انتخابات و پایگاه: دوشنبه چرا به مسکو 'نه' نمی‌گوید؟

پایگاه روسیه
Image caption موافقت نامه در باره تمدید حضور پایگاه روسیه درست یک ماه و یک هفته پیش از انتخابات ریاست جمهوری تاجیکستان تصویب شد

ابتدای ماه اکتبر سال روان، بعد از پنج سال مذاکرات ظاهرا سنگین میان مسکو و دوشنبه، پارلمان تاجیکستان موافقتنامه در باره تمدید حضور پایگاه نظامی روسیه را تا سال 2042 به تصویب رساند.

با این رویداد، شرط مذاکره کننده‌های تاجیک در مورد پرداخت 300 میلیون دلار برای استفاده از قلمرو این کشور توسط روسیه مثل حباب روی آب کفید، زیرا مسکو حاضر نشد که این مبلغ را به تاجیکستان پردازد.

همین طور، پیش‌بینی کارشناسان در مورد این که دوشنبه با نزدیک شدن انتخابات ریاست جمهوری شرطهای روسیه را به اجرا می‌رساند، درست از آب درآمد. آنها در استناد به تاریخ 20 سال گذشته می‌گفتند که در طول دوران استقلال سرنوشت مردم تاجیک، بخصوص انتخابات ریاست جمهوری بیش از همه به پایگاه روسیه مرتبط است.

اگر در آینده موافقتنامه در باره پایگاه روسیه به دلایل مختلف بازنگری نشود، در طول نزدیک به 30 سال دیگر وابستگی تاجیکستان به روسیه و پایگاهش از بین نخواهد رفت.

این پایگاه که برای دو ده‌ساله درد سر بود و باز شاید سه دهه دیگر بماند، باید بعد از فروپاشی اتحاد شوروی در سال 1991 به اختیار دولت تازتعسیس تاجیکستان می‌گذشت، اما این کار صورت نگرفت. چرا؟ این مقاله کوششیست برای پاسخ گفتن به همین سؤال.

'تقسیم میراثی' شوروی

لشکر 201 شوروی در دوران جنگ جهانی دوم تأسیس یافت و بعدا به تاجیکستان انتقال داده شد. در آخر سال 1979 جزء و تامهای آن وارد افغانستان شده، نزدیک به 10 سال با مجاهدین افغان جنگیدند و در ماه فوریه سال 1989 از آنجا خارج شدند. هنگهای این لشکر به قرارگاههای قبلی خود در دوشنبه، کولاب و قُرغانتپه منتقل شدند.

Image caption تاجیکستان از ارتش قدرتمند شوروی هیچ میراثی نبرد

درست بعد یک سال در دوشنبه واقعه‌های فاجعه بار بهمن‌ماه رخ داد و با فرمان مسکو هنگها یا گرنیزان (پادگان) مستقر در دوشنبه برای تأمین امنیت در پایتخت تاجیکستان تانکهای خود را به کوچه و خیابانها برآورد.

اما در آخر سال 1991 اتحاد شوروی فروپاشید. طبق توافق جماهیر شوروی سابق، همه جزء و تامهای نظامی که در قلمرو این جمهوریها مستقر بودند، می‌بایست به اختیار آنها گذرند. از این رو، اکراین سه حوزه نظامی کییف، پریکارپات و آدسا، ناوگان (فلات) مستقر در دریای سیاه را به مالکیت خود درآورد.

تنها یک حوزه کییف اگر مرکزهای تعلیمی و رزمایشگاهها را به نظر نگیریم، 176 موشک اس-19 و اس-24، 1200 کلاهک هسته‌ای، 43 هواپیمای استراتژی (راهبردی) تو-95 و تو-160 که دارای 600 موشک بودند، 20 لشکر خشکی‌گرد و تانکی، 4013 عدد تانک ت-64 و ت-72، 5050 بمپ-1 و بمپ-2، 3 لشکر هوایی-تکاوری، 3 لشکر توپخانه‌ای، 4 سپاه نیروهای هوایی (230 فروند جنگنده و 620 هواگرد تهاجمی) 6 هنگ چرخبالها، 1 سپاه ضدهوایی، 300 کشتی جنگی و یاری‌رسان ناوگان دریای سیاه و غیره را از آن خود کرد.

بلاروس یک حوزه نظامی را با تمام جزء و تامهای نیروهای هوایی و ضدهوایی ملی ساخت. مولداوی دو لشکر وابسته به سپاه 14، آذربایجان تمام تسلیحات سپاه 4، سپاههای 19 و 34 نیروهای ضدهوایی شوروی را مال خود اعلام کرد.

به اختیار ارمنستان سپاه 7 گذشت. گرجستان سپاه 31 را همراه با دو لشکر گرفت. جمهوریهای آسیای مرکزی تسلیحات و فناوری حوزه‌های نظامی ترکستان، آسیای میانه‌، پریوولژسک و ارال را که در قلمرو این 5 جمهوری قرار داشتند، از آن خود کردند.

در این تقسیمات، اساسا قزاقستان و ازبکستان سود بردند. به قرقیزستان و ترکمنستان هم از میراث ارتش شوروی کم و بیش رسید. ولی تاجیکستان تنها جمهوری سابق اتحاد شوروی بود که از این میراث کاملاً بی‌بهره ماند.

مخالفت عشوراف

در ماه آوریل سال 1992، در اجلاس 13 شورای عالی (پارلمان وقت تاجیکستان) رئیس جمهور رحمان نبی‌اف سرفرمانده نیروهای مسلح اعلام شد و به او عنوان سرلشکر داده شد. اما این سرفرمانده مخالف تأسیس ارتش ملی بود.

Image caption رحمان نبی‌اف (از چپ)، رئیس جمهور وقت، با ملی کردن لشکر 201 شوروی در تاجیکستان مخالف بود

او ادعا می‌کرد که تاجیکستان باید جزء نیروهای متحده جرگه کشورهای همسود باقی بمانیم، حال آن که شمار جانبداران این نهاد نظامی در جمهوریهای سابق اتحاد شوروی ماه به ماه کمتر می‌شد.

از این رو، در بهار سال 1992 اعضای پارلمان وقت از پرزیدنت رحمان نبی‌اف خواستند که هرچه زودتر لشکر 201 را مالکیت جمهوری تاجیکستان اعلان کند. ولی او بهانه پیش آورد که برای نگاه داشتن آن 3-3.5 میلیون روبل لازم است و تاجیکستان این مبلغ را ندارد.

چون رحمان نبی‌اف به درخواست اعضای پارلمان بیتوجهی کرد، ریاست شورای عالی روز 22 ژوئن سال 1992 بیانیه ای پخش کرد و از رئیس جمهور درخواست نمود که تمام یگانهای نظامی مستقر در قلمرو تاجیکستان را فورا به تابعیت این کشور درآورد.

سبب این بود که 18 مه همان سال سرفرمانده نیروهای مسلح متحده جرگه کشورهای همسود ارتشبود (مارشال) شپاشنیک اف به رئیس جمهوری تاجیکستان، رحمان نبی‌اف، نامه‌ای رسمی نوشت و از او خواست که لشکر 201 را به مالکیت تاجیکستان درآورد.

اما افسران پادگان دوشنبه که اساساً روس یا روس‌زبان بودند، جلسه‌ای دایر کردند و اعلام داشتند که از خدمت برای تاجیکستان سرپیچی می‌کنند. آنها بیانیه پارلمان تاجیکستان را نیز محکوم کرده و اظهار داشتند که به نام این جمهوری تازه به استقلال رسیده سوگند یاد نمی‌کنند.

سرهنگ مهر‌الدین عشوراف، فرمانده لشکر 201 که در آغاز جنگ داخلی جایگزین ویاچسلاو زابولوتنیی شده بود و رتبه ژینیرالی را با فرمان رئیس جمهور رحمان نبی‌اف گرفته بود، مخالفت خود با تأسیس وزارت دفاع تاجیکستان را قاطعانه ابراز داشت.

او در یک مصاحبه خود با هفته‌نامه "عدالت" گفت که تاجیکستان حق دارد نه تنها یگان نظامی، بلکه جنگنده و هواپیما و کشتیها را از ارتش شوروی میراث بگیرد، اما به قول او، "هنگامی که حوزه نظامی ترکستان فرو پاشید، کسی (از این کشور) برای "تقسیم میراث" (به مسکو) نرفت."

همزمان، ژنرال عشوراف اعلام کرد که تأمینات مالی لشکر 201 به عهده روسیه است، زیرا "کل آن مال و تکنیکی که در یگان 201 دوشنبه موجود است، مال روسیه به حساب می‌رود."

به قول فرمانده لشکر 201، سبب آن بوده است که بین تاجیکستان و روسیه در بابت صاحب این لشکر شدن تاجیکستان هیچ پیمانی به امضا نرسیده است.

ژنرال عشوراف بر این باور بود که تاجیکستان 10-12 سال دیگر باید صبر کند، تا صاحب ارتش ملی خود شود. در این دوره گذرش، به گمان او، باید ارتش تحت تابعیت روسیه و تاجیکستان قرار بگیرد.

با این ادعای فرمانده تاجیک لشکر "اجنبی" رئیس کمیته پارلمان عبدالله‌ حبیب اف مخالفت کرد. او در تابستان سال 1992 گفت که تجهیزات و اموالی که در اختیار یگانهای نظامی مستقر در تاجیکستان است، مبلغ 200-300 میلیارد روبل را تشکیل می‌دهد.

"ایا برای نگاه داشتن (ارتش که برای تأمین مالی آن همگی) چهار میلیارد دلار (صرف می‌شود)، از 200-300 میلیارد محروم شدن کار عاقلانه است؟" این سؤالی بود که عبدالله‌ حبیب اف مطرح کرد، اما این حرف در گوش کر اذان خواندن را می‌ماند.

بعد از استعفای مجبوری رحمان نبی‌اف مسئله ملی ساختن لشکر 201 را اکبرشاه اسکندراف، کفیل ریاست جمهوری و رئیس پارلمان وقت، با مقامات روسیه در میان گذاشت، اما در آغاز فصل پاییز کرملین ‌بازی تازه‌ای را شروع کرد و پرزیدنت بوریس التسین لشکر 201 را رسماً به تصرف روسیه درآورد.

ماشین 'پور از سلاح'

در تمام نوشته‌های مطبوعات روسیه از سال 1992 به این طرف ادعا می‌شود که لشکر 201 در دوران جنگ داخلی تاجیکستان موزیع بی‌طرفی را اشغال کرده بود. اما این ادعا آیا واقعا صحت دارد؟

Image caption جنگ داخلی 'این که لشکر 201 در زمان جنگ داخلی تاجیکستان موضع بی‌طرفی داشت، واقعیت ندارد'

یک یا دو روز پیش از آغاز خون ریزیها در تاجیکستان (در سال 1992) یک ماشین پُر از سلاح کلشنیکاف از پادگان دوشنبه خارج شده و بدون نظارت در نزدیکی میدان شهیدان گذاشته شد.

به قول اکبرشاه اسکندراف، رئیس سابق پارلمان، وقتی که به او در این باره خبر دادند، او با فرماندهان لشکر 201 در تماس شده و از آنها خواهش کرد که ماشین را همراه با سلاحهایش به قلمرو پادگان برگردانند.

نظامیان ماشین را بردند، ولی شبانه باز یک ماشین دیگر با سلاح پیدا شد و این سلاحها را جانبداران میدان "شهیدان" میان خود تقسیم کردند.

به نوشته سفرعلی کینجه‌یف که در آن سالها مدتی دادستان کل و رئیس پارلمان بود، روز 5 مه سال 1992، وقتی که خونریزی آغاز شد، رحمان نبی‌اف از بوریس التسین، رئیس جمهور روسیه، خواهش کرد که برای به اعتدال آوردن وضعیت در شهر دوشنبه کمک کند.

التسین در پاسخ به این درخواست به اوگنیی شپاشنیکاو، سرفرمانده نیروهای مسلّح جرگه کشورهای همسود، سُفاریش داد که لشکر 201 محافظت از تمامی تأسیسات مهمّ استراتیژیک در پایتخت تاجیکستان را تأمین کند. خود شپاشنیکاو هم بعد از چند لحظه با رحمان نبی‌اف تماس گرفته و این حرف را تیید کرده است.

امّا به قول سفرعلی کینجه‌یف: "پس از چند دقیقه اوگینیی شاپوشنیکاف با سببهای نامعلوم به رحمان نبی‌اف زنگ زده، از گفته‌اش می‌گردد (حرف خود را رد می‌کند) و لشکر 201 پادگان دوشنبه شهر برای نگاه داشتن ترتیبات (نظم) جمعیتی و محافظت از تأسیسات دولتی از غارتگران و دزدان و یاری رساندن قطعا دست برمیدارد."

به گفته کینجه‌یف، شاپوشنیکاف به نبی‌اف گفته است که تاجیکستان یک دولت صاحب‌استقلال است و بنا بر این، نیروهای نظامی روسیه نمی‌توانند در امور داخلی این کشور دخالت کنند.

اما در روز 10 مه فرمانده لشکر 201 سرهنگ زبالاتنیی با بهانه حفاظت از بنای کمیته امنیت ملی و خانواده‌های افسران این کمیته تانکها را به خیابانهای دوشنبه برآورد. آن زمان نزدیک 10 نفر هنگام تیراندازی شدید کُشته شدند.

این اقدام سرهنگ زابولوتنیی را شادمان یوسف، رهبر وقت حزب دموکرات، دخالت در امور دولت صاحب‌استقلال تاجیکستان اعلان داشت و گفت که "سایه تانکها بالای روس‌زبانها می‌وفتد". این سخنان رهبر دموکراتها در مطبوعات روسیه "تهدید گروگانگیری روسها در تاجیکستان" تفسیر شد. این نوع تفسیر روس‌زبانهای زیادی را تحریک کرد که تاجیکستان را ترک کنند.

'رهبری' سنگک سفراف

اولگ پانفیلاف، خبرنگار تاجیکستانی، در خاطرات خود می‌نویسد که ماه اوت سال 1992 همراه با علیشیر خواجه‌اف، یک نماینده تلویزیون روسیه، به منطقه درگیری در قُرغانتپه سفری داشت. ضمن این سفر آنها با فرمانده پادگان 191، مستقر در مرکز این ولایت، سرهنگ مرکولاف ملاقات کردند.

Image caption 'سنگک سفراف با پیشنهاد فرمانده روس مرکول اف رئیس جبهه خلق شد'

آقای پانفیلاف نوشته که فرمانده پادگان به آنها چای و خربزه پیشنهاد کرد و خودش به نزد چرخبال م-8 که به آن سلاح و مهمات بار می‌کردند، دوید. بعد از پرواز چرخبال مرکولاف به اتاق کاریش برگشت، تا چای نوشد و باز یک لطیفه دیگر برای ما نقل کند.

پس از چندی چرخبال دیگری برای گرفتن سلاح و مهمات فرود آمد و مرکولاف به نزد آن یکی دوید. اما این سلاح و مهمات برای جانب دیگر جنگ بود. چرخبال قبلی برای "واوچیک"ها (مخالفین دولت) بار می‌برد و چرخبال دوم برای "یورچیکها"(طافداران دولت).

اصل‌الدین صاحب‌نظراف، یک تن از رهبران مخالفین، نیز در کتاب خود "صبح ستاره کُش" قصه می‌کند که یک افسر روس پیشنهاد کرده بود که "اگر فلان قدر مبلغ به ما بدهید، غالب این جنگ شما می‌شوید."

اما در آغاز پاییز سال 1992 مسکو تصمیم گرفت مخالفین را که تا این وقت خود را پیروز‌ جنگ می‌شمردند، سرکوب کند. به این خاطر، به تاجیکستان گروههای نیروی ویژه فرستاده شد. در مورد آمدن این گروه ویژه حتی راهبران تاجیکستان خبر نداشتند.

به دنبال این، روسیه رسماً اعلام کرد که لشکر 201 را به تصرف خود درمیاورد. هرچند باز دو ماه دیگر اکبرشاه اسکندراف، کفیل ریاست جمهوری تاجیکستان را، گول زده و وعده داد که این لشکر یا به تاجیکستان وا‌گذار می‌شود یا آن به تابعیت مسکو و دوشنبه می‌گذرد.

امّا شب 27 سپتامبر سال 1992 از قلمرو پادگان قُرغانتپه سه تانک و چند زرهپوش بیرون شدند و سرنوشت جنگ داخلی را به نفع جانبداران حکومت وقت تعیین کردند.

نمایندگان رسمی روسیه، از جمله ژنرال عشوراف، اعلان کردند که این جنگفزارها ربوده شده است، ولی در واقع این کار امکان نداشت. زیرا این زمان در قلمرو پادگان نیروی ویژه مستقر شده بود. بنا بر این، ربوده شدن تانک و زرهپوشها ناممکن بود.

این گروه نیروی ویژه جبهه (فرونت) خلق تاجیکستان را تأسیس داد و سنگک سفراف را رهبر آن تعیین کرد. چنان که خود آنها بعد اقرار شدند، نامزدی سنگک سفراف را به سمت رهبری جبهه خلق همین فرمانده پادگان 191 سرهنگ مرکولاف پیشنهاد کرده بود.

روز 24 اکتبر سال 1992 زمانی که سفرعلی کینجه‌یف همراه با 500 نفر از شبهنظامیان به شهر دوشنبه وارد شد، در نزد خانه رادیو امنیت او را نظامیان روس تأمین کردند، ولی روز دیگر آنها تماشا می‌کردند که چه گونه نیروهای متحده مخالفین گروه کینجه‌یف را در حلقه گرفته‌اند و سرکوب می‌کنند.

ضمن عملیات نظامی افسران نیروی ویژه از تانکها و زره پوشهای پادگان 191 استفاده می‌شد که آنها را برایشان سرهنگ مرکولاف می‌داد.

همچنین، در پاییز سال 1992 هفته‌نامه "عدالت" مصاحبه‌ای بارانندگان تانکهای روسیه را هنگام عملیات نظامی به جانبداری از جبهه خلق در قُرغانتپه چاپ کرد، اما فرماندهی لشکر 201 به این سند هیچ پاسخی ارائه نداد.

به این طریق، مسکو از متحدان دموکرات و اسلامی خود رو گرداند و از جبهه خلق حمایت کرد. به هر صورت، بعد از یک و نیم ماه شاگرد قابل افسران نیروی ویژه سنگک سفراو حکومت نو را در تاجیکستان تعیین کرد.

آخرهای ماه ژانویه سال 1993، ضمن سفر خود به دوشنبه، پاول گراچیاف، وزیر دفاع روسیه، به سنگک سفراف پیشنهاد کرد که ارتش ملی تاجیکستان را در زمینه لشکر 201 تأسیس بدهد، ولی راهبر جبهه خلق این پیشنهاد را رد کرد.

مذاکرات 'مخفیانه'

امامعلی رحمان‌اف در سال 1993 ضمن سفر نخست خود به روسیه نشان داد که به کرملین وفادار است. به همین خاطر، او دو موافقتنامه، یکی در باره دوستی و همکاری و دیگر در باره همکاریهای نظامی با روسیه را به امضا رساند.

Image caption 'دونالد رامزفلد، وزیر دفاع سابق آمریکا، قصد داشت در تاجیکستان پایگاهی نظامی تأسیس بدهد'

رهبر تاجیکستان تا زمان پیدا شدن نیروهای نظامی آمریکا در افغانستان یکی از جانبداران اساسی تأسیس پایگاه نظامی روسیه در تاجیکستان بود.

در ابتدای سال 1996، زمانی که محمود خدای بردی یف آشوب کرد، ضمن یک نشست مطبوعاتی امامعلی رحمان‌اف گفت که آمریکا در بسیاری از کشورهای جهان پایگاههای نظامی دارد، چرا روسیه نمی‌تواند در تاجیکستان چنین پایگاهی داشته باشد؟

مسکو و دوشنبه میانه‌های ماه آوریل سال 1999 تصمیم گرفتند که پایگاه نظامی روسیه را در تاجیکستان تأسیس بدهند. اما برای به تصویب رساندن یک موافقتنامه در این باره جانبها سراسیمه نشدند. وضعیت زمانی تغییر یافت که عملیات تروریستی در واشینگتون و نیو یورک صورت گرفت. بعد از آن، کاخ سفید تصمیم گرفت که در منطقه آسیای مرکزی پایگاههای نظامی خود را افتتاح کند.

تاجیکستان آن زمان به عنوان یکی از دولتهای بسیار مهم و استراتژیک در آسیای میانه‌ شناخته شد. اما روسیه با درک اهداف آمریکا مذاکره را در مورد تأسیس پایگاه نظامی خود در تاجیکستان شروع کرد.

دوشنبه با مسکو این شرط را گذاشت که صدها میلیون قرضش را بخشد و لشکر 201 به تابعیت رئیسان جمهوری هر دو کشور گذرد. اما روسیه این شرط را نپذیرفت. از جانب دیگر، در رسانه‌های روسیه جنگ اطلاعاتی علیه تاجیکستان شروع شد.

روسها ادعا می‌کردند که پرزیدنت رحمان با آمریکایها مذاکرات مخفی را شروع کرده است. این شبهه و گمان بعد از سفر رسمی آقای رحمان‌اف به اروپا و آمریکا در ابتدای ماه دسامبر سال 2002 بمراتب افزود.

همزمان، رسانه‌های روسی جنگ اطلاعاتی را علیه مهاجران کاری تاجیک به راه انداختند. اما صرف نظر از این، دوشنبه پافشاری خود را تا ماه ژوئن سال 2004 ادامه‌ داد، ولی در نهایت کار، آن بر زیان همه تاجیکان تمام شد.

اخیرا، بعد از 11 سال، فرانکلین هادل، سفیر سابق آمریکا در تاجیکستان، رسماً اعتراف کرد که واقعا دونالد رامزفلد، وزیر دفاع سابق آمریکا، قصد داشت در تاجیکستان پایگاهی نظامی تأسیس بدهد. به این خاطر، حتی مذاکراتی صورت گرفت، ولی در آخر او قرقیزیستان را ارجه دانست.

جاشوئا کُشر، خبرنگار آمریکایی، بهار امسال در استناد به فرانکلین هادل در یک مقاله خود زیر عنوان "تاجیکستان به آمریکا پایگاه نظامی پیشنهاد کرده بود" تفصیلات این مذاکرات کاملا مخفی را بیان کرده است.

به قول فرانکلین هادل، پرزیدنت رحمان‌ حتی راضی شده بود که نظامیان روس را از تاجیکستان خارج کند، ولی قبل از سال نو 2002 آمریکا در این مورد تجدید نظر کرد.

سفیر آمریکا در سخنرانی خود گفته است که این خبر ناخوشایند را شخصا او به رحمان‌ رسانده است. همزمان با این، به خاطر کاهش نارضایتی دوشنبه آمریکا پولی چندصدمتری میان تاجیکستان و افغانستان را در رودخانه پنج ساخت.

بنا بر این، آقای رحمان در ماه اکتبر سال 2004 راضی شد که پایگاه نظامی روسیه در تاجیکستان برای 10 سال فعالیت کند. دیدبانگاه فضایی "آکنو"، واقع در نارک، نیز به تصرف روسها درآمد. مسکو در عوض 242 میلیون دلار قرض تاجیکستان را بخشید و نیروهای مرزبانی خود را از مرز افغانستان خارج کرد.

این گذشت روسیه را خیلی خرسند کرد. شاید به همین خاطر بود که رمضان عبداللطیف اف، سفیر آن کشور در تاجیکستان، در سال 2006، قبل از انتخابات ریاست جمهوری، ضمن مصاحبه با رادیوی آزادی گفت: "چنان که من قبلا گفته بودم، جانب روسیه در تاجیکستان نامزدی را برابروزن با رئیس جمهور فعلی، امامعلی رحمان اف، نمی‌بیند. هر کسی که با این ‌اندیشه راضی نباشد، نامزدی را که لایق می‌داند، پیش من آرد."

آقای رحمان‌ در انتخابات شرکت کرد و بدون هیچ رقابت با نامزدهای دیگر که چندان شخصیتهای شناخته شده‌ای هم نبودند، پیروز‌ شد.

از سوی دیگر، بعد از اظهارات اسلام کریم اف در مورد بسته شدن پایگاه آمریکایی در ازبکستان در سال 2005 واشینگتون در ‌اندیشه انتقال آن به یکی از کشورهای دیگر آسیای مرکزی شد. کرملین حدس می‌زد که کاخ سفید حتما تاجیکستان را انتخاب می‌کند.

تا حال معلوم نیست که در این زمان میان رحمان‌ و آمریکایها مذاکراتی دایر شده بود یا نه. به هر صورت، طبق اطلاع رسانه‌های روسی، پرزیدنت پوتین همان سال این مسئله را با همتای تاجیکش امامعلی رحمان مورد بررسی جدی قرار داده بود.

در نتیجه، به رئیس جمهوری روسیه میسر شد که امامعلی رحمان را متقاعد سازد که به هیچ وجه برای افتتاح پایگاه نظامی آمریکایی در تاجیکستان راضی نشود.

پایگاه و انتخابات

در سال 2009، زمانی که قُرمانبیک باقی یف، رئیس جمهوری سابق قرقیزستان، اعلام کرد که پایگاه آمریکایی را در فرودگاه بشکیک می‌بندد، آمریکایها باز به فکر پیدا کردن پایگاه نو در آسیای مرکزی افتادند.

Image caption موافقتنامه در باره پایگاه روسیه سالی قبل در دیدار ولاديمير پوتین از دوشنبه به طور غیرمنتظره امضا شد

رسانه‌های روسیه باز هم به تاجیکستان حمله را شروع کردند که این کشور می‌خواهد به آمریکایها اجازه بدهد، تا پایگاه بسازند. صرف نظر از این نگرانی، دوشنبه چنین اجازه را به واشینگتون نداد. هرچند در مسئله تمدید مهلت پایگاه نظامی روسیه نیز شرطهایی گذاشته بود که کرملین در نهایت اصلا نپذیرفت.

مهلت حضور پایگاه نظامی روسیه در تاجیکستان می‌بایست سال 2014 به آخر رسد. از این رو، در سال 2008 مذاکرات برای تمدید حضور این پایگاه آغاز شد. طبق موافقتنامه سال 2004 این پایگاه می‌بایست 10 سال فعالیت کند و در صورت توافق جانبها امکان داشت این مهلت در هر پنج سال یک بار تمدید شود.

اما در سال 2009 دمیتری مدودیف، رئیس جمهوری روسیه، ضمن سفر خود به ازبکستان اعلام کرد که از موضع پرزیدنت اسلام کریم اف در مورد ساختمان نیروگاههای بزرگ در کشورهای بالاآب رود آمو جانبداری می‌کند. آقای کریم اف مخالف سرسخت طرح نیروگاه "راغون" در تاجیکستان و "قمبرعطا" در قرقیزستان بود و هست.

این قیدام مدودیف به جانب تاجیکستان خوش نیامد و رروابط این کشور با روسیه به سردی گرایید. آن زمان قرقیزستان با بهانه گرفتن قرض از روسیه اعلام کرد که پایگاه نظامی آمریکایها در قلمرو خود را می‌بندد. بنا بر این، کاخ سفید باز به تاجیکستان رو آورد.

تاجیکستان به نوبه خود رسما اظهار داشت که حاضر است در عوض 308 میلیون دلار حضور پایگاه نظامی روسیه را در قلمرو خود تمدید کند. دوشنبه همچنین می‌خواست که در اوضاع فوق العاده امنیتی رئیس جمهوری تاجیکستان بتواند از پایگاه روسیه استفاده کند. اما روسیه این شرط را نپذیرفت، بنا بر این، مذاکرات بکندی پیش می‌رفت.

باز جنگ اطلاعاتی میان تاجیکستان و روسیه شروع شد که آن بیشتر بر زیان مهاجران کاری تمام شد، زیرا در سال 2010 ضمن یک نشست مطبوعاتی در دوشنبه دمیتری مدودیف اعلام کرد که روسیه حضور نظامیان خود را برای 49 سال در قلمرو تاجیکستان تمدید می‌کند. این بدان معنی بود که جانب تاجیکستان نتوانسته است شرطهای خود را به مسکو بقبولاند.

در ماه اکتبر سال 2012 ضمن یک سفر خود به دوشنبه، ولاديمير پوتین، رئیس جمهوری برای سومین بار انتخاب‌شده روسیه، موافقتنامه تازه‌ای را در باره پایگاه نظامی با تاجیکستان به امضا رساند. طبق این سند، پایگاه روسیه تا سال 2042 در تاجیکستان باقی خواهد ماند و تمام نظامیان و پرسونل آن از مصونیت دیپلماتیک برخوردار می‌شوند.

اما قریب یک سال پارلمان تاجیکستان این موافقتنامه را تصویب نکرد. برخی بر این باور بودند که شاید در سالهای نزدیک آن به تصویب نرسد. ولی برخی از کارشناسان ادعا داشتند که این موافقتنامه تا انتخابات ریاست جمهوری ماه نوامبر حتما به امضا می‌رسد که همین طور هم شد.

به این ترتیب، یک و نیم سال قبل از انتخابات ریاست جمهوری سال 1994 حکومت امامعلی رحمان‌ با روسیه موافقتنامه در باره همکاریهای نظامی را به امضا رساند. نیم سال قبل از انتخابات ریاست جمهوری سال 1999 موافقتنامه در باره تأسیس پایگاه نظامی روسیه را در تاجیکستان به مدت 10 سال امضا کرد.

هرچند تصویب این موافقتنامه با ورود نیروهای غربی به افغانستان طول کشید و بسیاریها گمان داشتند که اکنون روسها از پایگاه در تاجیکستان محروم می‌شوند، اما یک سال قبل از برگزاری انتخابات سال 2006 این موافقتنامه هم به تصویب رسید.

در سال 2008 مذاکرات در مورد تمدید حضور پایگاه نظامی روسیه در تاجیکستان شروع شد و چهار سال ادامه‌ یافت. باز هم، یک سال قبل از برگزاری انتخابات ریاست جمهوری سال 2013 حکومت آقای رحمان موافقتنامه در باره تمدید حضور نظامیان روس در خاک تاجیکستان را تا سال 2042 امضا کرد.

بعد از یک سال به درازا کشیدن تصویب این سند، یعنی در ابتدای ماه اکتبر سال روان، درست یک ماه و یک هفته پیش از انتخابات ریاست جمهوری، پارلمان تاجیکستان موافقتنامه در باره پایگاه روسیه را به تصویب رساند. و امامعلی رحمان که طی 21 سال گذشته زمام قدرت را در دست دارد، بدون رقیبان جدی دوباره به انتخابات می‌رود.

مطالب مرتبط