ثبت جهانی چوگان: ابتکار آذری‌ها و 'خواب' فرهنگیان تاجیک

Image caption یونسکو بازی چوگان را با پیشنهاد جمهوری آزبایجان به عنوان میراث فرهنگ جهانی به ثبت رسانده‌است

وزارت فرهنگ و گردشگری جمهوری آذربایجان اعتراض عده‌ای از دانشمندان تاجیک در مورد ثبت جهانی ‌بازی چوگان به عنوان یک میراث فرهنگی این کشور را بی‌پایه خوانده است.

برخی از فرهنگیان تاجیک پیشتر با ارسال نامه‌ای به ایرینا بوکاوا، مدیر کل سازمان علمی، آموزشی و فرهنگی ملل متحد، یونسکو، از افزودن ‌بازی چوگان به فهرست میراث فرهنگ جهانی با پیشنهاد جمهوری آذربایجان انتقاد کرده و اظهار داشتند که این ‌بازی تنها متعلق به جمهوری آذربایجان نیست.

سیم‌الدین دوستف، سردبیر نشریه "نگاه" نیز که زیر این نامه امضا گذاشته، می‌گوید که جمهوری آذربایجان "محل تولد چوگان" نیست، بلکه این میراث فرهنگی قلمرو فراخ‌تری از این کشور دارد. وی معتقد است که این ‌بازی مشترک مردمان ایران، تاجیکستان، افغانستان، ارمنستان، ترکمنستان، ازبکستان و جمهوری آذربایجان است.

ولی واصف عوض‌زاده، مسئول روابط بین‌الملل وزارت فرهنگ و گردشگری جمهوری آذربایجان، به خبرگزاری "آپا"ی این کشور گفته است که چوگان، ‌بازی سنتی با اسب، در قره باغ رایج است.

آقای عوض‌زاده گفته که دیگر "راه بازگشتی" نیست و اگر کشوری می‌خواهد به این میراث شریک شود، باید به یونسکو مراجعه کند. وی همچنین خبر داده که تا به حال جانب تاجیکستان نه به یونسکو و نه به وزارت فرهنگ و گردشگری جمهوری آذربایجان، رسماً مراجعه نکرده است.

مقام‌های وزارت فرهنگ و کمیسیون ملی یونسکو در تاجیکستان نیز در این باره ابراز بی‌اطلاعی کردند. بعد از ثبت چوگان به عنوان میراث فرهنگی جمهوری آذربایجان شماری از فرهنگیان ایرانی نیز با ارسال نامه‌ای به یونسکو بر اشتباه بودن این ادعا تأکید کردند.

برای بار نخست نیست که در ثبت میراث فرهنگی در یونسکو تاجیکستان از کشورهای دیگر عقب می‌ماند. سال ۲۰۰۳ یونسکو موسیقی "ششمقام" را با ابتکار ازبکستان به ثبت رساند و مقامات تاجیکستان به این ابتکار پیوستند، در حالی که بسیاری می‌گویند این موسیقی مال تاجیکان است.

Image caption در برخی از کشور‌ها بازی چوگان با استفاده از فیل‌ها انجام می‌شود

سال ۲۰۰۹ یونسکو جشن نوروز را نیز با پیشنهاد ایران، جمهوری آذربایجان، هند، قرقیزستان، پاکستان، ترکیه و ازبکستان به عنوان میراث غیرملموس فرهنگ جهانی به ثبت رساند. آن زمان هم نام تاجیکستان در فهرست کشورهای پیشنهادکننده نبود، هرچند مقامات تاجیک ابتکار ثبت این جشن باستانی را به خود نسبت دادند.

سیم‌الدین دوستف می‌گوید: "حکومت تاجیکستان باید هرچه زودتر از خواب برخیزد، سیاست حفظ میراث فرهنگی و شاید تصویرسازی خود را بازنگری کند و دانشمندی قوی را در یونسکو نماینده کند."

آقای دوستف در مورد ‌بازی چوگان می‌گوید که این ‌بازی تنها مال آذریبایجانی‌ها نیست و هنوز در قرن‌های پیش از میلاد مسیح میان اقوام هندوایرانی، از جمله تاجیکان، به طور گسترده رواج داشته است.

فرهنگیان تاجیک در نامه خود به مدیر کل یونسکو ادعا کرده‌اند که سرزمین ورارود خاستگاه ‌بازی چوگان است. "چوگان" واژه‌ای پهلوی (پارسی میانه‌) بوده، برگرفته از کلمه "چوب" (در تداول عام "چو") و پسوند "گان" می‌باشد. به این ترتیب، دانشمندان پیدایش این نوع ورزش را به ۵۲۵ سال پیش از میلاد مسیح نسبت داده‌اند و "مهد و زادگاه آن را ورارود (آسیای میانه) دانسته‌اند."

در پایان نامه خود فرهنگیان تاجیک دلایل از رونق افتادن این ‌بازی در سرزمین فعلی تاجیکستان را چنین شرح داده‌اند: "در زمان اتحاد شوروی بنا بر نداشتن استقلال دولتی، به این ورزش اهمیتی داده نمی‌شد و تدریجاً نزدیک به فراموشی رسیده بود، اما در کشور دیگر میراث‌دار فرهنگ مشترک تاجیکی و ایرانی - ایران، ‌بازی چوگان به طور گسترده رواج و ادامه‌ داشته، تاجیکستان در حال تلاش برای احیای این ‌بازی سنتی تاریخی است."

فرهنگیان تاجیک در نامه خود به این احتمال نیز تأکید کرده‌اند که اعتراض آنها می‌تواند واکنش‌هایی به دنبال داشته باشد: "ما هیچ مشکلی با کشورهایی که از میراث فرهنگ باستانی تاجیکان استفاده کرده، آن را جزو فرهنگ خود می‌دانند، نداریم و ‌بازی چوگان می‌تواند قاصد صلح و آرامی باشد، نه مایه خودبزرگ بینی برخی دول که رو سوی بزرگ‌منشی آورده اند."

مطالب مرتبط