اوکراین، میدان نبرد اتحادیه اروپا و روسیه

نبردی که برای جلب حمایت مردم اوکراین بین اتحادیه اروپا و روسیه در گرفته، اجلاس اخیر سران کشورهای اتحادیه اروپا و ۶ جمهوری عضو بلوک شوروی سابق را تحت الشعاع قرار داد. هدف از این اجلاس همکاری اتحادیه اروپا با جمهوری‌های یاد شده بود.

اوکراین به طور ناگهانی تصمیم گرفت که توافقنامه تجاری با اتحادیه اروپا را امضا نکند. این موضوع موجب برخورد لفظی بین اتحادیه اروپا و روسیه شد و اجلاس اتحادیه اروپا با ۶ جمهوری سابق شوروی نیز نتوانست به رفع بن بست کمک کند.

چه مسائل مهمی مطرح هستند؟

اتحادیه اروپا می خواهد با اوکراین، مولداوی، بلاروس، ارمنستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان واقع در منطقه قفقاز، روابط نزدیک‌تری داشته باشد. تمام این جمهوری ها که قبلا در بلوک شوروی قرار داشتند، از زمان پایان جنگ سرد تا کنون هنوز تا حدودی تحت نفوذ مسکو قرار دارند.

در پی سال ها مذاکره، سرانجام در روزهای ۲۸ و ۲۹ نوامبر سال جاری میلادی، اجلاس مورد بحث در ویلنیوس، پایتخت جمهوری لیتوانی، تشکیل شد. امتناع اوکراین از امضای قرارداد تجاری با اتحادیه اروپا، امیدهای اتحادیه را به یاس تبدیل کرد. قبلا نیز ارمنستان از قبول عضویت وابسته اتحادیه اروپا منصرف شده و ترجیح داده بود به اتحادیه گمرکی روسیه ملحق شود.

اتحادیه اروپا طرح های مشابهی را برای امضای توافقنامه با گرجستان و مولداوی تهیه کرده ولی هنوز این توافقنامه ها برای امضا آماده نیستند.

در ماه مه سال ۲۰۰۹، یعنی کمتر از یک سال پس از آنکه روسیه در یک جنگ کوتاه مدت گرجستان را شکست داد و نیروهای گرجستان را از دو منطقه که جدایی خود از روسیه را اعلام کرده بودند بیرون راند، اتحادیه اروپا نقشه مشارکت با ۶ جمهوری سابق شوروی را طرح کرد.

Image caption طی چند روز اخیر تظاهرات ضد دولتی در اوکراین برگزار شده است

در این برنامه، دسترسی به بازار واحد اروپایی و لغو محدودیت های روادید منظور شده و تصریح شده که این مشارکت بر اساس"مجموعه ای از ارزش ها، اصول آزادی، احترام به حقوق بشر و آزادی های اساسی و حکومت قانون" قرار دارد. ولی اصول ذکر شده بیشتر یک آرزو بود تا واقعیت، چون سیاستمداران اتحادیه اروپا از نقض فاحش حقوق بشر بخصوص در جمهوری های آذربایجان و بلاروس انتقاد کرده‌اند.

اتحادیه اروپا حدود دو و نیم میلیارد یورو را به پروژه های مشارکت با جمهوری های سابق شوروی در سالهای ۲۰۱۳-۲۰۱۰ اختصاص داد.

آیا این کشورها به اتحادیه اروپا ملحق خواهند شد؟

هنوز نه. ولی قراردادهای مشارکت گام مهمی در جهت عضویت در اتحادیه اروپاست. این همان روندی است که چند کشوری که قبلا جزو بلوک شوروی بودند و اکنون عضو اتحادیه اروپا هستند، طی کردند.همین برنامه اکنون در جمهوری های یوگسلاوی سابق در حال اجراست.

هنگامی که کشورها در جاده عضویت در اتحادیه اروپا قرار می گیرند -به طورمثال ترکیه- برای اجرای پروژه های توسعه میلیون ها یورو دریافت می کنند.

ولی منافع ژئواستراتژیک دراز مدت نیز یکی از انگیزه های موافقت نامه های مشارکت اتحادیه اروپاست.

جمهوری آذربایجان اکنون یک صادرکننده مهم نفت و گاز به اتحادیه اروپا محسوب می شود.

بنا بر این، یک همکاری اقتصادی با ثبات با منطقه قفقاز از نظر استراتژیکی برای اتحادیه اروپا مهم است زیرا در آینده این منطقه یک راه ترانزیت برای انتقال مقدار بیشتری انرژی از جمهوری های آسیای میانه خواهد بود.

روسیه چه واکنشی نشان داده؟

تصمیم اوکراین، مناسبات اتحادیه اروپا و روسیه را که از گرمی چندانی برخوردار نبود بدتر کرد.

Image caption ولادیمیر پوتین، رئیس جمهوری روسیه و ویکتور یانوکوویچ، رئیس‌جمهوری اوکراین

ولادیمیر پوتین، رئیس جمهوری روسیه، اتحادیه اروپا را متهم کرد که از "فشار و تهدید" علیه اوکراین استفاده می کند. رهبران اتحادیه اروپا اتهامات مشابهی به روسیه وارد کرده و اظهار داشتند که آنها "شدیدا مخالف مواضع و اقدامات روسیه" در قبال اوکراین هستند.

منتقدین، روسیه را متهم کرده اند که برای دور کردن بعضی از همسایگان این کشور از اتحادیه اروپا و نزدیک کردن آنها به اتحادیه گمرکی روسیه، به تاکتیک های جبر و زور متوسل شده و غالبا در ارتباط با ملاحظات بهداشتی مانع ورود کالاهای خارجی می شود.

روسیه در گذشته، چندین بار در نیمه زمستان صدور گاز به اوکراین را قطع کرده و اخیرا بر سر صورت حساب های پرداخت نشده مناقشه تازه ای با این کشور داشته است.

روسیه همچنین بازرسی های مرزی را افزایش داده و مانع ورود محصولات یک کارخانه بزرگ آب نبات سازی اوکراینی موسوم به روشن به دلایل مسایل بهداشتی شده است.

روسیه همچنین واردات شراب از مولداوی را قدغن کرده است. صنعت شراب سازی برای جمهوری مولداوی که فقیرترین کشور اروپایی لقب گرفته اهمیت زیادی دارد. روسیه همچنین به طور ضمنی مولداوی را تهدید کرده که در زمستان صدور گاز به این کشور را قطع خواهد کرد.

از اوایل دهه ۱۹۹۰، روسیه از جدایی طلبان ماوراء دنیستر، که جدایی خود از مولداوی را اعلام کرده حمایت کرده اند. روسیه در گذشته همچنین واردات شراب و آب معدنی از گرجستان را قدغن کرده بود.

آیا اوکراین واقعا جایزه بزرگی است؟

بله، به طور بالقوه. اوکراین ۴۵ میلیون نفر جمعیت دارد ویکی از بزرگ ترین کشورهای اروپا محسوب می شود.

خط لوله گاز صادراتی روسیه که اهمیت حیاتی دارد با عبور از خاک اوکراین، گاز را به مصرف کنندگان کشورهای عضو اتحادیه اروپا می رساند. اتحادیه اروپا تقریبا یک چهارم گاز مورد نیاز خود را از روسیه خریداری می کند.

لهستان و لیتوانی، دو کشوری در اتحادیه اروپا هستند که صراحتا گفته اند اوکراین که قرن ها تحت سلطه مسکو قرار داشته باید به اتحادیه اروپا ملحق شود.

ولی این کشور برای عضویت در اتحادیه اروپا هنوز باید راهی طولانی را بپیماید. در داخل اتحادیه اروپا هم پس از گسترش اتحادیه اروپا به سوی شرق و هزینه ای که در برداشته، عده ای معتقدند گسترش اتحادیه بیشتر از ظرفیتش بوده است.

اوکراین از نظر اقتصادی از بسیاری از همسایگان خود عقب تر است و نرخ فساد در این کشور بسیار بالاست.

حجم تجارت اوکراین با اتحادیه اروپا و روسیه تقریبا مساوی است. بنا بر گزارش سازمان تجارت جهانی، در سال ۲۰۱۲ نزدیک به ۲۶ درصد صادرات این کشور به روسیه و ۲۵ درصد آن به اتحادیه اروپا بود. در زمینه واردات، ۳۲ درصد واردات این کشور از روسیه و ۳۱ درصد آن از اتحادیه اروپا بوده است.

در سال گذشته میلادی، ارزش واردات اتحادیه اروپا از اوکراین حدود ۱۶ میلیارد و ۶۰۰ میلیون یورو و ارزش صادرات اتحادیه به اوکراین معادل ۲۳ میلیارد و ۸۰۰ میلیون یورو بود.

مطالب مرتبط