فراریان سابق؛ زندگی با یاد عزیزان از دست رفته

<object width="640" height="360" type="application/x-shockwave-flash" data="http://www.bbc.co.uk/emp/worldwide/player.swf">

<param name="movie" value="http://www.bbc.co.uk/emp/worldwide/player.swf" />

<param name="quality" value="high" />

<param name="wmode" value="default" />

<param name="allowFullScreen" value="true" />

<param name="allowScriptAccess" value="always" />

<param name="flashvars" value="playlist=http://www.bbc.co.uk/persian/meta/dps/2012/05/emp/120526_l72_tajik_refugees_vid.emp.xml&config=http://www.bbc.co.uk/worldservice/scripts/core/2/emp_jsapi_config.xml?252&config.plugins.fmtjLiveStats.pageType=t2_eav1_Started&showShareButton=true&embedPageUrl=http://www.bbc.co.uk/persian/world/2012/05/120526_l72_tajik_refugees_vid.shtml&config_settings_showPopoutButton=true&config_settings_displayMode=standard&config_settings_autoPlay=true&domId=emp-17562403&mediatorHref=http://open.live.bbc.co.uk/mediaselector/5/select/version/2.0/mediaset/journalism-pc/vpid/{id}&uxHighlightColour=0xff0000&config_settings_showFooter=false&embedReferer=http://www.bbc.co.uk/persian/topics/video/&config_settings_language=en&relatedLinksCarousel=false&messagesFileUrl=http://www.bbc.co.uk/worldservice/emp/3/vocab/en.xml&config_settings_autoPlay=false" />

<embed src="http://www.bbc.co.uk/emp/worldwide/player.swf" type="application/x-shockwave-flash" allowfullscreen="true" allowScriptAccess="always" width="640" height="360" FlashVars="playlist=playlist=http://www.bbc.co.uk/persian/meta/dps/2012/05/emp/120526_l72_tajik_refugees_vid.emp.xml&config=http://www.bbc.co.uk/worldservice/scripts/core/2/emp_jsapi_config.xml?252&config.plugins.fmtjLiveStats.pageType=t2_eav1_Started&showShareButton=true&embedPageUrl=http://www.bbc.co.uk/persian/world/2012/05/120526_l72_tajik_refugees_vid.shtml&config_settings_showPopoutButton=true&config_settings_displayMode=standard&config_settings_autoPlay=true&domId=emp-17562403&mediatorHref=http://open.live.bbc.co.uk/mediaselector/5/select/version/2.0/mediaset/journalism-pc/vpid/{id}&uxHighlightColour=0xff0000&config_settings_showFooter=false&embedReferer=http://www.bbc.co.uk/persian/topics/video/&config_settings_language=en&relatedLinksCarousel=false&messagesFileUrl=http://www.bbc.co.uk/worldservice/emp/3/vocab/en.xml&config_settings_autoPlay=false"></embed>

</object>

ابتدای سال ۱۹۹۲، چند ماه پس از فروپاشی اتحاد شوروی، اعتراض‌های طولانی طرفداران و مخالفان دولت کمونیستی وقت در شهر دوشنبه به جنگ داخلی در تاجیکستان دامن زد.

جنگی که پنج سال ادامه‌ داشت و ده‌ها هزار کشته بر جای گذاشت. حدود یک میلیون نفر از شهروندان تاجیکستان آواره شدند و شمار زیادی به کشورهای همسایه پناه بردند.

برای دیدن برخی از پناهنده‌های سابق به ناحیه شهر توس، در ۲۰۰ کیلومتری جنوب شهر دوشنبه رفتم که در نزدیکی مرز با افغانستان واقع است.

نذری‌بی‌بی کریم‌اوا یکی از پناهنده‌های سابق است. او در ده "لاچین نوراف" زندگی می‌کند. وقتی وارد خانه‌اش شدم، او در تنور نان می‌پخت.

گفت که بار سنگین روزگار تنها به دوش اوست. سال‌هاست با پرورش کرم ابریشم و فروش پیله می‌کوشد بخشی از مخارج خانواده‌اش را تأمین و جای خالی شوهرش را که در جنگ کشته شد، پر کند.

وی همچنین زمینی را از دولت به اجاره گرفته و خواجگی دهقانی (واحد کشاورزی) "خیرخاه" را تأسیس داده است.

رود خون‌آلود

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption جنگی که پنج سال ادامه داشت و ده‌ها هزار کشته بر جای گذاشت

خیلی از پناهنده‌های سابق هم سرنوشت مشابهی با نذری‌بی‌بی دارند. آن‌ها در وادی وخش، مکان اصلی درگیری‌های زمان جنگ داخلی، بیشتر به کشاورزی مشغولند.

تابستان و پاییز سال ۱۹۹۲، درگیری‌ها میان مخالفان اسلامگرا و گروه‌های وابسته به دولت کمونیستی وقت در این وادی شدت گرفت.

نذری‌بی‌بی و صدها تن از هم‌دهی هایش از ترس جان به طرف مرز افغانستان فرار کردند و بیش از یک ماه در نزدیکی مرز به امید بازگشت صلح منتظر ماندند.

وقتی دامنه جنگ به آن جا هم کشیده شد، به ناچار خود را به آب زدند، تا به افغانستان پناه ببرند.

یاد آن روزها تا حال او را عذاب می‌دهد: "بالای سر ما تیر مثل ژاله می‌ریخت. بسیاری از نزدیکان و پیوندانمان را از دست دادیم. باور کنید، آب دریای (رودخانه) پنج همه خون‌آلود بود".

"از بالا با هواپیما و از خاک تاجیکستان با تانک و توپ می‌زدند. با یک عذاب بعضی از ما جان به سلامت بردیم. بسیاری‌ها در دریا غرق شدند و تلف یافتند.”

اردوگاه پناهندگان

سال ۱۹۹۲ بیش از ۶۰ هزار فراری تاجیک به شمال افغانستان پناه بردند. همه آن‌ها اعضای خانواده هایی بودند که دولت شوروی در دهه ۱۹۵۰ از کوهستان رشت برای آب‌یاری وادی وخش به جنوب تاجیکستان کوچ داده بود.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption مغفرت سعیدرحمان‌اوا (از راست) زمان جنگ به مدت دو سال و هشت ماه در افغانستان پناهنده بود

شیرعلی مصطفی‌قل‌اف، اولین خبرنگار تلویزیون دولتی تاجیکستان بود که در ماه ژانویه سال ۱۹۹۳ از اردوگاه پناهنده‌های تاجیک در مزارشریف بازدید کرد.

وی می‌گوید: "در اردوگاه سخی ۴۳ هزار گریزه (پناهنده) تاجیک بودند. آن‌ها در شرایط ناگواری قرار داشتند. سازمان‌های بین‌المللی برای گریزه‌ها مواد خوراکی تأمین می‌کردند، اما بسیاری از افراد کهنسال و برجامانده با یاد وطن در آن جا جان دادند."

در آخر ماه مه سال ۱۹۹۳ بازگشت گروهی پناهندگان از افغانستان به وطن آغاز شد. تا پایان سال ۱۹۹۷ همه پناهنده‌ها با کمک دولت، اتحاد مخالفان سابق و سازمان‌های بین‌المللی از افغانستان به تاجیکستان برگشتند.

منازل سوخته

عزیز فتاح، پناهنده سابق، جزء نخستین گروه پناهندگان بود که ۲۹ مه سال ۱۹۹۳ به وطن برگشت.

به گفته او، پس از بازگشت، آن‌ها را سه روز در مکتب (مدرسه) شماره ۲۵، به نام حیدر قیوم‌اف ناحیه شهرتوس، نگه داشتند و بعد به خانه‌هایشان بردند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption نذری‌بی‌بی کریم‌اوا سال‌هاست، با پرورش کرم ابریشم می‌کوشد مخارج خانواده‌اش را تأمین و جای خالی شوهرش را که در جنگ کشته شد، پر کند

آقای فتاح می‌گوید: “به منزل‌های خراب و سوخته خود وارد شدیم، هرچند جای آبادی نبود، لیکن از بس که خاک وطن - جایی که خون نافمان ریخته بود، ما آن را همچون چیز عزیز و مقدس پذیرفتیم و زندگی را دوباره آغاز کردیم.”

“وضع امنیتی ما چندان خوب نبود و بعد بازگشت هم چند نفر دیگر در این جا کشته شدند. فضای ترسناکی ما را فرا گرفته بود.”

با گذشت ۲۰ سال از آن روزگار مرگبار، بسیاری‌ها مانند عزیز همچنان با یاد عزیزانی که از دست داده‌اند، زندگی می‌کنند. و سایه آن روزها بر سرشان سنگینی می‌کند.

سلطنت کریم‌اوا، ساکن دهه چوین‌چی ناحیه شهرتوس، در حوادث آن روزگار سه پسر خود را از دست داد. او می‌گوید: “خدا را شکر حالا همه شرایط هست، اما چون بچه‌هایم نیستند، دلم سیاه است.”

نذری‌بی‌بی قربان‌اوا، پناهنده سابق، می‌گوید: “این جنگ و کشته شدن خویش و تبار و پیوندانمان در قلب‌های ما زخم‌هایی گذاشته که تا آخرین نفس عمرمان باقی می‌ماند.”

زنان به صحرا، مردان به مهاجرت؟

برای خیلی‌ها در مناطق آسیب‌دیده بعد از پایان جنگ شرایط کار نبود.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption حالا نیروی اصلی کار در عرصه کشاورزی زنان و دختران هستند

به این سبب، بسیاری از جوانان و مردانی که پس از آغاز جنگ داخلی به افغانستان پناه برده بودند، پس از بازگشت به وطن به ناچار برای جستجوی کار به روسیه مهاجرت کردند.

حالا نیروی اصلی کار در عرصه کشاورزی، زنان و دختران هستند.

مغفیرت سعیدرحمان‌اوا که زمان جنگ به مدت یک سال و هشت ماه در افغانستان پناهنده بود، پنج سال پیش زمینی را از دولت به اجاره گرفت. او رئیس خواجگی دهقانی “عیدی‌بیک” است.

بعدتر، مغفرت رئیس اتحادیه کشاورزان دهستان “سیاد” ناحیه شهرتوس انتخاب شد. به گفته وی، حالا بیش از دو هزار پناهنده سابق در مجتمع‌های کشاورزی این اتحادیه مشغول کارند.

وی می‌گوید: “متأسفانه، بعد جنگ، همه کارخانه‌ها از فعالیت بازماندند. امروز تقریباً همه جوانان و مردان ما برای مردی‌کاری به روسیه رفته‌اند. به این سبب ۹۶ درسد افرادی که حالا در عرصه کشاورزی کار می‌کنند، زنان و دختران هستند.”

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption امروز تقریباً همه جوانان برای مردی‌کاری به روسیه رفته‌اند

هم دولت و هم مخالفان می‌گویند که بازگرداندن پناهندگان به وطن موفق‌ترین طرحی بوده است که آن‌ها به طور مشترک در زمان جنگ داخلی تاجیکستان انجام داده‌اند.

هم‌اکنون، آوارگان به خانه‌های خود برگشته‌اند، خرابه‌ها را دوباره ‌‌آباد کرده‌اند، مزارعشان دوباره شاداب شده و صلح و امنیت در کشور حکم‌فرماست.

اما آن چه که در این بیست سال تغییر نکرده، غم از دست دادن آن‌هایی است که دیگر هرگز به آغوش خانواده‌های خود برنمی‌گردند.