بازنگری در سیاست خارجی رحمان: ازبکستان در صدر اولویتها؟

به روز شده:  14:16 گرينويچ - چهارشنبه 20 مارس 2013 - 30 اسفند 1391
رحمان و کریمف

تاجیکستان و ازبکستان سالهاست با هم میانه‌ خوبی ندارند

رئیس جمهوری تاجیکستان وزارت خارجه این کشور را دستور داد که کنسپسیون جدیدی در باره سیاست خارجی این کشور تهیه و به دولت ارائه بدهد.

به نظر می‌رسد بهبود روابط با کشور همسایه ازبکستان که سالهاست با تاجیکستان میانه‌ خوبی ندارد، از اهداف محوری این کنسپسیون خواهد بود.

امامعلی رحمان بعد از ظهر روز جمعه 15 مارث ضمن سخنرانی در مراسم افتتاح ساختمان جدید وزارت خارجه تاجیکستان گفت که کنسپسیون سیاست خارجی که در ماه سپتامبر سال 2002 تصویب شد، به تجدید نظر نیاز دارد.

وی مقامهای حکومت و وزارت خارجه تاجیکستان را دستور داد که طرح کنسپسیون جدید را با توجه به تحولاتی که طی سالهای اخیر در عرصه بین‌المللی صورت گرفته، تا آخر سال میلادی جاری تهیه و به دولت پیشنهاد کنند.

آقای رحمان گفت: "جوهر کنسپسیون نوِ سیاست خارجی تاجیکستان باید عبارت از آن باشد که سیاست خارجی دولت در روند تطبیق (اجرای) منفعتهای ملی پیگیرانه پیش رفته، هرچه بیشتر کامیاب گردد. سَمتهای مهم و عنصرهای ذاتی آن باید واقع‌بینی و متناسبی باشند."

'همکاری سازنده'

از زمان به قدرت رسیدن خود در 20 سال پیش پرزیدنت رحمان روسیه را همواره شریک استراتژیک تاجیکستان خوانده است. اما طی سالهای اخیر روابط دو کشور تیره شده و عنوان "شریک استراتژیک" گهگاهی به کشورهای دیگری، مثل ایران، هم اطلاق شده است.

"در روابط با جمهوری ازبکستان مهم و ضرور بودن مناسبتهای برابر، متقابلا سودمند، بی‌غرض و استوار، عاملهای معین‌کننده به حساب می‌روند. ما سیاستمان را با این کشور همسایه همیشه در اساس احترام متقابل، همکاری سازنده و خیرخواهی پیش خواهیم برد. "

امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان

اما به نظر می‌رسد که در کنسپسیون جدید سیاست خارجی تاجیکستان، ازبکستان مقام محوری خواهد داشت. ضمن توضیح روابط با کشورهای خارجی، آقای رحمان به طور کم سابقه‌ای ازبکستان را در صدر اولویتهای سیاست خارجی اش قرار داد.

آقای رحمان با تأکید به این نکته که در روابط خارجی تاجیکستان کشورهای همسایه و منطقه اولویت دارند، خواستار توسعه "همکاری سازنده" با ازبکستان شد - کشوری که از بَدوِ استقلالش به این سو با تاجیکستان سر ستیز داشته است.

وی گفت: "در روابط با جمهوری ازبکستان مهم و ضرور بودن مناسبتهای برابر، متقابلا سودمند، بی‌غرض و استوار، عاملهای معین‌کننده به حساب می‌روند. ما سیاستمان را با این کشور همسایه همیشه در اساس احترام متقابل، همکاری سازنده و خیرخواهی پیش خواهیم برد."

آقای رحمان ضمن تأکید به توسعه روابط با کشورهای دیگر آسیای میانه‌ گفت که کشورش در حل مسائل بحث برنگیز، از جمله مسائل مرزی و آب و انیرژی، راههای مسالمت‌آمیز رفع اختلافات، یعنی مذاکرات و گفت و شنید را در اولویت قرار می‌دهد.

وی افزود: "ما یکجایه و در همکاری سازنده و حسن اعتماد با یکدیگر می‌توانیم بر ضد تهدید و خطرهای گلوبالی (جهانی) معاصر در منطقه مقاومت و ایستادگی نماییم. ما باور کامل داریم که همگرایی سازنده منطقه ای به منفعت دولت و خلقهای همه منطقه و هر یک کشور آسیای مرکزی است."

'دست پنهان'

به باور کارشناسان، آقای رحمان با این سخنان ظاهراً می‌خواهد به همتای ازبک خود، اسلام کریمف، پیام بدهد که دوشنبه برای رفع اختلافات موجود بین دو کشور آماده مذاکره است.

حکمت‌الله سیف‌الله زاده، تحلیلگر مسائل سیاسی، می‌گوید این امری طبیعی است: "درست است که هر کشوری در سیاست خارجی خویش قبل از همه باید اطراف خود را معین کند. این که با همسایه کشورها چه مناسبت کند، با کشورهای به اصطلاح "شریک استراتژیک"، با قدرتهای جهانی چه رابطه کند و بعد رود به سراغ منطقه‌های دیگر."

سیف‌الله زاده

آقای سیف‌الله زاده می‌گوید که دست پنهان قدرتی خارجی در تغییر سیاستهای آقای رحمان وجود دارد

اما این تحلیلگر محلی تغییر احتمالی سیاست خارجی تاجیکستان در قبال ازبکستان را به تیرگی مناسبات دوشنبه با مسکو ربط می‌دهد. از دید او، تاجیکستان از روابط به اصطلاح استراتژیک خود با روسیه در دو دهه اخیر، حتی در زمینه فشار بر ازبکستان، هیچ منفعتی حاصل نکرده و از این رو می‌خواهد در سیاست خارجی خود بازنگری کند.

هرچند ممکن است مقامات تاجیک خود به درک این مثل رسیده باشند که "همسایه به حق خدا برابر است" و نخست باید از همسایه یاد کرد، ولی آقای سیف‌الله زاده می‌گوید در این تصمیم گیری "دست پنهان" قدرت دیگری را نیز می‌توان پی برد: "موافقتنامه تمدید حضور پایگاه روسیه امضا شد، مسکو انتظار داشت که آن در پارلمان تاجیکستان تصویب شود، اما نشد. در روابط دو کشور ابهاماتی وجود دارد."

این ابهامات از کجا منشأ می‌گیرد؟ آقای سیف‌الله زاده از هیچ قدرتی نام نمی‌برد، ولی می‌گوید: "به نظر می‌رسد که تاجیکستان اکنون می‌خواهد روابط برابری با روسیه داشته باشد، اما این امر بدون اشاره‌ یا تأثیر دید و بازدید نمایندگان کشورهای دیگر قدرتمند از دوشنبه غیرممکن است. این تصمیمها نشان می‌دهد که تاجیکستان حتماً به قدرت دیگری تکیه دارد."

منظور آقای سیف‌الله زاده احتمالاً آمریکا است که به باور بسیاری از کارشناسان، پس از خروج نیروهایش از افغانستان در سال 2014 می‌خواهد نفوذ خود را در کشورهای آسیای میانه‌ تقویت بخشد - طرح احتمالی که هرگز به مذاق روسیه خوش نمی‌آید.

اما سیم الدین دوستف، تحلیلگر دیگر محلی، در این باره طور دیگر فکر می‌کند. وی معتقد است که اقدامات ازبکستان علیه تاجیکستان، حتی "سیاستهای دشمنانه‌اش علیه مردم ما"، از جمله بستن راههای ارتباطی و در انزوا یا محاصره اقتصادی قرار دادن این کشور، خیلی موفق از آب درآمده و دوشنبه را وادار به این تصمیم گیری کرده است.

به اعتقاد او، در حکومت تاجیکستان طی پنج شش سال اخیر از ازبکستان همواره "دشمن تراشی" می‌کردند که این باعث رو زدن مقاومت شده بود. اکنون مقامات تاجیک پی برده‌اند که سیاستهایشان در این زمینه به بن‌بست رسیده و بازنگری در این سیاستها غیرمنتظره نیست.

با این حال، به نظر آقای دوستف، مهم تر از همه این مسئله است که آیا تاشکند پیشنهادهای احتمالی دوشنبه برای رفع اختلافات را خواهد پذیرفت یا خیر؟ وی بر این باور است که مقامات ازبک از همکاری با دولت فعلی تاجیکستان بی‌نیازند.

آقای دوستف گفت: "تقاضای اصلی ازبکستان می‌تواند دست کشیدن از طرح "راغون" باشد. اگر مقامات تاجیک این تقاضا را بپذیرند، پس خود مردم علیه حکومت به پا خواهند خاست. غیر از این، تاجیکستان چه پیشنهادی به ازبکستان می‌تواند کند؟ فکر می‌کنم هیچ چیز. سخنان آقای رحمان به این معناست که "سیاست درهای باز" که قبلاً اعلام کرده بود، به باخت تاجیکستان منجر شده است."

'ضامن استقلال'

در پاسخ به این سؤال که آیا راه دیگری برای تاجیکستان باقی مانده است، آقای دوستف گفت که این کشور تنها می‌تواند ایران و کشورهای غربی را در آینده شریکان راهبردی خود اعلام کند و با آنها روابط خود را گسترش بدهد.

وی گفت: "استقلال ما برای غربیان، در حالی که آنها با چین و بعد با روسیه مقاومتهای (رقابتهای) سیاسی و ژیوپلیتیکی دارند، البته ضروری تر است. و ضامن استقلال دولتی ما نیز در حال حاضر ایران و کشورهای غربند، نه کشورهای دیگر."

دوستف

آقای دوستف می‌گوید که اگر دولت تاجیکستان از بهر "راغون" گذرد، مردم به پا خواهند خاست

این در حالی است که به گفته خود او، مسدودیت و متوقف شدن قطارهای باری تاجیکستان در قلمرو ازبکستان بر فرایند اجرای طرحهای مشترَک ایران و تاجیکستان جداً آسیب زده است. از جمله، بزرگترین کارخانه سمنت تاجیکستان پس از قطع انتقال گاز از ازبکستان از کار مانده و تاجیکان برای واردات سمنت ایران برای نیروگاه "راغون" قیمتی گزاف خواهند پرداخت.

از سوی دیگر، در ردیف کشورهایی که تاجیکستان در روابط خارجی اش به آنها اولویت می‌دهد، آقای رحمان پس از ازبکستان و کشورهای دیگر ترکی زبان آسیای میانه‌ از افغانستان و ایران، کشورهای "برادر و همکیش و همزبان" نام برد. روسیه که قبلاً در صدر اولویتهای سیاست خارجی تاجیکستان بود، این بار به مقامی پایین تر از این دو کشور همزبان نزول کرده است.

در این سلسله مراتب چین، آمریکا و اتحادیه اروپا روسیه را دنبال می‌کنند. چین طرحهای بزرگی را در تاجیکستان انجام داده و آمریکا برای مقابله با تهدیدهای ناشی از افغانستان کمکهای زیادی به ساختارهای نظامی و امنیتی این کشور ارائه کرده است.

آقای رحمان ضمن ابراز حمایت از استراتژی جدید اروپا در آسیای میانه‌ از وزارت خارجه تاجیکستان همچنین خواست که "نقشه مشخص کارها را جهت رشد مناسبات، جلب سرمایه و مسائل دیگر مربوط به اتحادیه اروپا" تهیه و به دولت پیشنهاد کند.

به نظر می‌رسد که تاجیکستان به توسعه روابطش با این اتحادیه نسبت به هند و پاکستان، کشورهای عربی و کشورهای آسیای جنوب و شرقی، اولویت بیشتری قائل است. رئیس جمهوری این کشور بر اهمیت روابط با ژاپن و ترکیه نیز به طور جداگانه تأکید کرد.

اما تغییر احتمالی در قبال ازبکستان برای بسیاری غیرچشمداشت است. از دید آقای سیف‌الله زاده، این امر بیانگر رجوع به دورانی است که رهبر تاجیکستان از اسلام کریمف به عنوان "پدر" یاد کرده بود: "بعدا بین آنها چه گذشت، معلوم نیست. مردم دو کشور، تاجیکان و ازبکها با هم هیچ مشکلی ندارند، هر مشکلی هست، بین دوشنبه و تاشکند است، بین نخبگان سیاسی دو کشور است."

'دیپلماسی اقتصادی'

کنسپسیون جدید سیاست خارجی تاجیکستان احتمالاً بر مبنای رهنمودهایی شکل خواهد گرفت که پرزیدنت رحمان در سخنرانی خود برای دیپلماتهای تاجیک بیان کرد. تأکید وی بر اهمیت آنچه "دیپلماسی اقتصادی" نامید، نیز از جمله رهنمودهایی است که مقامهای وزارت خارجه موظف شده‌اند منبعد در روابط خارجی این کشور دنبال کنند.

"استقلال ما برای غربیان، در حالی که آنها با چین و بعد با روسیه رقابتهای سیاسی و ژیوپلیتیکی دارند، البته ضروری تر است. و ضامن استقلال دولتی ما نیز در حال حاضر ایران و کشورهای غربند، نه کشورهای دیگر."

سیدمحیی الدین دوستف، تحلیلگر محلی

وی گفت: "هرچند که من به این نکته چند بار اشاره‌ کرده‌ام، می‌خواهم بار دیگر اهمیت دیپلماسی اقتصادی را تأکید نمایم، چونکه سالهای آخر در ردیف استفاده از طرز و اصولهای دیپلماسی سنتی و کلاسیکی در اکثر دولتهای جهان اهمیت استفاده مؤثر از طریقه و وسیله‌های دیپلماسی اقتصادی بمراتب بالا رفته است."

رئیس جمهوری تاجیکستان همچنین گفت وزارت خارجه را لازم است که در فعالیت هرروزه‌اش "واقیعیت ژیواقتصادی جهان معاصر" را به نظر بگیرد. به گفته او، هر دیپلمات تاجیک باید در برابر دانستن زبانهای خارجی، دانش و تفکر مکمل اقتصادی داشته و جنبه‌های اقتصادی رویدادهای بین‌المللی را درک کند.

از دید آقای رحمان، این امر نه تنها برای جلب سرمایه خارجی، بلکه برای آینده‌بینی و درک فرایندهای سیاسی و اقتصادی منطقه و جهان مهم است. برای رسیدن به این هدف، وی خواستار تأسیس یک نهاد جدید مشورتی با نام "شورای سیاست خارجی" شد که تحت نظر دستگاه ریاست جمهوری تاجیکستان فعالیت خواهد کرد.

به گفته او، در این نهاد کارشناسان روابط بین‌المللی، دیپلماتهای سابقه دار، پژوهشگران و نمایندگان رسانه‌ها مسائل مربوط به سیاست خارجی، آینده‌بینی روندهای جهانی و منطقه‌ای، آموزش افکار عمومی و ابتکارات بین‌المللی تاجیکستان را با هم بررسی خواهند کرد.

برخی از تحلیلگران تغییرات احتمالی در سیاست خارجی پرزیدنت رحمان را به آمادگیها به انتخابات آینده ریاست جمهوری مرتبط می‌دانند، به این معنا که او می‌خواهد مردم را نسبت به تحولات جدی در سرنوشت آینده تاجیکستان امیدوار کند.

اما منتقدان او می‌گویند تا زمانی که تغییرات کادری جدی در سطوح مختلف دولت صورت نگیرد، هیچ گونه تغییر و تحولی را نه در سیاست خارجی و نه در امور اقتصادی و اجتماعی در داخل کشور نمی‌توان توقع داشت.

در این زمینه بیشتر بخوانید

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.