریقا غیرخودی و مشکوک تلقی شده‌اند و با خواست آنها برای خودمختاری یا استقلال فرهنگی و سیاسی نیز به عنوان خواستی طغیان‌گرانه و و جدایی‌طلبانه برخورد شده است.

تحقق یک نامه در شکلی دیگر؟

"جنبش ملی آزادی ازواد" حالا استدلال می‌کند که در جریان استقلال غرب آفریقای تحت استعمار فرانسه منطقه ازواد بدون نظرخواهی و توافق مردمش به جزیی از کشور مالی بدل شده است.

این مدعا تلویحاً به نامه‌ای اشاره دارد که رهبران طوارق در منطقه ازواد در ۳۰ مه ۱۹۵۸ به مقام‌های فرانسه نوشته‌اند. طوارق مالی در این نامه می‌خواهند که همچنان به عنوان "مردم مسلمان فرانسوی" و "جزیی از ملت فرانسه" محسوب شوند.

طوارق در دهه‌های گذشته نیز با چند بار شورش مسلحانه در صدد برآمدند نارضایتی خود را نسبت به دولت‌های مرکزی در نیجر و مالی نشان دهند.

این شورش‌ها که معمولا مناطق طوارق‌نشین مالی و نیجر را همزمان در برمی‌گرفت صرفا ریشه در خواست‌های فرهنگی و سیاسی نداشت و بیش از آن از عدم کمک‌های لازم دولت‌های مرکزی برای رفع گرسنگی و عقب‌ماندگی مناطق تحت سکونت این قوم، محرومیت آنها از سهمی عادلانه از درآمدهای ناشی از استخراج اورانیوم در محل زیست‌شان و همچنین آسیب‌های انسانی و زیست محیطی ناشی از تشعشات رادیواکتیو استخراج اورانیوم نشات می‌گرفت.

البته محافل و دسته‌جاتی از طوارق که در کار قاچاق بین‌المللی هستند یا با القاعده مغرب متحد شده‌اند نیز با انگیزه‌ای متفاوت به جدایی ازواد علاقه‌مندند. آنها منطقه‌ای آزاد همچون سومالی یا مناطق قبایلی پاکستان می‌خواهند که بدون مانع و محدودیت فعالیت‌های خود را بسط و ادامه دهند.

حق نشر عکس AFP
Image caption نظامیان کودتاچی، آمادئو تومانی توره رئیس‌ جمهوری منتخب مالی را با این اتهام که در برابر شورش طوارق و برخی گروه‌های اسلامی در شمال کشور مماشات کرده و حمایت کافی از ارتش به عمل نیاورده از کار برکنار کردند

پس از شورش سال ۱۹۶۲ که به شدت سرکوب شد، طوارق شورش‌های دیگری را نیز در دهه‌های بعد سازمان دادند. یکی از این شورش‌ها در دهه نود بود که پس از چندین سال با توافقی میان آنها و دولت‌های مالی و نیجر در سال ۱۹۹۶، خاتمه یافت. در این توافق هم از قول و قرارهای مبنی بر مشارکت عادلانه‌تر در تقسیم درآمدها و رفع عقب‌ماندگی مناطق طوارق‌نشین سخن در میان است و هم از ادغام بخشی از شورشیان طوارق در ارتش‌های ملی نیجر و مالی.

بعدتر طوارق، دولت‌های یادشده را متهم کردند که به مفاد توافقنامه‌ها پایبند نمانده‌اند. این نارضایتی منشا شورشی کم‌دامنه‌تر در سال‌های ۲۰۰۵ شد که البته این بار نیز با توافقنامه‌ای خاتمه یافت.

کمک‌های اقتصادی بیشتر به مناطق قطحی‌زده طوارق و اعطای سهم بیشتری از پست‌های کلیدی دولت به این قوم از جمله مفاد توافقنامه بود.

آغاز پایان یک دمکراسی نسبتاً موفق

مالی از سال ۱۹۹۱، در پی کودتای آمادئو تومانی توره، فرمانده واحد چتربازان کشور، و واگذاری سریع قدرت به یک دولت منتخب، روندی از دموکراتیزاسیون را تجربه کرد و به نمادی موفق از برقراری دموکراسی در آفریقا بدل شد. خود توره سال ۲۰۰۲ با کناره‌گیری از ارتش نامزد ریاست جمهوری شد و دو بار به این مقام برگزیده شد تا آن که در دوم فروردین امسال با کودتای بخشی از ارتش از کار برکنار شد.

توره، رئیس جمهور مالی سعی داشت که شورش تازه طوارق را نیز بیشتر با مصالحه و گفت‌وگو بخواباند. بخشی از ارتش اما با این سیاست موافق نبود و علت پیشروی نیروهای شورشی را هم ناکام‌ماندن این تلاش‌ها و عدم حمایت کافی رئیس جمهور از عملیات ارتش می‌دانستند.

حق نشر عکس Reuters
Image caption اقلیتی از طوارق هم در لیبی سکونت دارند که از حامیان پر و پا قرص دولت قذافی بودند

کودتاچیان معتقد بودند که اگر تا ماه آوریل و انتخاب رئیس جمهوری جدید که احیاناً سیاست متفاوتی در قبال شورشیان شمال در پیش خواهد گرفت صبر کنند ممکن است این شورشیان بخش‌های بیشتری از کشور را تحت کنترل خود درآورند. طرفه این که خود کودتا و خلا سیاسی ناشی از آن به این نگرانی بیش‌تر جنبه واقعیت بخشید.

مالی با دوازده میلیون جمعیت و مساحتی برابر سه چهارم ایران یکی از فقیرترین کشورهای دنیاست، از همین رو تردید‌ها نسبت به تداوم دموکراسی نوپای آن و تبدیل‌نشدنش به کشورهای چند قومی و مذهبی بحران‌زده‌ای مانند نیجریه یا ساحل عاج نابه‌جا نبوده‌اند.

علاوه بر فقر، دموکراسی مالی البته در تمام این سال‌ها با مشکل طوارق هم درگیر بود و به رغم برخی تلاش‌ها و توافقنامه‌ها این مشکل به طور ریشه‌ای حل نشد. تعلل دولت در اجرای بخشی از توافقنامه‌های صلح ۱۹۹۶ و ۲۰۰۶، خشکسالی اخیر در منطقه صحرای آفریقا و به ویژه پیامدهای ناشی از سرنگونی رژیم معمر قذافی عملا چرخشی بی‌سابقه در مناسبات طوارق و دولت مرکزی به وجود آورد و به جدایی ازواد منجر شد.

از شناورشدن مرزها تا سقوط قذافی

اقلیتی از طوارق هم در لیبی سکونت دارند که از حامیان پر و پا قرص دولت قذافی بودند. حکومت قذافی در درگیری‌ طوارق مالی و نیجر با دولت‌های مرکزی‌اشان نیز پیوسته حامی آنها بود. طوارق فراری از نیجر و مالی به راحتی در لیبی اقامت و پاسپورت دریافت می‌کردند، از خدمات دولتی بهره‌ می‌بردند، به نیروی قذافی برای "صدور انقلاب" به سایر کشورها بدل می‌شدند یا در خود ارتش لیبی سهم و پست عمده‌ای به عهده می‌گرفتند.

در گرماگرم جنگ مخالفان و هواپیماهای ناتو علیه دولت قذافی در سال گذشته گروه‌های بزرگی از طوارق با آموزش‌های پیشرفته‌ نظامیاشان و با حجم بزرگی از تیربارها و موشک‌های مدرن به زادگاهشان در مالی بازگشتند و به ویژه از دی ماه سال گذشته با احیا و تقویت جنبش‌ مسلحانه به ابعاد تهاجمات علیه دولت مرکزی شتاب و شدت کم‌سابقه‌ای بخشیدند.

به عبارتی، تحولاتی که در لیبی پیش رفت، دست‌کم در کوتاه مدت بیش از آن که ثبات را در منطقه فزونتر کند، بر ابعاد و شدت بی‌ثباتی افزوده و به رادیکالیسم قومی و مذهبی رونق معینی بخشیده است.

در کنار نیروها و تسلیحات پیشرفته‌تر آنچه که در این دور به این شورشیان قوت قلبی بیشتری می‌بخشید همانا تغییر مرزها در بخش‌های دیگری از آفریقا بود که اصل اساسی مورد تاکید کشورهای عضو اتحادیه آفریقا، یعنی ثبات و تغییرناپذیری‌ مرزهای پسااستعمار را زیر سوال می‌برد.

هم استقلال اریتره در اوایل دهه پیش و هم به ویژه استقلال سودان جنوبی درسال گذشته به نوعی نقض این اصل اساسی در میان کشورهای آفریقایی به شمار می‌روند. اما حالا این نگرانی به وجود آمده است که اگر استقلال ازواد هم به این یا آن صورت به رسمیت شناخته شود، مرزهای غیرتاریخی و قسما ًمصنوعی آفریقا بیش از پیش در معرض تهدید و تغییر قرار می‌گیرند و استقلال‌خواهی قومی و ملی ثبات شماری از کشورهای این قاره را تهدید خواهد کرد.

چشم‌اندازهایی مبهم برای غرب آفریقا

هم این نگرانی و هم بیم از این که در کنار جنبش جدایی‌طلب سکولار ازواد، نیروهای اسلام‌گرای افراطی (انصارالدین) نیز در شمال مالی قدرت مانور بیشتری پیدا کنند سبب شده که کشورهای دور و نزدیک مالی که همراه با آن گروه منطقه‌ای اکوواس (کشورهای عضو جامعه اقتصادی غرب آفریقا) را تشکیل می‌دهند در صدد اعزام نیرو به مالی برآیند، تصمیمی که با حمایت اتحادیه اروپا روبرو شده است.

اعزام نیرو با دو انگیزه انجام می‌شود: "برقراری مجدد نظم و کمک به استقرار یک دولت قانونی در مالی" و "مقابله با شورشیان شمال". کودتاچیان مالی گرچه قدرت را به یک دولت موقت غیرنظامی انتقال داده‌اند، اما در پشت پرده زمام امور را همچنان به دست دارند و پیشاپیش با تصمیم جامعه اقتصادی غرب آفریقا و اعزام نیرو به مالی به شدت مخالفت کرده‌اند.

در مجموع به نظر می‌رسد که سازمان ملل و کشورهای غربی در برابر تحولات در شمال مالی راه‌حل مشخص و مقرون به موفقیتی سراغ ندارند و با واگذاشتن حل مسئله به خود کشورهای آفریقایی صرفاً از تصمیمات آنها حمایت می‌کنند. این در حالی است که بی‌ثباتی در مالی می‌تواند به سایر کشورهای منطقه غرب آفریقا نیز سرایت کند و ثبات شکننده در این کشورها را نیز به این یا آن میزان به خطر بیاندازد.

حادشدن مجدد مسائل ملی و قومی، شناورشدن مرزها و شکست تجربه نوپا و نسبتاً قابل اعتنای دموکراسی در مالی نیز برای چشم‌اندازهای ثبات و دموکراسی در این بخش از قاره آفریقا تبعا اثرات مثبتی نخواهد داشت

مطالب مرتبط