از بی ام و تا قربان تو ؛ حکایت پر شکایت حروف ممنوعه

آتاتورک

دبلیو، ایکس و کیو آزاد شدند. با اینکه بسته اصلاحات دموکراتیکی که رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه دوشنبه هفته گذشته (سی ام سپتامبر) رونمایی کرد عمدتاً در راستای آزادی های بیشتر برای مذهبی ها و کردها بود، تیتری که فردای اعلام آن در بسیاری از روزنامه ها نقش بست، خبر از آزاد شدن کاربرد این سه حرف می داد که در الفبای لاتین کردی به ترتیب برای صداهای واو مجهول، خ و ق به کار می روند.

حتی یکی از روزنامه ها تصویری منتشر کرد که نشان می داد این سه حرف از قفس آزاد شدند و نوشت «رهایی پس از ۸۵ سال». هرچند همه آزادی این سه حرف را به گامهای دولت آقای اردوغان برای احقاق حقوق کردها ربط دادند، این سه لزوماً به خاطر کردها نبود که بیش از هشت دهه را در قفس گذراندند.

الفبا و ایدئولوژی

هشتاد و پنج سال پیش، مصطفی کمال پاشا (آتاتورک) بنیانگذار جمهوری ترکیه، هیاتی نه نفره، متشکل از سه زبانشناس، سه متخصص آموزش و پرورش و سه نویسنده عضو مجلس ملی را در گروهی با عنوان انجمن زبان (دیل انجمنی) گردآورد و مأمور تدوین الفبای لاتین برای زبان ترکی کرد. از جمله اهدافی که برای این هیات تعریف شد این بود که الفبایی بنویسد که آموختن زبان ترکی را علاوه بر ترک زبانان، برای بیگانگان نیز آسان کند و هم در راستای شریعت زدایی از زبان ترکی باشد. شریعت زدایی هم عملاً به معنای پالایش زبان ترکی از اصطلاحات عربی بود.

کار هیات خیلی زود به انجام رسید چون الفبائی حاضر و آماده برای زبان ترکی در دسترس بود. الفبایی که شش سال پیشتر در آذربایجان شوروی تدوین شده و رسمیت یافته بود و همراه با الفبای عربی به کار می رفت. این الفبا ریشه در الگویی داشت که میرزا فتحعلی آخوندزاده، نویسنده بزرگ آذربایجانی ده ها سال قبل طرحریزی کرده بود. پس از او، محمد آقا شاه تختینسکی، همین الگو را توسعه و سامان داد و به هیاتی عرضه کرد که در باکو برای تدوین الفبای ترکی تشکیل شده بود. همین الفبا تصویب شد و رسمیت یافت و مبنائی شد برای دیگر الفباهای لاتین ترکی.

میرزا فتحعلی آخوندزاده و محمد آقا شاه تختینسکی، هر دو از مخالفان ملی گرایی ترکی بودند، آخوندزاده خود را ایرانی نژاد می خواند و از پیشگامان ملی گرایی ایرانی بود و شاه تختینسکی نیز بر استقلال هویتی آذربایجان از دیگر ملتهای ترک زبان پای می فشرد. انگیزه هر دوی آنها از تدوین الفبای لاتین برای زبان ترکی، وارد کردن ادبیات ترکی آذربایجانی به گستره جهانی بود اما حاکمان اتحاد شوروی، انگیزه های ایدئولوژیک خاص خود را برای گسستن ملتهای ترک زبان تحت حاکمیتشان از پیشینه تاریخی و مذهبی شان داشتند. هیاتی را هم که مأمور تغییر الفبا کردند، کمیته زبان نو ترکی نام گذاشتند و می خواستند این الفبا را برای همه ترک زبانان جا بیندازند، در عمل هم چنین شد.

انجمن زبان در آنکارا از همین الفبا الگو گرفت اما دو حرف ایکس و کیو را از آن حذف کرد. حرف دبلیو هم چون اساسا واو مجهول در زبان ترکی وجود ندارد در الفبای کمیته زبان نو ترکی لحاظ نشده بود. هرچند وجودش می توانست در تلفظ واژگان عربی و فارسی فراوانی که به زبان ترکی وارد شده است راهگشا باشد.

«خلاصی از شر کیو»

در مورد حذف دو حرف کیو و ایکس، دلائل مختلفی مطرح است. در زبان ترکی دو حرف ق و خ وجود داشت و هم در گفتار و هم در نوشتار به کار می رفت اما دستور آتاتورک که شخصاً بر تغییر الفبا نظارت داشت این بود که زبان ترکی باید از کلمات عربی پالوده شود و کلمات ترکی نیز باید به گونه ای نوشته شود که تلفظشان برای بیگانگان آسان باشد.

از سوی دیگر طی قرن ها گسترش امپراتوری عثمانی، لهجه های ترکی رایج در این قلمرو نیز بسط یافته بود، شماری از ترک ها به متصرفات اروپایی این امپراطوری کوچیده و برخی بومیان این سرزمین ها هم با گرویدن به دین اسلام و آمیختن با ترک های مهاجر، زبانشان ترکی شده بود اما زبان اصلی شان اثر خود را در زبان نو و شیوه تلفظ آن، بخصوص در مورد حروفی مانند ق و خ و همچنین نواخت (تنالیته) کلمات گذاشته بود.

اکثریت قریب به اتفاق «ترک های جوان» و از جمله خود آتاتورک که بساط امپراتوری عثمانی را برچیدند از همین ترک زبانان متصرفات اروپایی بودند که حال دیگر زادگاه هایشان خارج از قلمرو ترکیه نوینی قرار گرفته بود که بنیاد نهادند. عمده طبقه حاکمه ترکیه نوین را هم همین مهاجران از متصرفات پیشین اروپایی تشکیل دادند و گویش و فرهنگشان، گویش و فرهنگ معیار شد.

فالح رفقی، عضو انجمن نه نفره زبان که مأموریت تغییر الفبا را به عهده داشت در کتاب زندگینامه آتاتورک با عنوان چان قایا آورده که انجمن ابتدا تصمیم می گیرد حرف کیو را از الفبای لاتین ترکی حذف کند. در آذربایجان که کیو را برای حرف ق گذاشته بودند، این حرف تلفظی نزدیک به گ دارد و به نوعی، تلفظ غلیظ تر حرف گ محسوب می شود. حتی در کلمات غیرترکی که وارد ترکی شده اند هر جا که گ در موقعیتی در کلمه قرار گیرد که غلیظ تر تلفظ شود (مثلا هنگامی که در آغاز کلمه باشد و پس از آن حرف صدادار ا بیاید) تلفظ این حرف به ق نزدیک می شود و حرف کیو برای آن به کار می رود (مانند قازت به جای گازت که واژه ای فرنگی به معنی روزنامه است). در گویش ترکی رایج در ترکیه، همین قاعده برای حرف ک وجود دارد و لفظ حرف ق به ک نزدیک است و مشابه گویش آذربایجانی، در کلمات غیرترکی هم این قاعده رعایت می شود. از این روست که حتی امروزه هم در ترکیه بسیار شنیده می شود که کلماتی فرنگی مانند کانال و اتوکار را قانال و اتوقار تلفظ می کنند.

به نوشته فالح رفقی، انجمن زبان تصمیم می گیرد در هر دو مورد تلفظ غلیظ و رقیق حرف ک، یک حرف را که همان کا لاتین است به کار گیرد و از شیوه آذربایجان شوروی پیروی نکند اما هنگامی که فهرست نهائی الفبای بیست و نه حرفی لاتین را برای آتاتورک می برد، کاظم پاشا رئیس وقت مجلس که سر سفره شام حاضر بوده می پرسد حالا من اسمم را چطور بنویسم؟ باید با کیو باشد. منظورش این بوده که چون ک در کاظم غلیظ تلفظ می شود باید با کیو نوشته شود. آتاتورک هم می گوید حالا با یک حرف اضافه مگر چه می شود؟

بدین ترتیب حرف کیو به الفبای لاتین ترکی افزوده می شود اما روزی که فالح رفقی الفبای سی حرفی را پیش روی آتاتورک می گذارد، آتاتورک چون حروف بزرگ لاتین را بلد نبوده نمی دانسته نام خود (کمال) را چگونه بنویسد. بنابراین کمال را با همان حرف کیو کوچک اما در اندازه بزرگتر از حروف دیگر می نویسد و خوشش نمی آید و بعد به جای کیو با کا می نویسد که بزرگ و کوچکش همشکل است و از آن خوشش می آید و تصمیم می گیرد که کیو دوباره از الفبای لاتین ترکی حذف شود. فالح رفقی می نویسد این گونه که بود که از شر کیو راحت شدیم. منظورش از راحت شدن هم این است که اگر کیو در الفبای لاتین می ماند ردپای کلمات عربی همچنان در زبان ترکی برجا بود.

بدین ترتیب، حروف ق و خ از نوشتار ترکی حذف شدند اما هنوز در گفتار بخش بزرگی از جامعه ترکیه بخصوص در نواحی مرکزی و شرقی این کشور حضور دارند. با این حال این شیوه گفتاری نرم و ملایم بدون ق و خ بود که به شیوه معیار تبدیل شد. شیوه ای که اصطلاحاً به شیوه یا لهجه استانبول شهرت یافت و این گونه سخن گفتن، شد زبان درس خواندگان و بالاشهرنشینان و تلفظ خ و ق، حاکی از شهرستانی بودن و کم سوادی و مایه تحقیر.

این فرهنگ انکار و تبعیض گویشی، همه شهروندان ترکیه از ترک و کرد و عرب و غیره را که در زبانشان ق و خ داشت در بر می گرفت و می گیرد اما در مورد کردها، بیشتر حس می شود.

الفبا، کودتا و پ ک ک

همچون ترک ها، تلاش برای تغییر الفبا از عربی به لاتین میان کردها هم ریشه داشت. با تغییر الفبای ترکیه به لاتین، روشنفکران و سیاستمداران کرد ترکیه هم به این نتیجه رسیدند که اگر همسو با تحولات زبانی در کشور پیش نروند، نسل جوان کرد بزودی از خواندن و نوشتن به زبان مادری باز خواهد ماند.

با چنین انگیزه ای بود که جلادت علی بدرخان معروف به میر جلادت، سیاستمدار و نویسنده کرد الفبای کردی لاتین را در سال ۱۹۳۱ یعنی سه سال پس از تغییر الفبا در ترکیه تدوین کرد. دو حرف کیو و ایکس که از الفبای ترکی حذف شده بودند در الفبای او حضور داشتند و همچنین دبلیو برای تلفظ واو مجهول.

این الفبا اولین بار در سال ۱۹۳۲ در مجله کردی هوار (چاپ دمشق) به کار رفت. این مجله که میان کردهای ترکیه هم توزیع می شد تا شماره بیست و چهارم مقالاتش هم به الفبای لاتین بود و هم عربی، اما از آن شماره به بعد فقط با الفبای لاتین چاپ شد.

با همه اینها نه زمانی که هوار چاپ می شد و نه حتی تا حدود پنجاه سال بعد از آن حساسیت ویژه ای درباره این سه حرف و الفبای لاتین کردی وجود نداشت. نه از این بابت که مشکلی میان دولت مرکزی و کردها نبود بلکه رایج نشدن الفبای لاتین کردی در سایه بیسوادی گسترده در جامعه ترکیه و عدم اقبال چشمگیر کردها به این الفبا اصلاً جایی برای حساس شدن به آن نمی گذاشت.

ممنوعیت سه حرف دبلیو و ایکس و کیو در واقع پس از کودتای سال ۱۹۸۰ به فرماندهی ژنرال کنعان اورن آغاز شد. دو سال پس از کودتا، قانون اساسی ترکیه دستخوش تغییرات عمده ای شد که از جمله آنها، اصول مربوط به زبان بود. در اصل سوم قانون اساسی، عبارت «زبان رسمی کشور ترکی است» به «زبان ترکیه ترکی است» تغییر کرد و در اصل چهارم هم تصریح شد که اصل سوم و دیگر اصول مربوط به زبان نه قابل تغییرند و نه می توانند حتی مورد بحث قرار گیرند. همچنین با درج عبارت «احزاب سیاسی از زبانی غیر از ترکی نمی توانند در تبلیغات سیاسی شان استفاده کنند» در قانون احزاب و تعیین دو تا شش ماه مجازات حبس برای نقض این قانون، عملاً هر زبانی غیر از ترکی در ترکیه ممنوع شد و از آن به بعد بود که ماجراهای دبلیو و کیو و ایکس در ترکیه شروع شد و زمانی اوج گرفت که حزب کارگران کردستان (پ ک ک) با داعیه جدایی طلبی سر برآورد و نبرد مسلحانه را آغاز کرد.

حالا دیگر هم پافشاری کردها بر استفاده از این سه حرف پررنگ شده بود و هم حساسیت دولت به کاربرد آنها بیشتر. در سه دهه اخیر صدها نویسنده و فعال کرد به جرم استفاده از این حروف در کتاب ها و نوشته ها یا پلاکاردهای تبلیغاتی راهی زندان شده اند یا از فعالیت سیاسی و اجتماعی یا حتی روزنامه نگاری منع.

ب ام و و قربان تو

چهار سال پیش که برای تهیه گزارشی به چند شهر کردنشین ترکیه رفته بودم با خانواده ای آشنا شدم که هشت نفر از مردانشان به اتهام فعالیت به نفع پ ک ک بازداشت شده و دیگر به خانه برنگشته بودند. مرکز حقوق بشر دیاربکر اسنادی نشانم داد که از اثبات نشدن این اتهام ها حکایت داشت و باعث شده بود دادگاه حقوق بشر اروپا ترکیه را محکوم به پرداخت غرامت کند اما غرامت یکی از مفقودان خانواده دو برابر بقیه بود و آن هم به دلیل نحوه بازداشتش.

داستان از این قرار بود که وقتی مأموران به قهوه خانه جوانترین عضو خانواده می روند در قهوه خانه میزی می بینند که رویش شش حرف آخر الفبای لاتین حک شده و از جمله، کیو، دبلیو و ایکس. بر همان میز قلبی رسم شده بود که داخلش نوشته بود " قربان تو".

اما کلمه قربان به جای کا با کیو نوشته شده بود. بنابر اسناد، بی توجهی به نوشته های روی این میز و تلاش نکردن برای پاک کردن آن از این نوشته ها، یکی از دلایل نزدیکی متهم با پ ک ک برشمرده شده بود.

البته ممنوعیت این سه حرف فقط برای کردها دردسرساز نبود و بقیه مردم و حتی خود دولت هم گاهی می ماندند با آن چه کنند.

عبدالرحمان دیلی پاک روزنامه نگار ترک در یکی از مقاله های خود در روزنامه زمان به طور مفصل به این دردسرها پرداخته و نوشته تا مدتها بعد از کودتا شرکت های تبلیغ کننده خودرو ب ام و نمی دانستند چطور آن را بدون استفاده از حرف دبلیو که یکی از سه حرف اصلی نشان این خودروست تبلیغ کنند. بنابراین تا مدت ها نام این خودرو گفته می شده اما از نشان آن خبری نبوده است. یا مثلاً تا مدت ها بحث بر سر این بوده که علامت اختصاری دبلیو سی انگلیسی برای دستشویی به کار برده شود یا نه.

آقای دیلی پاک به آمدن اینترنت و سه دبلیویی که برسر آدرس هر لینک می نشیند اشاره کرده، می نویسد: این دیگر برای خیلی ها عذاب ضربدر سه بود و گروهی از ملی گراهای تند رو دنبال این بودند که ببینند آیا می شود آدرس های اینترنتی طور دیگری نوشته شود یا نه.

چند روز پیش هم یکی از پزشکانی که در سالهای اوج درگیری ارتش ترکیه با پ ک ک در دانشگاه تدریس می کرد در شبکه تلویزیونی خبر ترک از خاطرات خود و مشکلات به کار بردن بعضی اصلاحات پزشکی مثل "آی کیو" تعریف می کرد و می گفت: در تمام این سالها هر وقت مبحث هوش باز می شد می دانستم که حتماً کسی از دانشجویانم اگر کرد باشد یا طرفدار حقوق کردها این سؤال را خواهد کرد که چطور در این کتاب های قطور و سر کلاس این قدر کیو استفاده می شود در حالی که خارج از کلاس به کار بردن آن جرم است؟

تابوشکنی اردوغان

تابوی استفاده از این حروف اما پنج سال پیش و در آستانه نوروز شکسته شد که اولین تلویزیون رسمی دولتی کردزبان ترکیه به نام «ت ر ت شش» پخش آزمایشی خود را آغاز کرد. کسی هم که تابو را شکست رجب طیب اردوغان، نخست وزیر بود که آن روز چشم در چشم دوربین این شبکه به کردی گفت: "ت ر ت شش به خیر بی" یعنی ت ر ت شش مبارک باشد. اما ترجمه این جمله که در زیرنویس روی صفحه تلویزیون آمد همه را در ترکیه متحیر کرد چراکه این طور نوشته شده بود: "TRT Şeş bi xer be" و حرف ایکس در آن به کار رفته بود.

این در حالی بود که در سال ۲۰۰۲ مدیر تلویزیون کردزبان محلی آ ر ت که فقط در دیاربکر پخش می شد تنها برای یک جمله زیر نویس کردی که در یکی از کلماتش حرف دبلیو داشت به پنج سال زندان محکوم شده بود.

البته تابوشکنی آقای نخست وزیر خیلی کارساز نشد و درست چند روز پس از شروع به کار ت ر ت شش، پلیس گذرنامه فرودگاه آتاتورک استانبول به ولات پسر نوجوان کردی که تبعه آلمان بود و همراه مادرش برای اولین بار به ترکیه می آمد به دلیل اینکه نامش در گذرنامه با دبلیو نوشته شده بود و او با وجود شهروندی آلمان از آنجا که محل تولدش حکاری بود خارجی محسوب نمی شد، اجازه ورود به کشور نداد.

سال گذشته هم هفت خانواده به دلیل نامگذاری فرزندانشان به اسم هایی که این حروف را داشتند راهی دادگاه شدند و نتوانستند اسمی را که انتخاب کردند ثبت کنند. علاوه بر این با اینکه دولت به نوعی برای اسم گذاری پارک ها و محله ها به نام های کردی چراغ سبز داده بود تابلوی هر پارکی که رویش یکی از این سه حرف حک شد کارش به دادگاه کشید و در نهایت از سر در پارک برداشته شد.

ممنوعیت این سه حرف، مجوز سال قبل دولت را برای تدریس زبان کردی به عنوان درس انتخابی در مقطع راهنمایی به بعد هم عملاً بی معنی کرد چرا که سیاستمداران و شخصیت های کرد که بر استفاده از الفبای میر جلادت تأکید داشتند می گفتند در غیاب این سه حرف، تعلیم به زبان کردی مفهومی ندارد.

حالا بار دیگر کردهای ترکیه امیدوار شده اند این بار با اصلاحات آقای اردوغان واقعاً زنجیر از پای این سه حرف گسسته شود، هرچند زمزمه هایی به گوش می رسد که گویا هنوز مشکلاتی دیگر بر سر راه دبلیو و ایکس و کیو هست.

آن طور که برخی مخالفان حزب حاکم عدالت و توسعه بخصوص حزب ملی گرای حرکت ملی می گویند تعداد قوانینی که می تواند جلوی سه حرف الفبای کردها را بگیرد کم نیست و دولت هم مشخص نکرده که آیا اصلاحاتش شامل همه این قوانین خواهد شد یا اینکه نه و مثل اصلاحات قبلی فقط بخشی از قانون اساسی را در بر خواهد گرفت؟

حزب حرکت ملی اقدام رجب طیب اردوغان را در آزادسازی این سه حرف به ایجاد ملتی دیگر داخل ملت ترکیه تشبیه کرده و گفته تا جایی که بتواند جلویش را خواهد گرفت. با این حال به نظر می رسد مخالفان این تغییر چه بخواهند و چه نخواهند دبلیو و ایکس و کیوی کردها دیگر از قفس پریده اند و سخت بشود دوباره دربندشان کرد.

روزها قبل از اعلام مجموعه اصلاحات آقای اردوغان وقتی شایعه آزاد شدن این سه حرف به رسانه ها درز کرد هزاران کاربر در شبکه های اجتماعی، بارها و بارها این سه حرف را در کنار هم به اشتراک گذاشتند و از آزادیشان گفتند و حتی آنها را دست مایه طنازی کردند. این راه بی بازگشت را مسعود یار گوینده برنامه صبحگاهی سی ان ان ترک اینطور خلاصه کرد: "اونهایی هم که میخوان بگن مخالف این سه حرفن هشتگ می زنن به خود این سه حرف و این یعنی دبلیو و ایکس و کیو دیگه می تونن بدون ترس رو کیبورد بشینن و زیر انگشت های ما برن."