داغ ننگ یا داغ جنگ: سرنوشت زنان آزاردیده در وادی رشت

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption اکثر زنان رشتی می‌گویند که در زمان جنگ پسران و شوهران یا دیگر پیوندانشان را از دست داده‌اند

کشته شدن هزاران نفر از ساکنان تاجیکستان در جنگ داخلی پنج ساله تنها فاجعه‌ای نبود که داغ آن هنوز هم در قلب بسیاری از مردم باقی مانده است.

در کنار هزارها قربانی این جنگ که کشته و یا جسماً نابود شدند، عده زیادی هم اگر چه جان سالم بدر بردند، اما خود را تا به حال روحاً کشته و نابودشده احساس می‌کنند.

از جمله، صدها زن و دختر تجاوزشده یا آزاردیده در دوران جنگ تا کنون نمی‌یارند از آن روزگار شوم حرفی به زبان آورند، چون یادآوری از آن فجاعه برایشان بسیار سخت است.

زنان اگر چه در شروع جنگ تقریباً هیچ نقشی نداشتند، ولی در واقع، با از دست دادن پسران و شوهران و پدرانشان، رویارویی با مصیبت‌های سنگین جنگ، نظیر تجاوز و آدمربایی، خشونت و آزار جنسی بیشترین آسیب را از جنگ داخلی دیده‌اند.

'تابو'

با گذشت ۱۵ سال از امضای سازشنامه صلح تاجیکستان و بازگشت نسبی ثبات به این کشور در باره آسیب‌های روانی جنگ داخلی، بویژه سرنوشت زنان و دختران آزاردیده و تجاوزشده توسط هم‌ملتان خود، هیچ پژوهشی انجام نشده است.

تا به حال هیچ یک زن تجاوزشده نیز ظاهراً از این گونه جرایم به هیچ دادگاهی شکایت نبرده است.

در جامعه‌های سنتی، مثل تاجیکستان، این موضوع همواره تابو بوده است. رسانه‌ها و مطبوعات نیز کمتر به بازتاب و بررسی آن پرداخته‌اند، اگرچه داستان‌هایی در باره موارد تجاوز و بدرفتاری به زنان در مناطق آسیب‌دیده از جنگ بین مردم وجود دارد.

با درگرفتن شعله جنگ در جنوب تاجیکستان، بسیاری از خانواده‌ها در اواخر سال ۱۹۹۲ از بیم دست‌درازی افراد مسلح دختران جوان خود را به نزد پیوندان خود، به مناطق امن‌تر و حتی به کشورهای همسایه می‌فرستادند.

اما این امر برای همه میسر نبود. بویژه پس از آن که دامنه جنگ در زمستان و بهار سال ۱۹۹۳ به وادی رشت، در شرق شهر دوشنبه، گسترش یافت.

به دلیل شرایط طبیعی، انتقال زنان و دختران از وادی رشت به مناطق امن‌تر در زمان آغاز جنگ داخلی و بعد از آن مشکل بوده است. آن زمان نه همه خانواده‌ها توانسته‌اند دختران و زنان خود را از تجاوز حمایت کنند.

'نان‌پزی می‌بریم...'

در زمان جنگ، در مناطق درگیری مفهوم "ماهیگیری می‌بریم" برای بسیاری از ساکنان بیانگر این بود که افراد زیادی به این بهانه از منزل برده می‌شدند و از سوی سلاح‌بدستان به قتل می‌رسیدند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption خانم توراوا گفت که زنان از واژه "نان‌بندی" می‌ترسیدند

اما بسیاری از زنان و دختران ساکن وادی رشت در دوره جنگ از شنیدن عبارت "نان‌بندی می‌بریم" به هراس می‌افتادند. امروزها نیز از شنیدن این عبارت رعشه در اندامشان می‌افتد. ضمناً، این منطقه با داشتن دختران زیبارو بسیار شهرت دارد.

به گفته شاهدان عینی، افراد مسلح برخی از زنان و دختران رشتی را در زمان جنگ به بهانه انجام دادن کارهای روزگار، مانند نان‌پزی، با خود می‌بردند و تجاوز می‌کردند. از این رو، اکثر ساکنان با نزدیک شدن افراد مسلح تلاش می‌کردند دختران و زنان خود را در زیرزمین‌ها پنهان کنند.

یک زن رشتی می‌گوید، افسرانی که از دوشنبه آمده بودند، شماری از دختران زیباروی تا ۱۵ ساله را از روستاها، علی‌رغم خواهش والدانشان، انتخاب می‌کردند و به بهانه "نان‌پزی می‌بریم" با خود می‌بردند.

در آن جا سربازان و افسران که گفته می‌شود، اکثراً مست بودند، به زنان و دختران را تجاوز می‌کردند و حتی برخی از آن‌ها را چندین شبانه‌روز در سربازخانه‌ها نگه می‌داشتند.

به گفته این زن که از افشای نامش خودداری کرد، یک دختر پانزده ساله از جمله پیوندان او نیز در زمان جنگ قربانی تجاوز شده است. این دختر را یک افسر جبهه خلق به عنوان همسر از منزل والدانش گرفته، اما او را نکاح نکرده است.

بعد از انجام مأموریتش، این افسر از منطقه رفته، ولی دختر را تنها گذاشته است.

'داغ ننگ'

مصطفی معظم‌اف، رهبر یک مرکز حقوقی غیردولتی در وادی رشت، می‌گوید که صدها زن و دختر در این مطقه در دوران جنگ تجاوز شده بودند.

ولی وی افزود: "مشکل اصلی آن است که این زن‌ها از بیم انگشت‌نما شدن و داغ ننگ، از گفتن واقعیتی که با آن‌ها رخ داد، خودداری می‌کنند. بدبختی در آن است که اکثر مردم خود زنان و دختران را گنهکار می‌دانستند که به آن‌ها تجاوز شده است."

به گفته این حقوقدان محلی، تا حال زنانی که در زمان جنگ و ناآرامی تجاوز شده‌اند، در وضع بد روانی قرار دارند، ولی در مورد این اعمال به کسی حرف نمی‌زنند.

از سوی دیگر، در آن روزها مردم برای حمایت از دخترانشان در برابر تجاوز و اعمال دیگر نامطلوب، آن‌ها را در کودکی، یعنی در سن ۱۴-۱۵ سالگی شوهر می‌دادند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در دوران جنگ بیش از ۳۵۰ منزل در شهرک غرم کاملاً سوخته است

از بس که بیشتر این دختران کودک بودند و حتی مناسبت عادی زناشویی را نمی‌دانستند، بسیاری از چنین خانواده‌ها زود از هم ریختند. رعنا گلمت‌اوا، یک بانوی رشتی، می‌گوید: "خواهر پانزده ساله‌ام را شوهر دادند. پدرم می‌ترسید که او را می‌دزدند. وی هنوز کودک بود و بعد از یک سال ازدواج از شوهرش جدا شد."

خواهر رعنا اگر چه قامت‌بلند است و ابروی پیوسته و چشمان شهلایی دارد، ولی دیگر کسی حاضر نشده است با او ازدواج کند و او تا به حال همراه پدر و مادرش زندگی می‌کند.

با این راه بسیاری از والدان در وادی رشت تلاش کرده‌اند دختران خود را از خطر تجاوز و آدم‌ربایی نجات دهند، هرچند این امر نه برای همه میسر بود.

زندگی در سردآب

برخی از دختران بزرگ‌تر از ۱۲ سال در زمان درگیری‌ها مجبور بودند که مدتی از عمر خود را در سردآب‌ها یا زیرزمین منازلشان سپری کنند.

مکنونه شریف‌اوا، یک کارمند حکومت شهرستان غرم، از جمله آن‌هایی است که در امتداد روز بعضاً ساعات زیادی را در زیرزمین منزلش می‌گذراند.

وی در زمان جنگ چشمان آهویی، پوست نفیس و سپید و قامت موزونی داشت. مکنونه می‌گوید که بعد از کشته شدن ۱۰ نفر از پیوندانش، والدان برای حفاظت از جان فرزندان خود برای امنیت آن‌ها از تمام امکانات استفاده می‌کردند.

مکنونه می‌گوید که در زمان درگیری‌ها مدت زیادی را در زیرزمین پنهان بود.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption مکنونه می‌گوید که در زمان درگیری‌ها مدت زیادی را در زیرزمین پنهان بود

وی افزود: "هر زمان که تیراندازی می‌شد و یا گروه‌های مسلح به ده ما نزدیک می‌آمدند، پدرم مرا همراه با شهلا و شبنم در تهخانه (زیرزمین) پنهان می‌کرد و ما ساعت‌های زیادی آن جا می‌ماندیم."

او می‌گوید که خطر آدمربایی و یا ازدواج اجباری برای دختران جوان در آن زمان از سوی هر دو جانب درگیری وجود داشت.

خود مکنونه شاهد کشته شدن دایی‌اش، پدر شهلا و شبنم، بود: "پولاد شفاف را گروه رضوان صادراف (یکی از فرماندهان مخالفان) روز ۹ ژانویه سال ۱۹۹۳ به قتل رساند. پولاد آن زمان دو کودک خردسال داشت و تنها به خاطر آن کشته شد که از دولت جانبداری کرده است. همسر بیوه مانده وی در نتیجه درد و غم گرفتار بیماری روانی شد."

طبق آمار رسمی، در تاجیکستان بیش از ۲۶ هزار زن در زمان جنگ بیوه مانده‌اند و گزارش‌های غیررسمی حاکی است که بیش از ۷۰ درصد زنان بیوه مانده در شهرستان غرم (رشت) به سر می‌برند. این ناحیه در مجموع بیش از ۱۴۰ هزار جمعیت دارد که حدود ۵۵ درصد آن‌ها را زنان و دختران تشکیل می‌دهند.

'هوشیارتر'

بسیاری از زنان روزگاردیده رشتی زندگی اجتماعی خود را به دو بخش تقسیم می‌کنند: زندگی در دوران جنگ و بعد از آن. آن‌ها سعی می‌کنند که از بخش اول زندگی خود کمتر یادآور شوند و بیشتر به فکر امروز و فردای خویشند.

به عقیده برخی از آن‌ها، جنگ و ناآرامی‌های پنج ساله توسعه اقتصادی و اجتماعی این منطقه را برای ده‌ساله‌ها به عقب انداخته است.

شهادت تاراوا، مسئول امور زنان در ناحیه غرم، می‌گوید: "مادران بی خانه و در ماندند. تنها در شهرک غرم ۳۵۰ خانه در روزهای ناآرامی کاملاً سوخته نابود شد. زنان بی‌شوهر ماندند. دختران جوان را گرفته 'زن می‌کنیم' گفته، بردند. ولی بیشتر این دختران، کودک در دست، به منزل پدرانشان بازگشتند."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای معظم‌اف گفت که زنان از سخن گفتن در باره این که تجاوز شده‌اند، شرم می‌دارند

اما خانم توراوه نسبت به آینده خوش‌بین به نظر می‌رسد. وی معتقد است که هرچند جنگ و ناآرامی‌ها به سر زنان منطقه بدبختی‌های زیادی را آورده، ولی از سوی دیگر، فاجعه جنگ زنان محلی را از لحاظ سیاسی هوشیارتر و بیدارتر کرده است.

به گفته این مقام محلی، در چند سال اخیر شمار دخترانی که در مدارس تحصیل می‌کنند و یا دانشجویان دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها بمراتیب افزوده است.

او افزود: "حالا بسیاری از زنان در رشت به حکومت می‌آیند و با ما دعوا می‌کنند که برای تحصیل دخترانشان در دانشگاه‌ها امتیازات یا سهمیه‌ها بدهیم. این زنان می‌خواهند که دخترانشان مثل آن‌ها بی‌سواد نمانند."

جرایم جنگی

شمار کارمندان زن در ادارات و مؤسسات دولتی امروزها در مقایسه‌ با سال‌های اول بعد از کسب استقلال تاجیکستان بیشتر به نظر می‌رسد. همچنین شمار بیشتری از زنان در بازارها و دکان‌های شهرک غرم و نواحی دیگر به تجارت مشغولند.

اما زخم‌های بجامانده از دوران جنگ هنوز هم دل بسیاری از زنان محلی، از جمله آن‌هایی را که تجاوز شده‌اند، اذیت می‌کند. صرف نظر از پانزده سال آشتی ملی، بیشتر این زنان می‌گویند که تجاوزگران را هرگز نمی‌بخشند.

در همین حال، برخی از نمایندگان احزاب سیاسی در تاجیکستان پیشنهاد کرده‌اند که به منظور روشنی انداختن به جرایم دوران جنگ کمیسیون ویژه‌ای تأسیس داده شود.

حکمت‌الله سیف‌الله‌زاده، از اعضای فعال حزب نهضت اسلامی تاجیکستان، می‌گوید که هدف اصلی این کمیسیون رسیدگی واقعی به حادثاتی نظیر قتل و کشتار غیرنظامیان، تجاوز به ناموس زنان و کودک‌آزاری باید باشد.

او می‌گوید: "یکی از اهداف این پیشنهاد من این است که حد اقل افرادی را که در آن دوره ناپدید شدند، باید پیدا کرد. جنگ میان گروه‌های مختلف بود، ولی کشته شدن غیرنظامیان و آزار و اذیت آن‌ها جنایت است و مقصران آن باید افشا شوند."