فرقه‌گرایی در عراق؛ واقعیت چیست و خیال کدام است؟

به روز شده:  09:02 گرينويچ - پنج شنبه 29 نوامبر 2012 - 09 آذر 1391
در شهر مقدس نجف قدرت روحانیون در حال افزایش است

در شهر مقدس نجف قدرت روحانیون در حال افزایش است

در سال ۲۰۰۳ آمریکا و متحدانش به عراق حمله کردند، و با متلاشی کردن حکومت، به دوران حکمرانی بعثی‌ها خاتمه دادند. بعد از آن آشوب و هرج و مرج حکمفرما شد و در این کشور جنگ داخلی به‌راه افتاد، و بنای نظمی نوین گذاشته شد. فرقه‌گرایی یکی از پایه‌های اصلی این نظم جدید است.

تا زمان حمله آمریکا به عراق، معمولا این پدیده با لبنان شناخته می‌شد. در لبنان مسیحیان و مسلمانان در زمان صلح، قدرت را با هم تقسیم می‌کردند، و چند بار هم در یک رشته جنگ‌های داخلی بر سر آن به جان هم افتادند. اما بعد از حمله آمریکا، عراق گرفتار جنگ داخلی میان شیعیان و سنی‌ها شد. حدود یک دهد بعد، فرقه‌گرایی در بطن نظام سیاسی عراق رسوخ کرده است.

این پدیده با یک شکست آغاز شد. ابو مهند، سرهنگ سابق ارتش صدام حسین که در فلوجه زندگی می‌کند، با تلخی به‌یاد می‌آورد که در سال ۲۰۰۳ با فروپاشی ارتش، به خدمت او پایان داده شد. او می‌گوید: "یک بخش کامل از جمعیت، که عراق را ساخته، و به آن خدمت کرده بودند، یک‌شبه به طور کامل فراموش شدند." این وضعیت تنها شامل حال افسران ارتش نشد. استادان دانشگاه هم که چاره‌ای جز پیوستن به حزب بعث نداشتند، در کارزار "بعثی زدایی" شغلشان را از دست دادند. ابو مهند می‌گوید: "وقتی زخمی می‌شوید، جراحتتان را فراموش نمی‌کنید. ما در وضعیت روانی بسیار سختی قرار گرفته ایم." با گسترش این احساس در میان سنی‌ها، این گروه از جمعیت دچار بیگانگی دست‌جمعی و عمیقی از سایرین شد.

'رهایی'

اما وضع همه گروه‌ها این طور نیست. نوری المالکی، که از اعضای قدیمی حزب الدعوه (یک حزب اسلامگرای شیعه) است، به نخست وزیری عراق رسیده است. این در حالی است که در دوران حکومت صدام، عضویت در این حزب می‌توانست مجازات اعدام را در پی داشته باشد.

سید صدرالدین القبانجی می‌گوید به اعتقاد روحانیون شیعه، شرایط فعالیت سیاسی فراهم است.

در زمان صدام انجام شعائر و مناسک مذهبی شیعیان هم ممنوع بود، و کل جامعه شیعیان عراق در وحشت بسر می‌برد. سید صدرالدین القبانجی، روحانی ارشدی که امام جمعه شهر نجف است، می‌گوید: "[در آن زمان] روحانیون به‌خاطر نوشتن کتاب کشته می‌شدند." شیعیان با احساس بیگانگی از دیگران غریبه نیستند، ولی حالا دارند این احساس را کنار می‌گذارند. در بغداد آقای مالکی مورد حمایت ائتلافی از احزاب و گروه‌های شیعه است. آنها نفوذ تعیین‌کننده‌ای در داخل دولت دارند. در نجف، که یکی از خاستگاه‌های معنوی شیعیان است، قدرت و نفوذ روحانیون رو به افزایش است. آنها با وجود گرایش‌های محافظه‌کارانه‌شان، مشغول تجربه کردن قدرت هستند. آقای قبانجی می‌گوید: "بعد از آزادی از حکومت گذشته، رهبران روحانی متوجه شدند که در شرایط موجود، امکان فعالیت سیاسی برایشان فراهم است. روحانیت به‌دنبال در دست گرفتن رهبری سیاسی نیست، بلکه می‌خواهد نقشی را که مردم انتظار دارند ایفا کند."

'سرکوب'

اما در همین حال به‌نظر می‌رسد که رهبران سیاسی به‌دنبال حفظ دستاوردهای تازه‌شان هستند. در پایان سال گذشته، بلافاصله بعد از عقب‌نشینی نیروهای آمریکایی، حکم بازداشت طارق الهاشمی، معاون رئیس جمهوری، صادر شد. آقای هاشمی عالی‌رتبه‌ترین مقام سنی مذهب عراق است. او به گرداندن جوخه‌های مرگ متهم شد، و بعد از محاکمه غیابی، حکم اعدام برایش صادر شد. آقای مالکی هر دو وزارت‌خانه دفاع و کشور را تحت کنترل خودش نگاه داشته، و از واگذار کردن آنها به شرکایش در داخل دولت امتناع کرده است. آنهایی که در طرف بازنده‌ها قرار دارند، این اقدامات را تهاجمی خطرناک به جامعه خود قلمداد می‌کنند.

یکی از سخنگویان ارتش آزاد عراق بنام ابو احمد می‌گوید: "جنگ فرقه‌ای همچنان ادامه دارد و طرف قوی‌تر مشغول سرکوب سنی‌هاست." ارتش آزاد عراق با هدف کمک به ارتش آزاد سوریه تشکیل شده است. ارتش آزاد سوریه مهم‌ترین گروه نظامی است که برای سرنگونی بشار اسد، رئیس جمهوری سوریه، مبارزه می‌کند. به عقیده ابو احمد، جنگ فرقه‌ای از مرزهای عراق فراتر می‌رود. او می‌گوید: "بشار کودکان و زنان را می‌کشد. این کار جنایت است. او بیش از همه سنی‌ها را می‌کشد. بعد از سرنگونی بشار اسد هم نوبت نوری المالکی است."

سوء ظن متقابل

چنین تهدیدهایی در بغداد جدی گرفته می‌شود. دولت مرتبا از تحولات سوریه ابراز نگرانی می‌کند، و این ترس به مردم عادی هم سرایت کرده است.

طارق الهاشمی، معاون رئیس جمهوری، تأکید می‌کند که محاکمه غیابی او "با اغراض سیاسی" انجام گرفته است

یکی از اهالی نجف می‌گوید: "وهابی‌ها با اماکن مقدس شیعیان در سوریه در جنگ هستند. آنها همچنین می‌خواهند راه رساندن کمک و تجهیزات به حزب‌الله لبنان را ببندند." تقریبا در مورد هر اتفاقی که در عراق می‌افتد، دو روایت متضاد وجود دارد. از دید سنی‌ها، طارق الهاشمی قربانی یک دیکتاتوری جدید است، و القاعده ابزاری است که ایران به‌کمک آن سنی‌ها را به تروریسم متهم می‌کند.

در طرف مقابل، از دید شیعیان آقای هاشمی مجرم است، و القاعده نماینده عربستان سعودی در جنگی منطقه‌ای علیه شیعیان است. حتی روایت دو طرف از تاریخ هم با هم تفاوت زیادی دارد. از دید یک طرف، ناسیونالیسم عربی و سکولار حزب بعث، عامل وحدت عراق بوده، ولی برای طرف دیگر، تنها پوششی برای سلطه سنی‌ها بر عراق بوده است. اما در این بین واقعیت چیست و خیال کدام است؟ از آنجا که فرقه‌گرایی در ذهن‌ها نفوذ کرده و به نوعی طرز فکر تبدیل شده، مرز میان واقعیت و خیال مبهم است. دو واقعیت بطور همزمان وجود دارند و در هاله‌ای از سوء ظن متقابل در کنار هم زندگی می‌کنند.

بیم و جدایی

عراق با مسائل سیاسی مربوط به هویت بیگانه نیست. از بدو تأسیس عراق مدرن، نوعی جدایی قومی میان عرب‌ها و کردها وجود داشته، و بعد از جنگ هم اهمیت بیشتری پیدا کرده است. اما امروز مسأله هویت بیش از هر زمان دیگری در عرصه سیاست عراق اهمیت یافته است.

نوری المالکی به انحصارطلبی در قدرت متهم شده است

در دهه ۱۹۵۰ در شهر نجف میان روحانیون و حزب کمونیست در حال رشد، رقابت وجود داشت. در سرتاسر عراق و در خود نجف، جوانان در مبارزه برای رهایی به ایده نزاع طبقاتی روی می‌آوردند، و روحانیت نگران اوضاع بود. آیت‌الله سید محمد باقر صدر، که در دوران حکومت صدام حسین اعدام شد، مطالبی در رد نظریه مارکسیسم نوشت و نظریه‌ای درباره نظام اقتصادی اسلامی ارائه کرد.

در بحبوحه دگرگونی شدیدی که پس از استقلال کشورهای عربی پیش آمد، در جهان عرب بر سر ایده‌ها و عقاید نزاع بزرگی در جریان بود. در دوگانگی فرقه‌ای امروز، جای کمی برای طرح عقاید وجود دارد، و تنها غباری کورکننده از ترس و جدایی جا باقی مانده است. ابو احمد هشدار می‌دهد که "آنها می‌خواهند در عراق هویت سنی را نابود کنند." در جهان او، سنی‌ها و شیعیان با هم در جنگند. در چنین جهانی در هر گوشه‌ای دشمنی پیدا می‌شود، و هویت فرقه‌ای، ذهنیت انسان‌ها را مشخص می‌کند.

در این زمینه بیشتر بخوانید

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.