مرادالله شیرعلی‌زاده - اولین قربانی جنگ داخلی

<object width="640" height="360" type="application/x-shockwave-flash" data="http://www.bbc.co.uk/emp/worldwide/player.swf">

<param name="movie" value="http://www.bbc.co.uk/emp/worldwide/player.swf" />

<param name="quality" value="high" />

<param name="wmode" value="default" />

<param name="allowFullScreen" value="true" />

<param name="allowScriptAccess" value="always" />

<param name="flashvars" value="playlist=http://www.bbc.co.uk/persian/meta/dps/2012/05/emp/120529_l42_vid_tajik_journalist.emp.xml&config=http://www.bbc.co.uk/worldservice/scripts/core/2/emp_jsapi_config.xml?257&config_settings_showPopoutButton=true&config_settings_showFooter=false&uxHighlightColour=0xff0000&config_settings_language=en&showShareButton=true&embedReferer=http://www.bbc.co.uk/persian/topics/video/&config_settings_autoPlay=false&config.plugins.fmtjLiveStats.pageType=t2_eav1_Started&relatedLinksCarousel=false&domId=emp-17620774&embedPageUrl=http://www.bbc.co.uk/persian/world/2012/05/120529_l42_vid_tajik_journalist.shtml&messagesFileUrl=http://www.bbc.co.uk/worldservice/emp/3/vocab/en.xml&config_settings_displayMode=standard&mediatorHref=http://open.live.bbc.co.uk/mediaselector/5/select/version/2.0/mediaset/journalism-pc/vpid/{id}&config_settings_autoPlay=false" />

<embed src="http://www.bbc.co.uk/emp/worldwide/player.swf" type="application/x-shockwave-flash" allowfullscreen="true" allowScriptAccess="always" width="640" height="360" FlashVars="playlist=playlist=http://www.bbc.co.uk/persian/meta/dps/2012/05/emp/120529_l42_vid_tajik_journalist.emp.xml&config=http://www.bbc.co.uk/worldservice/scripts/core/2/emp_jsapi_config.xml?257&config_settings_showPopoutButton=true&config_settings_showFooter=false&uxHighlightColour=0xff0000&config_settings_language=en&showShareButton=true&embedReferer=http://www.bbc.co.uk/persian/topics/video/&config_settings_autoPlay=false&config.plugins.fmtjLiveStats.pageType=t2_eav1_Started&relatedLinksCarousel=false&domId=emp-17620774&embedPageUrl=http://www.bbc.co.uk/persian/world/2012/05/120529_l42_vid_tajik_journalist.shtml&messagesFileUrl=http://www.bbc.co.uk/worldservice/emp/3/vocab/en.xml&config_settings_displayMode=standard&mediatorHref=http://open.live.bbc.co.uk/mediaselector/5/select/version/2.0/mediaset/journalism-pc/vpid/{id}&config_settings_autoPlay=false"></embed>

</object>

در جنگ داخلی تاجیکستان بیش از ۷۰ روزنامه‌نگار کشته شدند. بیشتر آن‌ها تاجیک بودند، اما در میانه‌شان برخی روزنامه‌نگاران ازبک و روس هم بودند.

در این جنگ پنج‌ساله، مانند روزنامه‌نگاران، ده‌ها هزار افراد بی‌گناه قربان شدند. اما چرا این جنگ از میان روزنامه‌نگاران این تعداد قربانی گرفت؟

جرقه اول

اولین جرقه جنگ داخلی بیست سال پیش در حولی پارلمان تاجیکستان زده شد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption از چپ به راست: مراد‌الله شیرعلی‌زاده، قدر‌الدین اسلان‌اف و دوران عشوراف در پارلمان

از تیری که معلوم نبود چه کسی آن را شلیک کرده، عصر روز پنجم مه سال ۱۹۹۲ مراد‌الله شیرعلی‌زاده، سردبیر نشریه پارلمانی "صدای مردم"، کشته شد.

این حادثه نام او را در صدر فهرست قربانیان جنگ داخلی تاجیکستان قرار داد.

مراد‌الله شیرعلی‌زاده ۴۷ سال داشت. با مرگ او خانواده‌اش دچار بحران شد. در این سال‌ها سه پسرش برای کار به روسیه مهاجرت کردند.

تنها همسرش، خاصیت، و پسرش، ایرج، هنوز می‌کوشند چراغ خانه را روشن نگه دارند.

خاصیت شیرعلی‌زاده می‌گوید: "این‌ها دو برادر بودند. وقتی برادرش درگذشت، مراد‌الله از ۹ فرزند برادرش مراقبت می‌کردند، از پدر و مادر و خانواده خودشان مراقبت می‌کردند. شرایط بسیار سخت بود. شب و روز برای وطن کار می‌کردند."

در آن سال‌ها مراد‌الله شیرعلی‌زاده نماینده پارلمان تاجیکستان بود. دلی عاشق کشور داشت و سری پرشور و اطلاعاتش از سیاست درخور بود.

او از میان چند نامزد به عنوان سردبیر نشریه تازه‌تأسیس پارلمان انتخاب شد.

'گروه‌بازی'

شریف همدم‌پور، روزنامه‌نگار و از همکاران سابق مراد‌الله شیرعلی‌زاده است. او آخرین شخصی بود که دقایقی قبل از کشته شدن مراد‌الله با او صحبت داشته است.

وی می‌گوید: "من شاهد آن بودم که آن روز سه بار زمان برگزاری جلسه پارلمان را تغییر دادند. یعنی گروه‌بازی در پارلمان اوج داشت. و همین گروه‌بازی شاید باعث بی‌نظامی در جمهوری گشته بود."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption مراد‌الله شیرعلی‌زاده نخستین سردبیر نشریه پارلمانی "صدای مردم" بود

"مراد‌الله شیرعلی‌زاده پشت تریبون آمدند و گفتند که من می‌دانم در این جا چه گونه افراد هستند، شاید افرادی هستند که سخنشان حتی در خانمشان اثر ندارد. و گفتند، دمی که سخن از سرنوشت ملت و دولت می‌رود، باید کاری کرد که جمهوری را آرام سازیم و مردم را متحد کنیم، و با قهر تالار پارلمان را ترک کردند."

در مبارزات سیاسی آن روزها که بعدها به جنگ خونینی منجر شد، مراد‌الله تنها روزنامه‌نگار قربانی نبود.

مبارزات از در میدان شهر دوشنبه شروع شد. در میدان "شهیدان"، در نزد دفتر ریاست جمهوری مخالفان دولت وقت گرد هم آمده بودند.

میدان بیرون ساختمان پارلمان، که "آزادی" نام داشت، محل تجمع طرفداران رحمان نبی‌اف، رئیس جمهور وقت بود.

وحشت جنگ

طی پنج سال جنگ بیش از ۷۰ روزنامه‌نگار کشته شدند.

برخی از روزنامه‌نگاران برای گرامیداشت خاطره هم‌کسبانشان که در زمان درگیری‌های دهه ۱۹۹۰ کشته شدند، دیرتر صندوقی تأسیس دادند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption مختار باقی‌زاده: "ما می‌خواستیم ترسی را که روزنامه‌نگاران را فرا گرفته بود، از وجود آن‌ها بیرون کنیم"

مختار باقی‌زاده، رئیس صندوق گرامیداشت خاطر روزنامه‌نگاران در تاجیکستان است.

وی در باره هدف تأسیس این صندوق می‌گوید: "هدف ما این بود که در باره حیات و فعالیت روزنامه‌نگارانی که در سال‌های جنگ داخلی کشته شده بودند و در مورد نحوه کشته شدن آنها مواد جمع‌آوری کرده و آن را در اختیار همپیشه‌های خود قرار بدهیم."

آقای باقی‌زاده افزود: "همچنین، می‌خواستیم ترسی را که در آن روزها روزنامه‌نگاران را فرا گرفته بود، از وجود آنها بیرون کنیم، تا آنها باور کنند، که آنها هم تکیه‌گاهی دارند."

"صدای مردم"، نشریه پارلمانی که مراد‌الله شیرعلی‌زاده نخستین سردبیر آن بود، امروزها هم چاپ می‌شود.

امروز دیگر روزنامه‌نگاران به خاطر عقایدشان به قتل نمی‌رسند، اما در مواردی ضرب و لت و گاهی در دادگاه‌ها محاکمه می‌شوند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption خاصیت شیرعلی‌زاده: "شرایط بسیار سخت بود. مراد‌الله شب و روز برای وطن کار می‌کردند"

زینت‌الله اسماعیل، رئیس شورای رسانه‌های مستقل تاجیکستان: "دو - سه سال اخیر یک شیوه نو برخورد مقامات با رسانه‌های مستقل به نظر می‌رسد و آن به دادگاه کشیده شدن نشریه‌های مستقل است.

در این زمینه مثال‌ها زیادند، مثلاً به دادگاه کشیده شدن نشریه‌های 'ملت'، 'Asia-Plus'، 'آزادگان' و 'فرژ'.

به گفته آقای اسماعیل، این شیوه برخورد از آن دلالت می‌کند که رسانه‌ها نه همچون واسطه‌ای که آنها تنقید و معماهای روزگار را فاش می‌کنند، بلکه همچون وسیله‌ای قبول می‌شوند که به مقابل آن‌ها باید مبارزه برد.

گفته می‌شود که قتل بیشتر روزنامه‌نگاران در زمان جنگ داخلی تاجیکستان با فعالیت روزنامه‌نگاری آن‌ها مرتبط است.

خودسانسوری پیامد اصلی قتل و ترور روزنامه‌نگاران در زمان جنگ داخلی است که بیم آن در ذهن و افکار بسیاری از خبرنگاران همچنان باقی است.

پای خالی از نیم‌پیکره

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در زمان جنگ داخلی تاجیکستان بیش از ۷۰ روزنامه‌نگار کشته شدند

در یکی از خیابان‌های شهر دوشنبه می‌بایست نیم‌پیکره مراد‌الله شیرعلی‌زاده گذاشته شود.

البته، با تصمیم پارلمان، محله‌ای که او در شهر دوشنبه در آن زندگی می‌کرد، به نامش گذاشته شد، اما پایه هنوز در انتظار نیم‌پیکره مراد‌الله شیرعلی‌زاده است.

تا حال عاملان قتل بسیاری از روزنامه‌نگاران، از جمله مراد‌الله شیرعلی‌زاده، کشف و مجازات نشده‌اند. اما کارنامه این افراد در صفحات تاریخ استقلال تاجیکستان ثبت شده است.

خاطره روزنامه نگاران کشته شده در دل همپیشگان و دوستان و پیوندانشان باقی خواهد ماند.