گنجینه‌های باستانی غزه در معرض نابودی

سال‌ها جنگ و درگیری اثرات مخرب زیادی بر میراث تاریخی کهن نوار غزه داشته است. هنوز رگه‌هایی از گذشته غنی این منطقه بجا مانده است، اما تلاش برای حفظ آنچه در زیر خاک این سرزمین جنگ‌زده باقی مانده، با مشکلات زیادی روبروست.

در پنج هزاره اخیر مردمانی از تمدن‌های مختلف در غزه سکونت داشته‌اند، و از زمان عصر مفرغ، لایه‌لایه در این منطقه ساخت و ساز انجام شده است.

با پایان یافتن هر دوره، مردمان آن بقایایی از دوره خویش بجا گذاشته اند. این بقایا شامل کلیسا، صومعه، کاخ و مسجد، و همچنین صنایع دستی ارزشمندی می‌شود.

حیام البیطار، که باستان‌شناس است و برای وزارت جهانگردی دولت حماس کار می‌کند، می‌گوید: "زیر سطح غزه یک شهر دیگر وجود دارد، اما همه این مکان‌های باستانی اتفاقی پیدا شده اند. مثلا کارگرانی که برای ساخت خیابان صلاح‌الدین مشغول کندن زمین بودند، بطور اتفاقی به یک موزاییک برخوردند، و به این ترتیب ما یک کلیسای مربوط به دوران امپراتوری بیزانس را پیدا کردیم."

Image caption صومعه سنت هیلاریون، قدیمی‌ترین صومعه در سرزمین فلسطین باستانی، در دست مرمت است

این وزارت‌خانه متولی رسمی حفاری‌های باستان‌شناسی و حفظ صنایع دستی در غزه است، اما اخیرا در کارش با مشکلات زیادی مواجه بوده است.

مجتمع دولتی ابوخضره که مقر وزارت‌خانه بود، نوامبر سال پیش در جریان درگیری اسرائیل و پیکارجویان، بر اثر بمباران اسرائیلی‌ها با خاک یکسان شد. به گفته مقامات وزارت جهانگردی، در جریان این درگیری‌ها به بسیاری از اماکن تاریخی منطقه هم آسیب وارد شد.

احمد البرش، معاون وزیر جهانگردی، می‌گوید: "در جنگ اخیر، یک بمب به کلیسای دوره بیزانس اصابت کرد و به کف آن، که با موزاییک‌های عتیقه فرش شده، آسیب رساند."

آقای برش همچنین گفت که کاخ موسوم به قصر الباشا و دیوارهای کهن محله قدیمی شهر غزه هم در نتیجه بمباران‌ها ترک خوردند. مقامات وزارت جهانگردی می‌گویند که با توجه به کمبود منابع مالی، مرمت خسارات وارده به کلیسای دوره بیزانس دشوار خواهد بود.

کار از سر عشق و علاقه

بخش عمده کار مرمت و نگهداری از آثار باستانی را وزارت جهانگردی انجام می‌دهد، و به‌همین خاطر، گروه‌های خارجی از بیم آنکه با حماس مرتبط دانسته شوند، چندان رغبتی به کمک نشان نمی‌دهند، چرا که اسرائیل، آمریکا، اتحادیه اروپا و برخی کشورهای دیگر حماس را سازمانی تروریستی می‌خوانند.

اما با وجود همه این مشقت‌ها، از نظر حیام البیطار، کار کردن برای وزارت جهانگردی کاری از سر عشق و علاقه است.

هدف او این است که تا حد امکان میراث غزه را حفظ کند. البته تنها چیزی که کار او را سخت می‌کند، جنگ نیست. اسرائیل خروجی‌های غزه را به‌سختی کنترل می‌کند. اسرائیل می‌گوید این کار را به دلایل امنیتی انجام می‌دهد، و اجازه نمی‌دهد ماشین‌آلات و تجهیزاتی که ممکن است مورد استفاده پیکارجویان قرار گیرند، به غزه وارد شوند.

خانم البیطار می‌گوید: "کسانی که اینجا کار می‌کنند، اجازه ندارند برای آموزش دیدن به خارج بروند. ما تنها می‌توانیم از ابزارهای محلی استفاده کنیم، و این تجهیزات امکان انجام حفاری‌های دقیق را فراهم نمی‌کند. اسرائیل معتقد است بعضی مواد حفاری می‌توانند کارکردی دوگانه داشته باشند. برای همین هم مثلا ما نمی‌توانیم مواد لازم برای تمیز کردن و مرمت سکه‌ها را وارد کنیم."

امروزه روی بیشتر موزاییک‌ها را با لایه‌ای از شن می‌پوشانند. خانم البیطار می‌گوید این بهترین راه برای حفظ آنهاست. ابزارهای باستان‌شناسی موجود در غزه ابتدایی هستند، و به‌درد کار ظریف بیرون آوردن اشیاء قدیمی شکننده از دل خاک نمی‌خورند. دانش محلی‌ها کم نیست، اما متخصصان خارجی به‌ندرت از این منطقه بازدید می‌کنند.

خانم البیطار می‌گوید: "چند ماه پیش مردی که در بیت لاهیا مشغول کندن زمین خانه‌اش بوده، یک موزاییک زیبا پیدا کرد. او خبر این کشف را به‌ما داد، اما ما هنوز نمی‌دانیم که این موزاییک به یک کلیسا مربوط می‌شود یا یک صومعه. چرا که تابحال فقط بخش کوچکی از آن را از زیر خاک درآورده ایم. فقط می‌دانیم که با چیز بسیار بزرگی طرف هستیم."

ثروت مناطق ساحلی

بندر غزه صدها سال دروازه مشرق‌زمین بود، و عطر، غلات، محصولات نساجی و ادویه از آن صادر می‌شد.

Image caption این سکه که مربوط به دوران حکومت رومیان است، در تل رفح پیدا شده است

نواحی ساحلی ابتدا توسعه پیدا کردند، اما بعدها از رونق افتادند، و در نتیجه این تغییر و تحولات گنجینه‌ای از آثار باستانی در نواحی ساحلی بجای ماند.

سلیم که کارشناس تاریخ غزه است، می‌گوید: "در یک روز آرام می‌توانید بقایای بندر مایوماس را زیر آب ببینید. ما در این ساحل سکه، لیوان و ظروف سفالی هم پیدا کرده ایم.".

مایوماس یک بندر تجاری رومی بود. این بندر آن قدر بزرگ بود که ۱۰ کلیسا داشت، اما زمان زیادی است که در دل ماسه‌ها و دریا ناپدید شده است. سلیم می‌گوید: "میزان اکتشافات در مقایسه با آنچه که احتمالا در زیر پاهای ما در دل خاک پنهان شده، بسیار کم است. ما واقعا امکان انجام تحقیقات در ویرانه‌های تاریخی پنهان این منطقه را نداریم."

البته این ویرانه‌ها بعضی وقت‌ها خود را نشان می‌دهند. زمستان دو سال پیش، بادهای شدید هشت ستون رومی را به ساحل آورد. بعدا معلوم شد که این ستون‌ها به یک کلیسای بندر مایوماس تعلق داشته اند.

بی‌توجهی به تاریخ

در غزه، بغیر از گروه‌های علاقمند به باستان‌شناسی، کسی توجه چندانی به بقایای تاریخی نمی‌کند.

Image caption یک دانشجوی باستان‌شناسی خاک روی یک تنور باستانی در تل رفح را می‌روبد

اکثر اهالی غزه آنقدر درگیر معضلاتی نظیر بیکاری فراگیر، وضعیت بد مسکن و محدودیت‌های کشاورزی، ماهیگیری و واردات هستند که توجهی به ویرانه‌های قدیمی و آثار باستانی ندارند.

البته بخش تاریخی در جای دیگری است. محله قدیمی غزه مرکز ساختمان‌های باستانی است. در هر کوچه‌ای بقایای بناهای سنگ ماسه‌ای دوره‌های پیشین یافت می‌شود.

برخی از آنها مثل حمام‌های السمره و مسجد العمری مرمت شده اند. گفته می‌شود مسجد العمری در محل معبد داجون بنا شده است.

طبق روایات، شمشون (از شخصیت‌های تاریخی بنی‌اسرائیل) این معبد را ویران کرد. اما بسیاری از بناهای کهن شهر قدیمی غزه ویران شده، و یا از خاکروبه پر شده‌اند.

با افزایش جمعیت غزه، ساکنان آن روی بناهای قدیمی، ساختمان‌های بتونی ساخته‌اند. تلفات انسانی درگیری‌ها و بمباران‌ها خردکننده است. اما اماکن تاریخی هم به‌موازات آن آسیب می‌بینند.

محدودیت‌های اسرائیل هم مانع ورود ابزار و تجهیزات و دانش باستان‌شناسی به این منطقه می‌شود، و در نتیجه آن تاریخ غنی غزه، که شاهد آمدن و رفتن ده‌ها دوره و تمدن مختلف بوده، ممکن است برای همیشه از دست برود.

مطالب مرتبط