امامعلی رحمان؛ ۲۸ سال ریاست بر تاجیکستان

انتخابات تاجیکستان با پیروزی قاطع امامعلی رحمان به پایان رسید و آقای رحمان فردا (شنبه) رسما سوگند یاد خواهد کرد.

پیش از انتخابات، تقریبا همه خبرگزاری ها و ناظرین پیروزی چهارباره (دو دوره پنج ساله و دو دوره هفت ساله) رئیس جمهوری تاجیکستان را قطعی و محرز می دانستند، بخصوص که در صحنه انتخابات رقیبی که بتواند او را به چالش کشد، باقی نمانده بود.

کمیسیون انتخابات تاجیکستان اعلام کرد که آقای رحمان بیش از ۸۴ درصد آرای ریخته شده به صندوق ها را به دست آورده است. برخلاف مقامات تاجیک که این انتخابات را سالم، شفاف و بر اساس موازین بین المللی می دانند، سازمانهای بین المللی ناظر مانند سازمان امنیت و همکاری اروپا که ناظر چندین انتخابات این کشور بوده، مانند گذشته آنرا مغایر و متفاوت با موازین بین المللی دانسته اند.

نظام سیاسی امروز تاجیکستان که بعد از فروکش کردن جنگ داخلی (۹۷-۱۹۹۲) میخ قدرت اش را عمیقا در این کشور کوبید، سالها در جهت تثبیت پایه های حکومت و ادامه ریاست جمهوری شخص رحمان فعالیت کرده بود.

در سال ۲۰۰۳ میلادی حتی قانون اساسی جوان کشور که ریاست جمهوری یک فرد را تنها به دو دوره پنج ساله محدود می کرد، تغییر داده شد تا امامعلی رحمان بتواند برای سومین بار در انتخابات شرکت کند.

بعد از پیروزی اخیر، آقای رحمان که سکان انتقال یکی از کوچکترین و فقیرترین جمهوری های شوروی سابق از یک حکومت سوسیالیستی طراحی شده در مسکو به حکومتی سکولار و بدون وابستگی را در دو دهه گذشته به دست داشته، می رود کشورش را برای هفت سال دیگر با نمایی دموکراتیک در جامعه جهانی و نزد همسایگانش نمایندگی کند.

اما آنچه برای جامعه هشت میلیونی تاجیکستان مهم می نماید، نمای بیرونی حکومت نیست، بلکه رویکرد درونی و شیوه های سیاسی است که بطور عملی در کشور اعمال می شود.

کارنامه ۲۱ ساله حکومت امروز تاجیکستان نشان می دهد شیوه حکومت به درون، اگر هم سکولار و دنیوی باشد، با معیارهای دمکراتیک و مردم سالارانه مطابقت ندارد، حداقل آنطور که سازمانهای بین المللی آن را در سالهای گذشته ارزیابی کرده اند.

کمبود ساختارهای دمکراتیک با وجود آزادی و تعدد احزاب، فشار بر رسانه ها و روزنامه نگاران با وجود تعدد رسانه ها، نقصان رعایت موازین حقوق بشر اگرچه آن نسبت به اوایل حکومت رحمان در اواسط دهه نود بسیار بهبود یافته، وجود رشوه و "اقتصاد هزارفامیل" (خانواده‌محور) در آن کشور از جمله انتقادات سازمانهای بین المللی و مخالفین حکومت هستند.

حزب نهضت اسلامی که دارای دو نماینده در مجلس است و برخی روحانیون صاحب نفوذ به سیاست های دینی دولت انتقاد می کنند ولی دولت می گوید که این سیاست ها برای پیشگیری از اسلام افراطی است که دهه هاست در آسیای میانه گسترش می یابد.

با وجود این انتقادات، حکومت تاجیکستان ساخت بزرگترین مسجد آسیای میانه در دوشنبه را طراحی کرده تا در کنار بزرگترین کتابخانه منطقه و بلندترین پرچم جهان نام امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان را در سرزمین تاجیکان جاودانه کند.

در کنار انتقادات، دستاوردهای حکومت امامعلی رحمان هر چه باشد یا نباشد، بعضی جنبه های مثبت آن قابل بازگویی است: این حکومت اگر چه با شیوه های غیر دمکراتیک توانست تاجیکستان را از یک هرج و مرج خشونت بار سیاسی قوم گرایانه که کشور در اواسط دهه نود به شدت دچار آن بود و حدود صدهزار کشته به جای گذاشت به سمت کشوری با یک حکومت مرکزی قادر، با ارتشی متعلق به خود (با این وجود یک لشگر از ارتش روسیه حد اقل تا سال ٢ ٢٠٤ در تاجیکستان باقی خواهد ماند) و جامعه ای که اگر چه هنوز بسیار فقیر و در خود فرو رفته است، ولی پنجره های زیادی به جهان بیرون دارد، پیش برد.

تاجیکستان در این سالها توانست با کشورهای ایران، چین و برخی کشورهای اروپایی رابطه ایجاد کند و تا حدی از انزوا بیرون آید.

در ۲۱ سال گذشته حکومت امامعلی رحمان دست به سازندگی هم زده: ساخت راهها، تونل ها و سدهای آبی که با کمک چین، ایران و دیگر کشورها انجام شده و ساخت خانه ها و مراکز تجاری و همچنین رونق فروشگاهها به زمان این رئیس جمهور باز منتخب تعلق دارد.

با این وجود، در کارنامه دولت تاجیکستان همچنین مهاجرت میلیونی جوانان به خارج، بخصوص به روسیه، هم ثبت است که نمی تواند دلیلی جز بیکاری مفرط و ترس جوانان از آینده ای ناروشن داشته باشد.

کارگران مهاجر تاجیک در این سالها به سرمایه ای برای کشور تبدیل شده اند. گفته می شود مقدار پولی که آنها از خارج (بخصوص از روسیه) به کشور سرازیر می کنند بیشتر از بودجه دولتی است که آن خود تنها در حد بودجه یک شرکت بزرگ تجاری در آمریکا و اروپاست. بدون این پول، بسیاری از خانواده های تاجیک نخواهند توانست از عهده قیمت های بالای اجناس برآیند.

اما پیروزی امامعلی رحمان، آنهم با بیش از ۸۴ درصد آرا در مقابل مشکلات اقتصادی و نارضایتی های سیاسی این سوال را مطرح می کند که چرا و چگونه آقای رحمان این درصد بالای آرا را به دست آورده؟

نگاهی به کشورهای مجاور تاجیکستان نشان می دهد که در این کشورها مدلی برای ریاست جمهوری بوجود آمده که به نظر می رسد با گذشته مشترک آنها مرتبط باشد، بخصوص که بسیاری از حاکمان آسیای میانه ریشه در حزب کمونیست اتحاد شوروی سابق دارند.

هنوز بسیاری از شهروندان شوروی سابق و مردم تاجیکستان رای دادن به سبک زمان شوروی را بیاد دارند، زمانی که رئیس جمهور و نمایندگان برای مدتهای طولانی بدون تغییر در قدرت می ماندند، اگر چه ساختار سیاسی-اجتماعی امروز این جوامع بسیار متفاوت از آن دوره است.

ریاست جمهوری ۲۱ ساله رحمان که حالا می رود حداقل ۲۸ ساله شود در مقایسه با روندهای مشابه در جمهوری های دیگر "شوروی تبار" آسیای میانه و بعضی از کشورهای قفقاز و با در نظر گرفتن سیستم حکومتی پوتین-مدودیف در مسکو نشان از پدیده مشابهی دارد که بر بستر سیاست شوروی سابق ایجاد شده است.

تقریبا همه این حکومت ها با یک رئیس جمهور برای مدتی طولانی حکومت می کنند که دوباره و سه باره و به کرات انتخاب می شود. پست ریاست جمهوری بعضا - البته با 'انتخابات' - از پدر به فرزند می رسد و به حکومت موروثی شبیه می شود.

در برخی موارد، اگر هم از پدر به فرزند نرسد، این مقام از حیطه خانواده بیرون نمی رود. مدل دیگر آن ترفندی است که ولادیمیر پوتین بکار برد و با یک "محلل" توانست دوباره به کاخ کرملین بازگردد.

به نظر می رسد شکل گیری جامعه مدنی و یک گروه مخالف پایدار با برنامه مشخص اقتصادی-سیاسی یکی از موانع جدی بر سر راه رشد اقتصادی-سیاسی جوامع آسیای میانه باشد که سالها بعد از فروپاشی اتحاد شوروی سرگرم یافتن هویتی نو برای خود بوده اند؛ روندی که تا امروز هم ادامه دارد و بین یک هویت دینی-اسلامی و یک هویت ملی-قومی در نوسان است.

پیدایش و قدرت گرفتن تفکر اسلامی در کشورهای آسیای میانه و همچنین در تاجیکستان به نظر می رسد در درون جامعه و بخصوص در مناطق روستائی و حاشیه شهرها قوی تر از تفکر ملی باشد که در اواخر دوره شوروی، بخصوص بین روشنفکران قوت گرفته بود.

در پایان دوره جدید حکومت امامعلی رحمان در سال ۲۰۲۰ زنان و مردانی در انتخابات شرکت خواهند کرد که نواده دوره "طلایی" کمونیسم در دهه هفتاد محسوب می شوند و به احتمال زیاد به تفکر شیوه حکومت تک حزبی شوروی چون افسانه ای می نگرند.

حالا باید دید با توجه به کوشش های منطقه ای برای تغییر، تاجیکستان در آن زمان چه راه سیاسی را برای خود انتخاب خواهد کرد و آیا حکومت "سکولار شوروی تبار" ادامه خواهد یافت؟

مطالب مرتبط