حزب حاکم بعث و بحران سوریه

در طول پنجاه سالی که حزب بعث سوریه قدرت را به دست داشته از یک جنبش ملی گرای عرب به سازمان گسترده ای تبدیل شده که در تمام جنبه های زندگی عموم نفوذ کرده است. هنگامی که حافظ اسد پس از کودتای سال ۱۹۷۰، زمام امور سوریه را به دست گرفت، حزب بعث به صورت یک ابزار حیاتی برای وفاداری به حکومت در آمد و در کنار سرویس های امنیتی به کنترل دولت و ارتش کمک می کرد.

رهبران بلند پایه حزب همچنان به بشار اسد پسر حافظ اسد رئیس جمهوری سابق سوریه وفادار مانده اند. این وفاداری با وجود درخواست شورای ملی سوریه (ائتلاف اصلی مخالفان) است که از رهبران بعث خواسته در اعتراض به سرکوبی خشونت آمیز تظاهرات ضد دولتی که درمارس ۲۰۱۱، شروع شد از حزب بعث خارج شده و به مخالفان بپیوندند.

پان عرب

Image caption حافظ اسد، رئیس جمهور سابق سوریه و پدر بشار اسد

حزب بعث در سال ۱۹۴۷ توسط میشل عفلق، یک معلم سوری تاسیس شد که شعار ناسیونالیسم رادیکال عرب او در سراسر منطقه طرفدارانی پیدا کرده بود. شعار اولیه حزب یعنی "اتحاد، آزادی، سوسیالیسم" نسلی از فعالان سیاسی عرب را که خواهان سرنگون کردن دولت های طرفدار اروپا در خاورمیانه و ایجاد یک اقتصاد صنعتی مدرن بودند، به خود جلب کرد. در سال ۱۹۵۳، حزب بعث در حزب سوسیالیست عرب اکرم حورانی، ادغام شد. این ادغام کمک کرد تا گروه جدید به سرعت به صورت چالش جدی برای رقبایش درآید.

معهذا این افسران ارتش بودند که در تاسیس رژیم بعثی ها نقش مهمی داشتند. حافظ اسد از جمله اعضای گروه طرفدار بعث در ارتش سوریه بود که در سال ۱۹۶۳ قدرت را به دست گرفت. بروز اختلاف فزاینده بین بعثی های غیرنظامی مانند میشل عفلق و کمیته نظامی حزب که رهبری آن با افسران جوان از جمله حافظ اسد بود، سبب شد که در جنبش پان عرب، شکاف ایجاد شود. طرفداران میشل عفلق ناچار به بیرون آمدن از رده رهبران حزب شدند. آنان به عراق، جایی که حزب بعث پس از کودتای ژوئیه ۱۹۶۸، مجددا قدرت را به دست گرفته بود، پناهنده شدند. بعثی های عراق رهبران جدیدی برای پان عرب انتخاب کردند که صدام حسین و میشل عفلق از آن جمله بودند.

پس از آن که حافظ اسد در سال ۱۹۷۰ کودتای خودش موسوم به "جنبش اصلاح کننده" را به راه انداخت، شکاف بین شاخه های رقیب حزب بعث بیشتر شد.

Image caption بشار اسد در ابتدا سعی داشت خود را به عنوان یک اصلاح طلب نشان دهد

در سال ۱۹۷۳، قانون اساسی سوریه ترمیم شد و به حزب بعث تحت عنوان "رهبر کشور و جامعه" موقعیت منحصر به فردی را داد و این حزب را وارد تمام جوانب زندگی عموم کرد.

نقش اصلی حزب، صدور دستورالعمل هایی از جانب دولت مرکزی به نماینده های محلی، بسیج کردن توده ها برای فعالیت های سیاسی و سنجش جو عمومی بود.

کودکان در مدارس با ایدئولوژی حزب آشنا می شدند، بعثی ها اتحادیه های کارگری را کنترل می کردند و کمیته نظامی، نیروهای مسلح را تحت نظر داشت.

بیشتر پست ها در بخش عمومی، نظامی و دولتی عموما در اختیار بعثی هایی بود که به افزایش تعداد اعضای حزب کمک کرده بودند. تا سال ۱۹۸۱ نزدیک به ۳۷۵ هزار نفر به این حزب پیوسته بودند. تا سال ۲۰۱۰، این رقم به یک میلیون و دویست هزار نفر رسید؛ یعنی حدود ۱۰ درصد جمعیت سوریه.

تنها حزب قانونی دیگر، جبهه ملی ترقیخواه بود که ائتلاف ناسیونالیست ها با طرفداران چپ گرای دولت بود که حزب بعث را به عنوان "حزب راهنما" پذیرفته بودند.

ولی در اواخر دهه ۱۹۷۰، و اوایل دهه ۱۹۸۰، در جریان یک شورش مسلحانه توسط گروه های اسلامگرای سنی، مقامات بعثی سوریه هدف حمله قرار گرفتند. اوج این شورش ها در فوریه ۱۹۸۲ در حما بود که با خشونت سرکوب شد و از ۱۰ هزار تا ۲۵ هزار کشته به جای گذاشت.

Image caption بسیاری از مردم سوریه پس از نشست سال ۲۰۰۵نسبت به ایجاد اصلاحات در حزب بعث ناامید شدند

در طول دو دهه بعد، حزب بعث تا حد زیادی با نفوذ باقی ماند ولی قدرت واقعی به طور فزاینده ای در دست حافظ اسد، خانواده او، مشاوران نزدیکش، نظامیان و سرویس های امنیتی قرار گرفت. از نظر بسیاری از مردم سوریه فساد، خویشاوند بازی و رکود، حزب بعث را فراگرفته و در حال گسترش بود.

قبل از یکی از کنفرانس های محلی نادر حزب بعث در سال ۲۰۰۵، رسانه های دولتی سوریه به فرصتی برای تجدید حیات حزب اشاره کردند. ولی انتظار ترمیم قانون اساسی به منظور حذف اصلی که حزب را رهبر کشور و جامعه می داند، هرگز برآورده نشد. قانون سیاسی حزب نیز تغییر داده نشد تا به گروه های خارج از جبهه ترقیخواه ملی اجازه فعالیت داده شود.

در حقیقت تنها در فوریه سال ۲۰۱۲، یعنی پس از حدود یک سال تظاهرات ضد دولتی و خونریزی که نفوذ خانواده اسد و حزب بعث را به مخاطره انداخته بود، قانون اساسی و قانون احزاب سیاسی تغییر پیدا کرد.

ولی این تغییرها در انتخابات پارلمانی بعدی در ماه مه، که مخالفان آن را تحریم کرده بودند، تاثیر چندانی نگذاشت و احزاب طرفدار دولت تقریبا تمام کرسی های پارلمان را به خود اختصاص دادند.

مصمم به ادامه حمایت از بشار اسد

Image caption حزب بعث از زمان شروع درگیری ها در سوریه هدف اعتراضات ضد دولتی بوده است

در آغاز ناآرامی ها، شمار قابل توجهی از مقامات، در اعتراض به سرکوبی مخالفان توسط دولت، به طور علنی از حزب بعث خارج شدند. و در مارس ۲۰۱۲ عبدو حسام الدین، که در آن‌موقع معاون وزیر نفت سوریه بود، اعلام کرد به مخالفان دولت پیوسته است.

یک چنین اتفاقاتی به تفصیل در رسانه های بین المللی انعکاس می یافت ولی به نظر می رسید آن دسته از مقامات حزب بعث که به مخالفان پیوسته بودند از رده های پایین بودند. نهادهای اصلی رهبری حزب یعنی فرماندهی منطقه ای و فرماندهی ملی، همچنان وفاداری خود را به بشار اسد حفظ کرده اند.

تحلیلگران می گویند مقامات ارشد حزب بعث از مزایای بسیاری برخوردارند و از تغییر دولت بسیار متضرر خواهند شد.

بنا بر این بسیار بعید است اگر رهبران حزب بعث علیرغم فشارهای فزاینده بین المللی و افزایش تعداد قربانیان، در آینده نزدیک از بشار اسد فاصله بگیرند.