آیا تاجیکستان به وحدت ملی واقعی دست یافته‌ است؟

امامعلی رحمان و عبدالله نوری
Image caption امامعلی رحمان و عبدالله نوری

۲۷ ژوئن روز وحدت ملی در تاجیکستان است. سال ۱۹۹۷ در این روز دولت تاجیکستان و مخالفان پیشینش در مسکو موافقتنامه صلح را امضا کردند.

این توافق به جنگ داخلی پنج‌ساله در تاجیکستان پایان داد. اما بسیاری می‌گویند، تا رسیدن به وحدت واقعی ملی در تاجیکستان راه طولانی در پیش است.

امضای موافقتنامه صلح در کاخ کرملین در مسکو برگزار شد. در این مراسم بوریس یلتسین، رئیس جمهوری وقت روسیه، نماینده ویژه سازمان ملل متحد برای تاجیکستان و وزرای خارجه کشورهای ناظر بر روند مذاکرات صلح تاجیکستان هم حضور داشتند.

گزارش سهراب ضیا را بشنوید.

ناباوری به همدیگر

Image caption پرفسور عثمان اف: هر کلمه سازشنامه صلح روزها، شبها بررسی می‌شد که چرا محض همین کلمه، منفعت این کلمه یا حرف به طرف کیست؟

پرفسور ابراهیم عثمان اف، از طرف دولت در مذاکرات صلح شرکت داشت. آقای عثمان اف پس از امضای موافقتنامه، عضو کمیسیون آشتی ملی بود - نهاد مشترَک دولت و مخالفانش که مسئول اجرای توافقات صلح بود.

او از مشکلات روند مذاکرات می‌گوید: “هیج طرف به یکدیگر باور نداشت. هر دو طرف گمان می‌کردند که طرف دیگر وی را فریب می‌دهد. در جریان گفت و شنید از این نقطه نظر نگاه کردن لازم است که امروز با چه چیز ما را فریب می‌دهند.”

آقای عثمان اف افزود: “برای همین هر وقتی حجتی آماده می‌شد، هر کلمه آن روزها، شبها بررسی می‌شد که با این کلمه چه گفتن می‌خواهیم، چرا محض همین کلمه باید به سازشنامه داخل شود. منفعت این کلمه یا حرف به طرف کیست، این بحثها بود.”

همزمان با شروع مذاکرات صلح در ماه آوریل سال ۱۹۹۴، جنگ و درگیری میان نیروهای دولتی و گروههای مسلح مخالفان پیشین در شرق تاجیکستان ادامه‌ داشت.

پرفسور عثمان اف، عضو هیئت دولت در مذاکرات صلح تاجیکان در این باره گفت: “طرف مخالفان از روز اول رخصت ندادند که پره (کاملا) در تاجیکستان حالت آرامی بی جنگ شروع شود و ما گفت و شنید کنیم. گفتند که ما برای گفت و شنید جمع می‌شویم، با درنظرداشت نتیجه همین گفت و شنید، ما معین می‌کنیم که چند ماه دیگر جنگ نکرده طاقت می‌کنیم و بعد تمام شدن همان فرصت باز جمع می‌شویم.”

“پیروزی دولت و تسلیم مخالفان”

Image caption حاجی اکبر توره جان زاده "گروه هایی که ما از آنها نمایندگی می‌کردیم، امروز خود را مغلوب شده حساب می‌کنند"

پس از هشت دور مذاکرات صلح که در تهران، مشهد، بشکیک، آلماتی، عشق‌آباد، اسلام‌‌آباد و مسکو برگزار شد، دولت تاجیکستان و مخالفان عمدتا اسلامی‌اش به توافق رسیدند.

اما حاجی اکبر توره جانزاده، یکی از رهبران سابق اتحاد مخالفان پیشین تاجیکستان، این توافق را پیروز‌ی دولت و تسلیم مخالفان سابق می‌داند.

او می‌گوید: “باید در کشور مردم‌سالاری حقیقی می‌شد، انتخاباتهای شفاف و عادلانه می‌شد، تبادل حکومت در دایره قانون برگزار می‌شد، حقوقهای دینی و سیاسی این مردم تأمین می‌شد. متاسفانه چنین نشد. از این نقطه نظر ما نمی‌توانیم بگویم که امروز روز وحدت ملی است. زیرا آن گروههایی که ما از آنها نمایندگی می‌کردیم، امروز خود را مغلوب شده حساب می‌کنند.”

نقش طالبان در توافق صلح تاجیکان

در پی اجرای توافقات صلح، حاجی اکبر توره جانزاده چند سال معاون نخست‌وزیر تاجیکستان بود و اکنون به فعالیتهای تجاری مشغول است. آقای توره جانزاده شرایط افغانستان را در آن زمان، از سببهای اصلی موافقت او و طرفدارانش به قطع جنگ و توافق صلح می‌داند.

حاجی اکبر توره جانزاده در این باره گفت: “وقتی طالبان آمدند، اطراف کابل نزدیک شدند، حکومت استاد ربانی و احمدشاه مسعود وابستگیشان از پشتیبانی نظامی روسیه زیاد شد، و راه کمکهای نظامی فقط تاجیکستان بود. روسیه از آنها طلب کرد که اگر می‌خواهید، ما به شما کمک کنیم، پس اتحاد مخالفان را مجبور کنید، به حکومت فعلی صلح کند و وارد حکومت موجود شود.”

صلح دیر انتظار

به هر حال با امضای توافق صلح، جنگ داخلی در تاجیکستان به پایان رسید، صدها هزار پناهنده تاجیک از کشورهای خارجی به وطنشان برگشتند و احزاب و سازمانهای مخالف دولت، از جمله حزب نهضت اسلامی تاجیکستان اجازه فعالیت در کشور را به دست آوردند.

اکنون شانزده سال است که ۲۷ ژوئن، به عنوان روز وحدت ملی در تاجیکستان جشن گرفته می‌شود.

اما منتقدان دولت می‌گویند، وحدت ملی واقعی زمانی به وجود می‌آید که احزاب مخالف اجازه فعالیت آزادانه داشته باشند. موضوعی که با نزدیک شدن انتخابات ریاست جمهوری از همیشه بیشتر اهمیت دارد.