بازداشت رهبر اخوان المسلمین؛ عبور از خط قرمز

Image caption به رغم اینکه محمد بدیع رهبر اخوان المسلمین است، او قدرتمند ترین فرد این سازمان شمرده نمی شود

در تاریخ ۸۶ ساله سازمان اخوان المسلمین، هیچ گاه اتفاق نیافته که رهبر، دو معاون و رهبر سابق این سازمان همه دریک زمان دربند قرار گیرند. افزون براین، تقریبا همه رهبران برجسته دیگر اخوان، چه درقاهره چه در شهرهای دیگر مصر یا بازداشت شده اند و یا فراری هستند.

به عبارت دیگر، رهبری مرکزی اخوان المسلمین دچار تشتت و آشفتگی شدید شده است. هر روز رهبران و اعضای بیشتر این سازمان بازداشت می شوند که این ارتباط بین رهبران و هواداران را سست می کند.

ضربه‌ای کم سابقه

این ضربه سیاسی و معنوی که امروز به اخوان وارد شده و همچنان وارد می شود، دست کم در چهار دهه گذشته سابقه نداشته است.

هیچ نشانه‌ای در دست نیست که این سازمان در آینده نزدیک بتواند جایگاه قبلی خود را دوباره بدست آورد. دولت موقت مصر، به شدت سرگرم بررسی راه های قانونی انحلال این سازمان است، تا هرنوع فعالیت تحت نام اخوان المسلمین را یک جرم اعلام کند.

همزمان با این سرکوب امنیتی، تبلیغات رسانه ای ظاهرا سازمان یافته ای نیز علیه این گروه در جریان است. تقریبا همه رسانه های دولتی و خصوصی، اخوان المسلمین را یک گروه تروریستی و رهبران آن را جنایتکار توصیف می کنند و تقریبا هرخشونتی که اتفاق می افتد را به اخوان المسلمین نسبت می‌دهند.

در این میان ارتش و فرمانده آن ژنرال عبدالفتاح السیسی ناجی دولت و ملت مصر خوانده می‌شود. چند رسانه معدود هم که از اخوان المسلمین دفاع می کنند یا دیدگاه آن ها را بازتاب می دهند، مقر شان در خارج مصر است.

بیشتر مردم مصر رسانه‌هایی را می‌بینند که بیشتر در دسترس است. بدیهی است که همین رسانه‌ها، در سایه چنین نبرد نابرابر رسانه ای، ذهنیت مردم در برابر اخوان المسلمین را تشکیل می دهند.

رهبر اما نه فرد قدرتمند سازمان

Image caption خیرات شاطر،فردی که عقل کل اخوان المسلمین خوانده می شود

محمد بدیع، از گارد قدیم یا رهبران تندروی اخوان المسلمین است. کارشناسان او را وابسته به جناح قطبی ها می دانند، آنهایی که تحت تأثیر افکار سید قطب، اندیشمند معروف اسلامگرا قرار دارند. سید قطب در سال ۱۹۶۶ در دوران ریاست جمهوری جمال عبدالناصر، دشمن سرسخت اخوان المسلمین، به اتهام توطئه برای اندازی رژیم، اعدام شد.

به رغم اینکه محمد بدیع رهبر یا مرشد عام اخوان المسلمین است، او قدرتمند ترین فرد این سازمان شمرده نمی شود.

فردی که عقل کل اخوان المسلمین خوانده می شود، خیرت شاطر، معاون اول وی است. درحال حاضر، آقای شاطر، که یک ثروتمند بزرگ است، شاید پرکاریزما ترین و ومتنفذ ترین رهبر اخوان المسلمین باشد. اما او نیز در بند است.

فرد قدرتمند دیگری که هنوز بازداشت نشده، محمود عزت، دیگر معاون رهبر اخوان المسلمین است. آقای عزت بسیار کم حرف می زند و به ندرت در رسانه ها ظاهر شده. او که مرد آهنین اخوان المسلمین خوانده می شود، فرد مرموزی است.

آقای عزت نیز از رهبران تندرو اخوان المسلمین شمرده می شود. اطلاعات دقیق در مورد او بسیار کم است. به طور سنتی در غیبت رهبر، معاون او جایش را می گیرد.

درحال حاضر، محمود عزت تنها معاونی است که هنوز زندانی نشده. ولی معلوم نیست که او فعلا در کجا به سر می برد و حالا که مسئولیت را به عهده گرفته، چگونه این سازمان را رهبری خواهد کرد.

سناریوهای احتمالی

با این حال، بازداشت محمد بدیع به عنوان راس سازمان، اهمیت نمادین و معنوی خود را دارد.

در بیش از سه دهه گذشته، نوعی از سازش غیرکتبی بین اخوان المسلمین و رژیم های حاکم وجود داشت، مبنی براینکه که رهبر این سازمان خط قرمز است؛ دولت می تواند هر رهبر دیگر اخوان را بازداشت کند، اما به مرشد عام دست نزند. عبور از این خط قرمز نشان می دهد که مقامات نظام جدید مصر، عزم خود برای سرکوب اخوان المسلمین را جزم کرده اند.

با تزلزل و آشفتگی شدیدی که رهبری اخوان المسلمین با آن روبرو است، سه اتفاق را می توان پیش بینی کرد.

در غیبت رهبران اصلی این سازمان، هواداران جوان خشمگین از سرکوب دولت، ممکن است دست به واکنش های خشونت بار بزنند وبه فعالیت زیرزمینی روی آورند، درست مانند سال های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ میلادی. در این صورت، ضربه های بیشتری به وجهه این گروه ممکن است وارد شود.

به رغم اتهاماتی که به اخوان المسلمین، نسبت داده می شود، این سازمان تا همین لحظه دست داشتن در هرنوع خشونت علیه نیروهای امنیتی، ارتش یا تأسیسات دولتی را با قاطعیت تمام رد می کند. رهبران آن پس از هر اتفاق خشونت آمیزی که رخ می دهد بر مسالمت آمیز بودن فعالیت های خود تأکید می کنند. روی آوردن به خشونت، پیامدهای زیان بار و ویرانگری برای این گروه در پی خواهد داشت.

سناریوی دوم این است که اخوان المسلمین به تجدید نظر در موضع وسیاست های خود بپردازد و رهبران میانه روی این سازمان رهبری را به دست بگیرند و فعالیت های خود را زیر چتر حزب آزادی وعدالت شاخه سیاسی این سازمان که هنوز منحل نشده، بیشتر کنند.

این ممکن است این فرصت را برای آنها فراهم کند تا از موضع خود بهتر دفاع کرده و از نو جنبش خود را سر و سامان دهند. محمود حسین، دبیرکل سازمان اخوان المسلمین، محمد علی بشرعضو ارشد این سازمان، عمرو دراج دبیرکل حزب آزادی و عدالت و محمود غزلان سخنگوی این سازمان هنوز آزاد هستند وهیچ اتهامی هم علیه شان مطرح نشده است.

اما با ادامه وضعیت آشفته فعلی و اتهامات خدشه آوری که دولت مصر و مخالفان علیه این سازمان مطرح می کنند، بعید نیست که برخی اعضای میانه روی این سازمان راه خود را جدا کنند. حزب "مصر القویه" یا مصر نیرومند، حزب" الوسط"، و گروه" التیار المصری" یا جریان مصری از گروه های سیاسی هستند که در دو سال گذشته از اخوان المسلمین جدا شدند.

اگر چه امروز این گروه ها به شدت مخالف ارتش و اقدام آن که محمد مرسی را برکنار کرد هستند، اما همزمان به شدت منتقد عملکرد اخوان المسلمین در قدرت بودند. دنبال کردن سیاست های غیر قابل سازش در وضعیت کنونی و پافشاری بر بازگشت محمد مرسی به قدرت که حالا بیش از هرزمان دیگر، ناممکن بودن آن ثابت شده، آینده کهن ترین و بزرگترین سازمان اسلام سیاسی را در معرض خطر قرار می دهد.

همانطور که پیامدهای به زیر کشیدن محمد مرسی از قدرت به مصر محدود نماند، اگر ازهم پاشیدن احتمالی نگوییم، بازتاب های بروز اختلافات در داخل این سازمان، تأثیرات گسترده در منطقه خواهد داشت. اما با توجه به سرشت ایدئولوژیک و مذهبی این گروه، احتمال از هم پاشیدگی و یا چند پارچه شده آن، بسیار بعید به نظر می رسد.

بنابراین، سناریوی دوم محتمل تر به نظرمی رسد. در ۸۶ سال گذشته، هیچ نظام سیاسی نتوانسته به فعالیت و حضور سیاسی واجتماعی اخوان المسلمین پایان دهد. این را سردمداران نظام جدید مصر وگروه های لیبرال و چپی هوادار آن، خوب می دانند.

بنابراین این را درک می کنند که نادیده گرفتن اسلامگراها و کنار زدن آن ها از صحنه سیاسی، غیرعملی و یک رویکرد غیر واقع بینانه است. به رغم همه اتفاقاتی که رخ داده، گروه های سیاسی اسلامگرا، به خصوص اخوان المسلمین، در مقایسه با رقیبان لیبرال خود، همچنان سازمان یافته ترهستند.

شاید به همین دلیل باشد که مصطفی حجازی مشاور سیاسی رئیس جمهوری موقت مصر روز شنبه (۱۷ اوت) گفت همه اعضای اخوان المسلمین طرفدار خشونت نیستند و راه گفت وگو و آشتی با آنها باز است. در دهه های گذشته، اخوان المسلمین، بارها نشان داده که یک سازمان عملگرا است و همواره با اوضاع جدید، سیاست های خود را وفق می دهد.

مطالب مرتبط