مزارهای جمعی در رشت: آثار بازمانده از فاجعه جنگ

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در این گورستان ۳۰ نفر از ساکنان غرم به خاک سپرده شده‌اند که ۲۳ نفر از آن‌ها کودکان بوده‌اند

هنگامی که به وادی رشت، در شرق دوشنبه، سفر می‌کنید، در برخی از قسمت‌های راه منتهی به این منطقه قبرستان‌هایی به نظر می‌رسند که در ۲۰ سال اخیر پیدا شده‌اند.

این گورستان‌ها نشانه‌هایی از دهشت و فاجعه جنگ داخلی پنج ساله در تاجیکستان هستند که در برخی از آن‌ها شهیدانی خوابیده‌اند که در جریان جنگ داخلی، صرف نظر از وابستگی به گروه‌های متخاصم بی‌رحمانه به قتل رسیده‌اند.

عده‌ای از مردم وادی رشت می‌گویند که اخیراً شماری از این قبریستان‌ها به مزارها یا زیارتگاه‌های ساکنان این منطقه مبدل شده‌اند. در این گونه گورستان‌ها غالباً غیرنظامیان، از جمله بزرگسالان، زنان و کودکان، به خاک سپرده شده‌اند.

برخی از مسافران راه در نزد این قبرستان‌ها از ماشین‌ها پیاده می‌شوند و در حق خفتگان این مکان دست به دعا می‌بردارند.

در امتداد راه همچنین گورهای تنهایی نیز به نظر می‌رسند که در آن‌ها افرادی به خاک سپرده شده‌اند که از دست گروه‌های مسلح در سال‌های ناآرامی کشته شده‌اند.

کودکان - قربانیان بی‌گناه جنگ

اما در برخی از این گورستان‌ها ۳۰ نفر و یا حتی بیشتر از آن افرادی به خاک سپرده شده‌اند که در عملیات‌های نظامی و یا حملات گروه‌های مسلح به قتل رسیده‌اند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای حافظ‌اف می‌گوید که با فرا رسیدن تاریکی برای گوراندن افراد کشته‌شده آمده‌اند

در دهه خفک شهرستان غرم، واقع در ۱۵۰ کیلومتری شرق شهر دوشنبه، مزاریست که اخیراً به زیارتگاه ساکنان این منطقه تبدیل یافته است.

در این مکان، در ماه فوریه سال ۱۹۹۳، از دو بمب هواپیمایی جنگی ۳۳ نفر از افراد غیرنظامی، از جمله ساکنان روستاهای اطراف، کشته شده‌اند.

هرچند شاهدان عینی می‌گویند که به خاطر تأمین امنیت و وابسته نبودن این ساکنان به گروه‌های نظامی، بزرگسالان به دست کودکان پرچم‌های سرخ داده بودند، ولی با این وجود هواپیماهای جنگنده به سوی آن‌ها دو بمب را پرتاب کرده و همه آن‌ها را کشته‌اند.

برخی از شاهدان حکایت می‌کنند که در این گورستان جمعی ۲۳ نفر کودک گورانده شده است. و بسیاری از زیارت‌کنندگان مزار به گریه می‌درآیند.

در آن روز بعد از اصابت بمب، اجساد افراد کشته‌شده در امتداد روز در روی زمین مانده بود و تنها بعد از تاریک شدن اطراف، ساکنان روستاهای نزدیک برای به خاک سپردن قربانیان بمباران آمده‌اند. زیرا در آن زمان، از بیم جان، کسی جرأت نمی‌کرد که کشته‌شدگان را از این مکان بگیرد و یا به خاک بسپارد.

نظیر حافظ‌اف، ساکن روستای سفیدخاک، از جمله آن‌هایی بود که در گوراندن قربانیان شرکت داشت. وی می‌گوید که یکجا با فرزندانش و چندی دیگر از ساکنان روستا افراد کشته‌شده را به خاک سپرده است.

آقای حافظ‌اف افزود: "ما هنگامی که به شهرک غرم می‌رفتیم، دیدیم که این افراد دسته‌جمعی به سوی روستای بیدک می‌رفتند. هواپیماهای جنگی این طرف و آن طرف می‌پریدند و من گفتم که شاید نفهمیده به این مردم بمب ‌اندازند. و همین طور نیز شد."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption روی درختان این مزار به خاطر دختران جوانی که در این مکان خفته‌اند، روسری‌های گلدار می‌آویزند

آقای حافظ‌اف می‌گوید که در آن زمان از بیم آن‌ها نمی‌توانستند در روز روشن اجساد این افراد را گور کنند.

همچنین، برخی از پیوندان این افراد می‌گویند که آن‌ها می‌خواستند، اجساد خویشاوندان خود را به منزل بیاورند، ولی شبیه‌نظامیان وابسته به جبهه خلق به آن‌ها اجازه ندادند که از روستاهایشان بیرون آیند.

نظیر حافظ‌اف افزود: "ما تا شب منتظر ماندیم و تنها در تاریکی توانستیم این جا بیایم و جسدهای آن‌ها را به خاک سپاریم. ما امکان نداشتیم که قربانیان را قبل از (خواندن) جنازه بشوییم و کفن کنیم. اول مردها را به گور گذاشتیم و سپس زنان و کودکان را به خاک سپردیم."

روی درختان این مزار زیارت‌کنندگان به خاطر دختران جوانی که در این مکان خفته‌اند، روسری‌های گل‌دار می‌آویزند. آقای حافظ‌اف می‌گوید که پیوندان شهیدان این مکان را به زیارتگاه مبدل کرده‌اند، زیرا اکثراً افراد خسپیده در این گورستان جوانان بوده‌اند.

فاجعه "اچه انار"

یک زن ۹۷ ساله از روستای بیدک به عنوان "اچه (مادر به لهجه مردم رشت) انار" در میان مردمان دهات اطراف و وادی رشت معروف است.

اسم این زن بعد از آن که فرزندان، عروس‌ها و نوه‌های او در عملیات بمباران ماه فوریه سال ۱۹۹۳ جان خود را از دست دادند، ورد زبان هر ساکن این منطقه شد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در این گورستان هم افرادی که از سوی سلاح‌به‌دستان کشته شده‌اند، گورانده شده‌اند

از ۳۳ نفر کشته‌شدگان مزار خفک، ۲۷ نفر را ساکنان دهه بیدک شهرستان غرم تشکیل می‌دادند و بیش از ۲۰ نفر از آن‌ها اعضای یک خانواده، یعنی خانواده "اچه انار" بودند.

انار یعقوب‌اوا می‌گوید که بعد از کشته شدن فرزندان و نوه‌هایش فراموش‌خاطر و بی‌حال شده و حالا مداری ندارد که به مزار بچه‌هایش برای عیادت آن‌ها برود.

اچه انار افزود: "مرده‌های فرزندانم را ندیدم، از غم و گریه برای مرگ فرزندم کور شدم. من آن‌ها را به صد عذاب و رنج، با گاودوشی و مکتب‌روبی، کلان (بزرگ) کردم. ولی آن‌ها را در یک روز کشتند، به خاک یکسان کردند."

اچه انار در دوره درگیری‌های شدید در این منطقه نیز از منزلش که بر اثر اصابت موشک خراب شده بود، بیرون نرفته است. وی می‌گوید که هرچند می‌دانست که فرزندان و نوه‌هایش کشته شده‌اند، ولی چشم به راه آن‌ها بود. اچه انار در گذشته تمیزکار مدرسه و گاودوش بوده است.

فرزند زنده‌مانده اچه انار

اچه انار در منزل دولت‌بیک یعقوب‌اف، تنها فرزند زنده‌مانده خود، به سر می‌برد. در کنار منزل آن‌ها خانه پسر دیگری که همراه با زن و فرزندانش کشته شد، قرار گرفته است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption اچه انار می‌گوید، از گریستن چشمانش بی‌نور شده‌اند

آقای یعقوب‌اف می‌گوید که بعد از کشته شدن زن و فرزندانش دوباره ازدواج کرده و صاحب سه فرزند شد، ولی خانواده اول خود را فراموش کرده نمی‌تواند.

وی می‌گوید: "بعد از آن که من جای حادثه در روستای خفک را دیدم، هنوز بمب‌هایی که نترکیده‌اند (منفجر نشده‌اند)، آن جا مانده بودند. من شخصاً بالای این بمب‌ها خواندم که آن جا "Uzbekskaya SSR" (جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان) نوشته شده بود.

به گفته آقای یعقوب‌اف، در میان این افراد دو دختر بزرگ او نیز بودند و وی به منزل ویرانه‌ای در نزد خانه خود اشاره‌ کرد و گفت: "این منزل یعقوب‌اف یارمحمد، برادر میده (کوچک) من است که در آن روز کشته شد. و حالا این منزل خرابه‌زار است."

به گفته دولت‌بیک، همه افرادی که در مزار روستای خفک گورانده شده‌اند، بی‌سلاح و بی‌گناه بودند و در میان آن‌ها آموزگاران نیز بودند.

آموزگاران کشته‌شده

در نزدیک روستای نمیچ که در ده کیلومتری دیه خفک واقع است، لوح یادگاری به خاطر ۲۶ آموزگاری که در سال‌های اول شوروی از سوی باسمه‌چی‌ها (گروه‌های مسلح که مقابل بلشویکان در سال‌های ۱۹۲۰-۱۹۳۰ می‌جنگیدند) کشته شده بودند، گذاشته شده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای یعقوب‌اف تنها فرزند بازمانده اچه انار است و حالا از مادر پیرش مراقبت می‌کند

این آموزگاران حدود ۹۰ سال قبل برای جلب کودکان این منطقه به تحصیل در مکاتب جان خود را از دست دادند.

عبدالحفیظ میرزاف، ساکن روستای نمیچ، می‌گوید که قبلاً این مزار زیارتگاه مردم بود و شاگردان مکاتب روستاهای اطراف در روزهای تجلیل از عیدهای مختلف به این مکان می‌آمدند.

ولی آقای میرزاف گفت: "بعد از جنگ شهروندی و پیدا شدن گورستان‌های جدید، این مزار تا اندازه‌ای فراموش شده است. هرچند شهیدان این جا نیز آموزگاران تاجیک هستند و باسمه‌چیان آن‌ها را به قتل رسانده‌اند."

عارف قربان‌اف، آموزگاری ورزیده در وادی رشت بود که در اثر اصابت بمب در خفک در آغاز جنگ داخلی در این وادی کشته شد. بسیاری از ساکنان این منطقه، شاگردان وی، برای زیارت به مزار خفک می‌آیند.

سنگ یادبود خارجیان کشته‌شده

یکی دیگر از مکان‌های زیارت ساکنان وادی رشت نیز در کنار جاده منتهی به شهرستان طویل‌دره قرار گرفته است.

شام ۲۰ ژانویه سال ۱۹۹۸، چهار نفر از ناظران نظامی سازمان ملل متحد در راه اتومبیلگرد غرم - طویل‌دره به طور فجیع کشته شدند.

حالا سنگ یادبودی با اسم‌های ریچارد شوچگی لهستانی، آدولف و شارپیگ و از اردوگاه، پروفسور آکین و یوتاکای ژاپونی و جوره‌جان محرم‌اف، مترجم و راننده از تاجیکستان، در امتداد این راه گذاشته شده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption این لوح یادبود به خاطر کارمندان سازمان ملل که در این منطقه به قتل رسیدند، گذاشته شده است

قتل این افراد در سال ۱۹۹۸، از آن شهادت می‌داد که در وادی رشت تا یک سال بعد از امضای توافقات صلح ناآرامی‌ها وجود داشت و گروه‌های مسلح در منطقه حاکم بودند.

این هیئت سازمان ملل، که برای شناسایی با روند اجرای پروتکل نظامی در مقر مخالفین مسلح دولت در موضع "حوض کبود" قرار داشتند، بیگاهی روز به سمت مرکز غرم رهسپار شده و در راه از سوی گروه نامعلومی کشته شدند.

در لوح یادبود این افراد نوشته شده است که "آن‌ها برای صلح در تاجیکستان جان دادند" و سنگ یادبود آن‌ها در مرکز غرم نیز گذاشته شده است.

اگر صلح نمی‌شد...

یکی دیگر از گورستان‌های جمعی، که بیش از ۸۰ نفر در آن به خاک سپرده شده‌اند، در نزدیکی موضعی به نام سیران شهرستان تاجیک‌‌آباد واقع شده است.

در این قبرستان نیز شمار زیادی از مردمان غیرنظامی گورانده شده‌اند و گفته می‌شود که این مکان نیز به مزار شهیدان تبدیل یافته و زائران بسیاری از آن دیدن می‌کنند.

بسیاری از ساکنان وادی رشت در صحبت با ما از جانب‌های مخالف برای خاتمه دادن به درگیری‌ها و امضای موافقتنامه صلح سپاسگزار بودند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در این مکان ۲۶ آموزگار گورانده شده‌اند که به دست "باسمه‌چی‌ها" (گروه‌های مسلحی که علیه بلشویک‌ها در سال‌های ۱۹۲۰-۱۹۳۰ می‌جنگدند) به قتل رسیده‌اند

محمدعلی کریم‌اف، یک ساکن وادی رشت، با اشاره‌ به وجود گورستان‌های زیادی که بعد از جنگ داخلی در تاجیکستان پیدا شدند، گفت که اگر صلح نمی‌شد، به احتمال زیاد شمار چنین مزارها و گورستان‌ها به مراتب بیشتر بود.

از سوی دیگر، بسیاری از ساکنان ناحیه رشت می‌گویند که پیوندان آن‌ها در دوران پنج سال جنگ شهروندی و بعد از استقرار صلح در تاجیکستان مفقود شده و این افراد تا حال نمی‌دانند که مزار خویشاوندان کشته‌شده آن‌ها در کجاست.

بر اساس اطلاع رسمی، تا زمان استقرار صلح در تاجیکستان بیش از ۶۰ هزار نفر از ساکنان این کشور کشته شده‌اند. همچنین، شمار قابل ملاحظه‌ای از ساکنان تاجیکستان به عنوان افراد ناپدیدشده ثبت شده‌اند.

در تاجیکستان گزارش‌های رسمی در مورد آن که چه قدر از این افراد ساکنان وادی رشت بودند، وجود ندارد. اما به گفته کارشناسان، جنگ داخلی تلفات جانی و خسارات مالی بیشتری را در این وادی بر جای گذاشته است.