مصر؛ نه اسلامگراها تحمل نقد دارند و نه لیبرال‌ها

Image caption باسم یوسف به نشر اکاذیب متهم شده است

دادستانی کل مصر تحقیقاتی را در ارتباط با باسم یوسف، کمدین مشهور مصری به اتهام نشر اکاذیب، آغاز کرده است.

ادعا شده که او با نشر اکاذیب، افکار عمومی را تحریک و به منافع عمومی زیان رسانده است.

باسم یوسف که از منتقدان سرسخت محمد مرسی، رئیس جمهوری برکنار شده مصر بود، روز جمعه (۲۵ اکتبر) در نخستین برنامه کمدی "البرنامج؟" خود پس از روی کار آمدن نظام جدید، به طور غیر مستقیم پدیده "خدا سازی" ژنرال عبدالفتاح سیسی فرمانده ارتش را مورد انتقاد قرار داد.

آقای یوسف که به جان استوارت (مجری برنامه دیلی شو) مصر شهرت یافته، گفته نگران آن است که فاشیسم ملی جای فاشیسم مذهبی را بگیرد.

نگرانی این کمدین پرطرفدار تا حد زیاد بازتاب دهنده نگرانی یک جریان سوم در مصر است، جریانی که هم از سیاست‌های دولت اخوان المسلمین رضایت نداشت و هم مخالف بازگشت ارتش به قدرت است.

یک نگاه گذرا به نحوه پرداخت رسانه های دولتی وخصوصی مصر به رویداد های ۴ ماه گذشته این واقعیت را برجسته می کند که چگونه سردمداران نظام جدید، فضایی را ایجاد کرده اند که هیچ نوع مسامحه یا رواداری در برابر اخوان المسلمین در آن جای ندارد.

'روز ماتم' آزادی بیان

Image caption مرسی اولین رئیس جمهوری مصر بود که در یک انتخابات آزاد به این سمت دست یافت

۳ ژوئیه امسال که ارتش مصر، محمد مرسی، رئیس‌جمهوری اسلامگرا را از قدرت برکنار کرد، ابراهیم عیسی از روزنامه نگاران و مجریان سرشناس یکی از تلویزیون های خصوصی مصر برنامه خود را با این حرف ها آغاز کرد: "ما از عروسک‌هایی که آمریکا می خواست شکل منطقه و مصر را توسط آنها تغییر دهد، رهایی یافتیم... امروز، روز ملت مصر است."

وقتی او این سخنان را بیان می کرد، مقامات جدید، صداهای مخالف ارتش در مصر را به اتهام "نفرت پراکنی و زیان به منافع عمومی" عملا خاموش کرده بودند.

بیشتر کارمندان و مجریان شبکه‌های نزدیک به اسلامگراها بازداشت شده و دفاترشان مهر و موم شده بود.

شبکه الجزیره از قاهره برنامه زنده پخش می کرد که نیروهای امنیتی به زور وارد استودیو شدند و یک باره برنامه را برهم زدند.

آن روز، برای رسانه های نزدیک به اسلامگراها روز ماتم بود، اما برای مجریان شبکه های طرفدار بی چون و چرای ارتش، روز جشن و شادی بود.

با گذشت زمان، و ادامه تظاهرات اسلامگراهای طرفدار رئیس جمهوری برکنار شده مصر، در کنار تلویزیون های دولتی، هر ۹ تلویزیون پربیننده خصوصی مصر شعارهای از این قبیل را روی پرده های خود گذاشتند: "ملت برضد ترورسم و خشونت ایستاده" ... "مصر در نبرد با ترورسم و افراطگرایی قرار دارد".

وائل ابراشی، یکی از منتقدان دو آتشه اخوان المسلمین از دیگر مجریان سرشناس مصری است. هر که برنامه او را دنبال می کند، به سختی می تواند خود را متقاعد کند که آقای ابراشی به عنوان یک خبرنگار حرفه ای عمل می کند.

او بارها، بدون تفاوت قائل شدن بین اخوان المسلمین و گروه های خشونت طلب مانند "السلفیه الجهادیه" یا دیگر گروه های نزدیک به القاعده، اخوان المسلمین را متهم کرده که "آتش زدن پاسگاه های پلیس، تخریب کلیساها، حمله به مسیحی ها و آتش زدن تاسیسات عمومی را طراحی کرده است."

تا روزی که من در مصر بودم و برنامه های او را دنبال می کردم، هیچ شبی را به یاد ندارم که آقای ابراشی نظری مخالف یا تصویر مخالف نظر ارتش را پخش کرده باشد.

یا مثلا این ادعای طرفداران محمد مرسی را مطرح کرده باشد که نیروهای امنیتی یا افراد وابسته به نظام سابق را به خرابکاری و آتش سوزی متهم می کنند.

خداحافظی با خبرنگاری حرفه‌ای

اگر با معیارهای شناخته شده خبرنگاری حرفه ای بر عملکرد رسانه های مصر داوری کنید، دشوار خواهد بود که پوشش این رسانه ها از کشمکش بین نظام جدید و مخالفان آن را بی طرفانه توصیف کنید.

بیشتر مجریان برنامه های تحلیلی، خودشان به عنوان تحلیلگر سیاسی عمل کرده و خبر را تفسیر می کنند.

اگر تحلیلگری هم داشته باشند، هر دو یک هدف را دنبال می کنند: حمله به اخوان المسلمین ودفاع از اقدامات ارتش.

تقریبا همه این رسانه ها از برهم زدن خونین تحصن هواداران محمد مرسی در میدان رابعه عدویه در شرق قاهره درچهارچوب آنچه مبارزه علیه ترورسم توصیف می کنند، استقبال کردند.

اما در مقابل، برخی شبکه های طرفدار اخوان المسلمین که پخش برنامه های خود را از خارج این کشور از سرگرفتند، هم یک طرفه به آنچه رخ داد و دارد اتفاق می افتد می پردازند.

برخی از مجریان و گزارشگران تلویزیون الجزیره، بخصوص الجزیره ویژه مصر، در اعتراض به آنچه که سیاست های جانبدارانه این رسانه می گویند، استعفا دادند.

یکی از گزارشگران مستعفی الجزیره به بی بی سی گفت، این شبکه هر آنچه را که از منابع نزدیک به اسلامگراها علیه ارتش بدست می آورد، بدون بررسی پخش می کند. اما وقتی دست اندرکاران این رسانه، تصاویری علیه اخوان المسلمین بدست می آورند، به سادگی آن را پخش نمی کنند ویا کاملا نادیده می گیرند.

اگر چه حضور این شبکه ها در مقایسه با شبکه های طرفدار ارتش کمرنگ است؛ با این حال، بیشتر ناظران خارجی در مصر، نحوه پرداخت طرفین به رویدادها را ازعوامل اصلی تنش در این کشور می بینند.

نبرد برای تسخیر افکار عامه

Image caption ارتش مصر همچنان قدرتمندترین نهاد در کشور و ژنرال عبدالفتاح سیسی، بازیگر اصلی آن است

لویزا لافلک یک خبرنگار جوان بریتانیایی که رسانه های مصر را دنبال می کند، می گوید "طرفین درگیر در مصر نبرد خود را در میدان رسانه ها انجام می دهند. هر طرف می خواهد جانب مقابل را به درست بودن نظر خود متقاعد کند؛ که این فضا را به شدت دوقطبی کرده است."

در ۳۰ ژوئن، روز تظاهرات بزرگ مخالفان محمد مرسی، در ۳ ژوئیه روز برکناری او، و در ۲۶ ژوئیه که ژنرال عبدالفتاح سیسی فرمانده ارتش از مردم خواست برای حمایت از او به خیابان ها بیایند، در کنار شبکه های دولتی، همه تلویزیون های پر بیننده خصوصی غیر اسلامگرا به طور اختصاصی این تظاهرات را پوشش دادند و برنامه های عادی خود را متوقف کردند.

طارق المرسی از حزب آزادی وعدالت، شاخه سیاسی اخوان المسلمین این رسانه ها را متهم می کند که "پس از انقلاب ۲۵ ژانویه ۲۰۱۱ در تحریف ۶۰ تا ۷۰ در صد افکار عمومی علیه اخوان المسلمین نقش داشته اند."

در این میان خبرنگاران خارجی گزارش هایی متفاوت آماده می کردند. بسیاری از رسانه های غربی نحوه برهم زدن تحصن هواداران محمد مرسی در ۱۴ اوت را یک کشتار و آنچه در ۳ ژوئیه اتفاق افتاد را یک کودتا توصیف کردند.

این برای سردمداران نظام جدید، قابل تحمل نبود.

مصطفی حجازی مشاور رئیس جمهوری مصر پس از برهم زدن تحصن هواداران محمد مرسی، رسانه های غربی را متهم کرد که حقایق در مصر را بطور بی طرفانه بازتاب نمی دهند.

پس از آن بود که رسانه های طرفدار ارتش به ترجمه همزمان برنامه های خبری و تحلیلی خود به زبان های انگلیسی و فرانسه پرداختند.

انتقاد از مخالفان بله، از فرمانده ارتش، نه

باسم یوسف در نخستین برنامه خود پس از برکناری محمد مرسی، از هر دو طرف انتقاد کرد.

پس از کودتا شاید این نخستین انتقاد از نوع خود در یک رسانه داخلی مصری و در پر بیننده ترین برنامه کمدی در این کشور بود.

اما انتقاد او از وضعیتی که پس از کودتا علیه محمد مرسی به میان آمده، ظاهرا به سود اسلامگراها تمام می شود.

او دریک قالب کمدی نشان داد که بسیاری از مصری ها نام عدلی منصور رئیس جمهوری موقت مصر را نمی دانند.

درحالیکه شکلات، جواهرات، کیک و کلوچه به نام ژنرال عبدالفتاح سیسی فرمانده ارتش ساخته می شود، و زن های لیبرال مصری در وصف سیسی به عنوان یک "نرینه" شعر می سرایند و سخنرانی ها ایراد می شود.

به عبارت دیگر، فرمانروای اصلی فرمانده ارتش است، نه عدلی منصور.

باسم یوسف این ستایشگری و چاپلوسی را نوعی "خدا سازی، نفاق و فرعون سازی" توصیف می کند. او نامی از ژنرال سیسی نمی برد، اما کاملا روشن است که هدف اش فرمانده ارتش است.

داستان این کمدین یاد آور انتقاد های شدید از محمد البرادعی است، پس از آنکه در اعتراض به برهم زدن خونین تحصن هواداران محمد مرسی از مقام اش به عنوان معاون رئیس جمهوری موقت استعفا داد.

در گذشته، وقتی باسم یوسف در این برنامه کمدی خود از محمد مرسی انتقاد می کرد، بیشتر آنهایی که امروز تبلیغاتی شدیدی را علیه او به راه انداخته اند وخواستار محاکمه اش هستند، او را می ستودند و ویدئو های برنامه اش را دست به دست می کردند.

در زمان محمد مرسی برخی اسلامگراها او را به مخالفت با دین و توهین به رئیس جمهوری متهم کردند.

در آن زمان که داستانی کل مصر از او بازجویی کرد، لیبرال ها از این امر به شدت انتقاد کرده و دولت محمد مرسی را یک دولت مستبد خواندند.

آینده آزادی بیان واعتراض در مصر در خطر؟

Image caption هواداران اخوان‌‌المسلمین‌ همچنان در خیابان‌‌های مصر تظاهرات می‌‌کنند

تناقض در نحوه برخورد با آزادی بیان در مصر این واقعیت را برجسته می کند که نه اسلامگرا ها تحمل نقد را دارند و نه لیبرال ها.

این نوع برخورد نشان می دهد که انتقاد در رسانه های مصری زمانی مفید است که به سود یکی از طرفین باشد. در این صورت زیر نام آزادی بیان از آن استقبال و دفاع خواهد شد.

نمونه دیگر عدم تحمل انتقاد، محاکمه نظامی احمد ابو دراع یک روزنامه نگار است.

او که در برخی گزارش های خود از عملکرد سربازان ارتش با برخی ساکنان منطقه سینا در شرق مصر، جایی که اسلامگراهای تندرو فعال هستند، انتقاد کرده بود، به شش ماه زندان محکوم شد.

شاید باسم یوسف، با توجه به شهرت و محبوبیت فراگیر داخلی و خارجی که دارد، باز داشت نشود.

ولی با توجه به اینکه قانون و یا منشوری مورد توافق در حمایت از آزادی بیان وجود ندارد، نگرانی از آن است که در آینده، نه تنها آزادی بیان و رسانه ها، بلکه حق تظاهرات و راهپیمایی های اعتراض آمیز هم با محدودیت های بیشتر روبرو شود.

سازمان های مدافع حقوق بشر قانون جدید تظاهرات را که هنوز تصویب نشده، به شدت به زیان فعالیت های سیاسی در مصر توصیف کرده اند.

این قانون به پلیس حق می دهد که هر نوع تظاهرات را منع کند و تظاهراتی را که بدون اجازه وزارت کشور انجام می گیرد، با زور بر هم زند.

بدیهی است که هدف اصلی این قانون، تظاهرات هواداران محمد مرسی است که حالا تقریبا هر روز در قاهره و برخی دیگر شهرهای مصر برگزار می شود.

با این حال، وقتی نظام جدید نمی تواند انتقاد روزنامه نگاران و کمدین هایی مانند باسم یوسف را برتابد، هیچ ضمانتی وجود ندارد که فضا به روی فعالان غیر اسلامگرا و وابسته به جریان سوم ِ مخالف نظام جدید، هم در آینده تنگ تر شود.

مطالب مرتبط