سنگک سفراف، جبهه خلق و تحویل قدرت در تاجیکستان

<object width="640" height="360" type="application/x-shockwave-flash" data="http://www.bbc.co.uk/emp/worldwide/player.swf">

<param name="movie" value="http://www.bbc.co.uk/emp/worldwide/player.swf" />

<param name="quality" value="high" />

<param name="wmode" value="default" />

<param name="allowFullScreen" value="true" />

<param name="allowScriptAccess" value="always" />

<param name="flashvars" value="playlist=http://www.bbc.co.uk/persian/meta/dps/2012/05/emp/120528_l72_tajik_front_vid.emp.xml&config=http://www.bbc.co.uk/worldservice/scripts/core/2/emp_jsapi_config.xml?254&domId=emp-17597995&showShareButton=true&mediatorHref=http://open.live.bbc.co.uk/mediaselector/5/select/version/2.0/mediaset/journalism-pc/vpid/{id}&uxHighlightColour=0xff0000&relatedLinksCarousel=false&config_settings_showPopoutButton=true&messagesFileUrl=http://www.bbc.co.uk/worldservice/emp/3/vocab/en.xml&config_settings_language=en&embedReferer=http://www.bbc.co.uk/persian/topics/video/&config_settings_displayMode=standard&embedPageUrl=http://www.bbc.co.uk/persian/world/2012/05/120528_l72_tajik_front_vid.shtml&config_settings_autoPlay=false&config.plugins.fmtjLiveStats.pageType=t2_eav1_Started&config_settings_showFooter=false&config_settings_autoPlay=false" />

<embed src="http://www.bbc.co.uk/emp/worldwide/player.swf" type="application/x-shockwave-flash" allowfullscreen="true" allowScriptAccess="always" width="640" height="360" FlashVars="playlist=playlist=http://www.bbc.co.uk/persian/meta/dps/2012/05/emp/120528_l72_tajik_front_vid.emp.xml&config=http://www.bbc.co.uk/worldservice/scripts/core/2/emp_jsapi_config.xml?254&domId=emp-17597995&showShareButton=true&mediatorHref=http://open.live.bbc.co.uk/mediaselector/5/select/version/2.0/mediaset/journalism-pc/vpid/{id}&uxHighlightColour=0xff0000&relatedLinksCarousel=false&config_settings_showPopoutButton=true&messagesFileUrl=http://www.bbc.co.uk/worldservice/emp/3/vocab/en.xml&config_settings_language=en&embedReferer=http://www.bbc.co.uk/persian/topics/video/&config_settings_displayMode=standard&embedPageUrl=http://www.bbc.co.uk/persian/world/2012/05/120528_l72_tajik_front_vid.shtml&config_settings_autoPlay=false&config.plugins.fmtjLiveStats.pageType=t2_eav1_Started&config_settings_showFooter=false&config_settings_autoPlay=false"></embed>

</object>

روز ۱۱ مه سال ۱۹۹۲ در تاجیکستان حکومت مصالحه ملی تأسیس شد که در هیئت آن نمایندگان برخی گروه‌ها و احزاب اسلامگرا و دموکراتیک نیز شامل بودند.

همزمان، تابستان آن سال، درگیری‌های مسلحانه در جنوب تاجیکستان میان شبه‌نظامیان طرفدار دولت و مخالفان شدت گرفت.

محاصره کولاب

تابستان سال ۱۹۹۲، بعد از گسترش درگیری‌ها در وادی وخش، در جنوب تاجیکستان، ده‌ها هزار نفر از ساکنان به مناطق امن پناه بردند.

منطقه کولاب، محل اصلی فعالیت طرفداران دولت کمونیستی وقت، در محاصره قرار گرفت و این محاصره تا جایی پیش رفت که مردم حتی نان خوردن نداشتند.

حکومت مصالحه ملی که برخی از رهبران گروه‌های اسلامگرا و دموکراتیک شامل آن بودند، نتوانست وضعیت را آرام کند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption بعد از گسترش درگیری‌ها در وادی وخش، ده‌ها هزار نفر از ساکنان به مناطق امن فرار کردند

۲۰ سال پیش فرنت خلق یا جبهه خلق نخست در شهر کولاب شکل گرفت. در این سازمان سیاسی و نظامی افراد گوناگون شامل بودند.

بعضی از آن‌ها هنوز در همین شهر هستند. طلب کریم‌اف، عضو سابق جبهه خلق، مثل صدها ساکن دیگر این منطقه، در تابستان سال ۱۹۹۲ در یکی از خیابان‌های مرکز شهر کولاب که "میدان سرخ" نام دارد، به شبه‌نظامیان طرفدار دولت پیوست.

طلب کریم‌اف می‌گوید: "مردم در این میدان جمع می‌شدند و گفت‌وشنید (مذاکره) می‌کردند. از جمله من هم در همین جا آمده، توصیه‌های ضروری را گرفتم و بعد به جنگ رفتم."

تأسیس جبهه خلق

هفتم سپتامبر سال ۱۹۹۲، رحمان نبی‌اف، رئیس جمهور وقت تاجیکستان، هنگامی که می‌خواست از دوشنبه به خجند پرواز کند، از سوی گروهی از شبه‌نظامیان مخالف دولت گروگان گرفته شد.

تحت فشار این گروه، او از مقامش استعفا داد. این حادثه خشم طرفداران نبی‌اف را برانگیخت. گروه‌های طرفدار دولت در کولاب و خجند و وادی حصار استعفای او را غیرقانونی می‌دانستند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption سنگک سفراف در دوران شوروی ۲۰ سال عمرش را به جرم قتل در زندان سپری کرده بود

در هر طرف گروه‌های مسلح تأسیس و رهبری برای آن‌ها پیدا می‌شد.

در شهر کولاب جبهه خلق به رهبری سنگک سفراف، یک ساکن این شهر، تأسیس یافت که هدف خود را برقراری حکومت قانونی می‌دانست.

خود سنگک سفراف فردی بود که تا زمان استقلال تاجیکستان به اتهام قتل، بیش از ۲۰ سال عمرش را در زندان‌های شوروی سپری کرده بود.

طلب کریم‌اف، عضو سابق جبهه خلق، می‌گوید: "در آن وقت‌ها به سخن همه گوش نمی‌دادند. شخصی لازم بود که خلق حرف او را بگیرد و به گفته او عمل کند. در کولاب غیر گپ بابای سنگک حرف کس دیگر را نمی‌گرفتند."

'دستان ‌آلوده به خون'

کشورهایی مانند ازبکستان و روسیه نسبت به حوادثی که در تاجیکستان رخ می‌داد، بی‌تفاوت نبودند. آن‌ها از این که ممکن است یک دولت اسلامگرا در تاجیکستان روی کار آید، به شدت بیم داشتند.

تاجیکستان با کشور جنگ‌زده افغانستان که کانون اسلامگرایی محسوب می‌شد، هم‌مرز است. به این سبب هم روسیه منافع خود را در آسیای میانه‌ در معرض خطر می‌دید و هم ازبکستان بیم اسلامگرایان را داشت.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption طلب کریم‌اف: "توسط چرخبال ما را از فرودگاه کولاب به شهر جرقرغان ازبکستان بردند. بعد به شهر تورسون‌زاده آمدیم و از آن جا جنگ را آغاز کردیم"

طلب کریم‌اف، عضو سابق جبهه خلق، می‌گوید: "توسط چرخبال (بالگرد) ما را از فرودگاه کولاب به شهر جرقرغان ازبکستان بردند. بعد به شهر تورسون‌زاده آمدیم و از آن جا ما جنگ را آغاز کردیم."

جو سنگین جنگ در منطقه کولاب حاکم شده بود، بسیاری از جوانان محلی خواسته یا ناخواسته به جنگ می‌رفتند. شاید چاره‌ای جز رفتن نداشتند.

طلب کریم‌اف می‌گوید که وقتی او بعد از شش ماه جنگ به کولاب برگشت و به دیدن عشور سفر، شاعر فقید رفت، عشور سفر از او رو گردانده و به طلب گفته بود که "من با تو سلام نمی‌کنم، چون دستت به خون هم‌ملت‌های ما ‌آلوده است."

طلب می‌گوید: "در آن روزها گفتن حقیقت مشکل بود و من این سطرها را در پاسخ به حرف‌های عشور سفر گفته بودم:

حقیقت را بگویم، می‌کشندم، اگر باطل بگویم، دل‌پسندم. منم حیران میان آب و آتش، نمی‌دانم بگریم یا بخندم...."

چرا کولاب؟

بسیاری ها این سؤال را مطرح می‌کنند که چرا مردم منطقه کولاب سرسختانه از دولتی که در برابر گروه‌های اسلامگرا و دموکراتیک در حال فروپاشی بود، حمایت کردند؟

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption جو سنگین جنگ در منطقه کولاب حاکم شده بود، بسیاری از جوانان محلی خواسته یا ناخواسته به جنگ می‌رفتند

ظفر میرزایان، کارشناس محلی، می‌گوید: "آن‌هایی که در میدان‌ها بودند، آزادی می‌خواستند. می‌خواستند تاجیکستان استقلال به دست آرد، زبان مادری‌شان دولتی شود، یعنی ارزش‌های خوب را تبلیغ می‌کردند. دین اسلام آزاد باشد".

"این البته خواسته‌های خوب بودند. اما در حرکاتشان بعضی تندگرایی و تهدید علیه قوم‌های دیگر نیز بود، متأسفانه. وقتی به مردم کولاب گوش نکردند، سروران جنبش‌ها هم اشخاص سیاست‌پیشه نبودند، آن‌ها تجربه سیاسی نداشتند، نتوانستند، این مردم به هم بیاید."

"نیروهای سیاسی بودند که از این سوءاستفاده کردند. این نیروها در بیرون تاجیکستان هم بودند، در سابق اتحاد شوروی هم بودند، این نیروها در سابق دسته‌های حزب کمونیست هم وجود داشت."

از سوی دیگر، ولایت سابق کولاب فقیرترین منطقه تاجیکستان در زمان شوروی بود. مردم این منطقه همواره از کم‌توجهی حکومت مرکزی به مشکلات خود ناراضی بودند.

ناآرامی‌های بعد از فروپاشی شوروی فرصت مهمی برای آنان فراهم کرد که با توسل به جنگ قدرت را در دست بگیرند.

جلسه خجند

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption پس از استعفای رحمان نبی‌اف، در جلسه ۱۶ پارلمان تاجیکستان در خجند، امامعلی رحمان رئیس پارلمان انتخاب شد

ماه نوامبر سال ۱۹۹۲، در جلسه ۱۶ پارلمان تاجیکستان در شهر خجند، امامعلی رحمان، رئیس وقت ولایت کولاب، رئیس پارلمان انتخاب شد. در این جلسه نظام ریاست جمهوری لغو و نظام پارلمانی راه‌اندازی شد.

رهبران مخالفان به خارج از کشور، از جمله به ایران و پاکستان و افغانستان، پناه بردند و بعضی هم به زندان افتادند. شبه‌نظامیان مخالف دولت در مناطق کوهستانی شرق تاجیکستان باقی ماندند، تا علیه نیروهای دولت تازه‌تأسیس بجنگند.

بعد از پنج سال درگیری و مخالفت‌ها در ۲۷ ژوئن سال ۱۹۹۷ دو گروه درگیر با پادرمیانی روسیه و ایران آشتی کردند، اما تاجیکستان تا مدت‌ها از این جنگ رنج می‌برد.

تاجیکستان تنها جمهوری سابق بود که از ارتش قدرتمند شوروی هیچ میراثی نبرد. جبهه خلق بعداً زمینه‌ای برای تأسیس ارتش ملی شد.

بسیاری از اعضای آن به ارتش پیوستند و بقیه به زندگی عادی برگشتند.

'نان سیری می‌خورده باشیم؟'

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption ولایت سابق کولاب فقیرترین منطقه تاجیکستان در زمان شوروی محسوب می‌شد

حالا چند سال است که جنگجوی سابق، طلب کریم‌اف، استاد زبان و ادبیات دانشگاه فناوری تاجیکستان در شهر کولاب است و ۵۰۰ سامانی (۱۰۰ دولار) حقوق ماهانه می‌گیرد.

وی می‌گوید: "سال ۱۹۹۲، آدمان آرزو می‌کردند که صاحب یک برده نان می‌شده باشند؟ یا یک بار دیگر شکم ما سیر می‌شده باشد که نان را اقلاً به سیری بخوریم؟ شکر خدا امروز همه چیز هست. کمبودی نیست. آدمی که کمی زحمت کشد، در شرایط امروزه به همه چیز می‌رسد."

اگر چه امروز برای جنگ‌آوران سابق و مردم تاجیکستان همه شرایط فراهم است، برای آنانی که جان سالم بدر بردند، چه اسلامگرا و چه طرفدار جبهه خلق، هنوز بعد از ۲۰ سال سایه خاطرات آن روزهای تلخ و وحشت بر زندگی آن‌ها سنگینی می‌کند.