بحران سوریه: مخالفان سیاسی و مسلح بشار اسد

راهنمای شورشیان سوریه

گمان می‌رود که بیش از هزار گروه مخالف سیاسی، متشکل از حدود ۱۰۰ هزار جنگجو، در سوریه وجود داشته باشند.

بسیاری از این گروه‌ها کوچک هستند و در سطح محلی فعالیت می‌کنند، ولی تعدادی از آن‌ها نیز به نیروهایی قدرتمند تبدیل شده‌اند که شعبه هایی در سراسر کشور دارند و یا با دیگر گروه‌های هم هدف تشکیل ائتلاف داده‌اند.

فرمانده: سرتیپ سلیم ادریس

حق نشر عکس BBC World Service

ارتش آزاد سوریه در اوت سال ۲۰۱۱ توسط نظامیان فراری مسلح مستقر در ترکیه، تحت رهبری سرهنگ ریاض الاسعد، تشکیل شد. نشان آنها خیلی زود توسط دیگر گروه‌های مسلح در سراسر کشور نیز به کار گرفته شد. با این حال رهبران ارتش آزاد کنترل عملیاتی ناچیز و یا کمی بر آنچه در صحنه نبرد در سوریه رخ می‌داد داشتند. حامیان مخالفان در غرب و در کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، بدنبال تشویق آن‌ها برای ایجاد یک رهبری مرکزی برای شورشیان بودند و از این رو در دسامبر سال ۲۰۱۲ تعدادی از تیپ‌ها خود را وابسته به شورای عالی نظامی اعلام کردند. فرمانده این شورا، سرتیپ ادریس، می‌خواهد که آن را به جایگزینی معتدل‌تر و قوی‌تر برای گروه‌های جهادی درگیر در سوریه تبدیل کند.

حق نشر عکس BBC World Service

شورای عالی نظامی ۳۰ عضو دارد و هر یک از پنج "جبهه" اصلی نبرد در سوریه در آن ۶ نماینده دارند: شمال (حلب و ادلب)، شرق (رقه، دیر الزور و حسکه)، غرب (حماه، لاذقیه و طرطوس)، مرکز (حمص و الرستن) و جنوب (دمشق، درعا و سویدا). هر یک از این جبهه ها دارای یک شورای متشکل از نظامیان و غیرنظامیان و یک فرمانده است. "ائتلاف ملی سوریه" سرتیپ ادریس را فرمانده ارتش آزاد سوریه می‌نامد، ولی به عقیده ناظران ارتش آزاد بیشتر یک شبکه نامنسجم از تیپ‌های نظامی مختلف است، و نه یک نیروی نظامی متمرکز. این تیپ‌ها ظاهراً از طریق سلسله مراتب سازمانی به سرتیپ ادریس پاسخگو هستند، ولی نفوذ عملیاتی او هنوز ثابت نشده، و او بیشتر یک سخنگو و طرف معامله برای دریافت کمک‌های مالی و تسلیحاتی به حساب می‌آید. گروه‌های همسو با شورای عالی نظامی دارای هویت‌، اهداف و فرماندهی مختلفی هستند. برخی از آنها با گروه‌های اسلامگرای افراطی، مانند "احرار الشام" و گروه‌های جهادی مرتبط با القاعده در "جبهه نصرت"، همکاری می‌کنند که این موضوع نگرانی غرب را برانگیخته است.

گروه‌های وابسته به شورای عالی نظامی:

رهبر: جمال معروف

تعداد نیروها: حدود ۷ هزار نفر

این گروه که در ابتدا "تیپ جبل الزاویه" نام داشت در اواخر سال ۲۰۱۱ در منطقه ادلب شکل گرفت. با وجود تغییر نام آن به تیپ شهدای سوریه در میانه سال ۲۰۱۲، به منظور بازتاب گسترده‌تر شدن اهداف رهبران گروه، تمرکز فعالیت آن‌ها همچنان بر شمال غربی سوریه است. تیپ شهدای سوریه بر خلاف یگان صقور الشام که از جبل الزاویه سربرآورده و بدنبال ایجاد حکومت اسلامی است، به ایدئولوژی خاصی وابسته نیست.

تیپ توفان شمال یکی از یگان های اسلامگرای ارتش آزاد سوریه است که یک گذرگاه مهم مرزی بین ترکیه و سوریه را کنترل می‌کند. در سپتامبر سال ۲۰۱۳ و پس از حمله تیپ توفان شمال به شهر اعزاز، درگیری‌های خونینی بین این گروه جهادی و گروه "حکومت اسلامی عراق و شام" رخ داد.

تیپ احرار (مردان آزاد) سوریه که تحت دستور شورای عالی نظامی فعالیت می‌کند توسط سرهنگ قاسم سعدالدین، خلبان سابق نیروی هوایی از شهر شمالی الرستن، ایجاد شده.

رهبر شورا: احمد الشیخ از صقور الاسلام

معاون شورا: ابوعمر حریتان از لواء التوحید

دبیرکل: ابو راتب از لواء الحق

رئیس دفتر نظامی: زهران علوش از جیش الاسلام

رئیس دفتر سیاسی: حسن عبود از احرار الشام

رئیس دفتر شریعت از ابوالعباس الشامی از احرارالشام

شمار تقریبی نیروها: ۴۵ هزار نفر

حق نشر عکس BBC World Service

در نوامبر ۲۰۱۳ ( آبان ۱۳۹۲)، هفت گروه اسلامگرا تشکیل بزرگ‌ترین ائتلاف شورشیان را اعلام کردند. شکل‌گیری چنین ائتلاف بزرگی در جریان درگیری‌های ۳۳ ماه اخیر سوریه بی‌سابقه بوده، و گروه‌های حرکت احرارالشام اسلامی، جیش الاسلام، صقور الاسلام، لواء التوحید، لواء الحق، انصار شام و جبهه اسلامی کردها را در برمی‌گیرد.

این ائتلاف که در مجموع حدود ۴۵ هزار نفر نیرو دارد، می‌گوید که "تشکل سیاسی، نظامی و اجتماعی مستقلی" است و هدفش "سرنگونی کامل حکومت اسد و تأسیس حکومتی اسلامی" است. این ائتلاف از ساختار فرماندهی تازه‌ای برخوردار است و پست‌های کلیدی آن میان هفت گروه تشکیل دهنده آن تقسیم شده است. گروه‌های تشکیل دهنده ائتلاف می‌گویند برای "ادغام تدریجی در یکدیگر" تلاش می‌کنند.

با اعلام تشکیل این ائتلاف، جبهه اسلامی سوریه – که تحت کنترل احرارالشام فعالیت می‌کرد – منحل شد، و جبهه آزادی‌بخش اسلامی سوریه (متحد شورای عالی نظامی) هم عملا متلاشی شد. تحلیلگران پیش‌بینی می‌کردند که این اقدام به موقعیت شورای عالی نظامی ضربه بزند. جبهه اسلامی چند هفته پیش جدایی خود از فرماندهی شورای عالی نظامی را اعلام کرد. چند روز بعد، پیکارجویان این سازمان نیروهای متحد شورای عالی نظامی را مقرها و انبارهایشان در گذرگاه باب الهوی در مرز ترکیه بیرون راندند. در پی این اقدام، آمریکا و بریتانیا کمک‌های "غیر مرگبار" خود را به شورشیان مستقر در شمال سوریه متوقف کردند.

جبهه اسلامی شاخه‌های القاعده در سوریه، نظیر حکومت اسلامی عراق و شام و جبهه نصرت را در بر نمی‌گیرد، اما در منشور آن از حضور پیکارجویان خارجی استقبال شده، و آنها "برادرانی که در جهاد از ما حمایت می‌کنند" خوانده شده‌اند، و این خود نشان‌دهنده تمایل این جبهه با همکاری با چنین گروه‌هایی است.

فرمانده: حسن عبود

تعداد تخمینی نیروها: ۱۰ تا ۲۰ هزار نفر

حق نشر عکس BBC World Service

حرکت احرار الشام الاسلامیه یک گروه سلفی است که در اواخر سال ۲۰۱۱ و تحت عنوان احرار الشام، از منطقه ادلب در شمال غربی سوریه سر برآورد و از آن زمان نقش پررنگی در میدان نبرد داشته است.

این سازمان در دسامبر ۲۰۱۲ ( آذر ۱۳۹۱) همراه ۱۰ گروه اسلامگرای تندروی دیگر، از جمله لواء الحق، تشکیل جبهه اسلامی سوریه را اعلام کرد. احرارالشام بعدا با سه گروه از این گروه‌ها ادغام شد و حرکت احرارالشام الاسلامیه را تشکیل داد. حسن عبود، فرمانده این گروه که بنام ابو عبدالله الحماوی هم شناخته می‌شود، قبلا به‌خاطر شرکت در شورش‌های عراق توسط مقامات سوری زندانی شده بود، اما در اوایل سال ۲۰۱۱ در چارچوب اعلام عفو عمومی آزاد شد.

جبهه اسلامی سوریه پیش از اعلام انحلالش در نوامبر ۲۰۱۳ به قدرتمندترین نیروی شورشی در مقابل دولت سوریه تبدیل شده بود و در سراسر کشور دست به عملیات می‌زد. این سازمان استقلال خود را حفظ کرد و حاضر نشد زیر چتر شورای عالی نظامی قرار بگیرد، اما در میدان‌های جنگ با نیروهای متحد این شورا – و همچنین گروه‌های وابسته به القاعده – همکاری می‌کرد.

پیکارجویان حرکت احرار الشام به داشتن انضباط و توانایی نظامی بالا مشهورند. آنها از اولین گروه‌هایی بودند که نسبت به استفاده از بمب‌های دست‌ساز و حمله به پادگان‌ها برای بدست آوردن تسلیحات اقدام کردند. در ماه مارس این گروه رهبری حمله شورشیان به شهر رقه را بر عهده داشت. این گروه دارای یک "بخش فنی" برای حمله های سایبری و همچنین یک "اداره کمک رسانی" است که به خدمات اجتماعی و کارهای عام المنفعه در رقه و حلب می‌پردازد.

فرمانده: زهران علوش

شمار تخمینی نیروها: بیش از ۹۰۰۰ نفر

حق نشر عکس BBC World Service

جیش الاسلام (ارتش اسلام)، در سپتامبر سال ۲۰۱۳، توسط حدود ۵۰ گروه اسلامگرای فعال در منطقه دمشق ایجاد شد. زهران علوش، رهبر لواء الاسلام، مهم‌ترین و قوی‌ترین عضو این ائتلاف، هدف از ایجاد این گروه را "رسیدن به اتحاد بین یگان‌های مجاهدین و پرهیز از پیامدهای منفی انشقاق در ائتلاف ملی" اعلام کرده است.

بیش از ۳۰ تیپ از نیروهای جیش الاسلام پیش از این نیز زیر پرچم لواء الاسلام فعالیت می‌کردند. از گروه‌هایی که بعداً به این ائتلاف پیوستند می‌توان از لواء الفتح الشام، لواء التوحید الاسلام و لواء الانصار نام برد. گمان می‌رود که ایجاد جیش الاسلام تلاشی از سوی عربستان سعودی برای مقابله با رشد فزاینده گروه‌های مرتبط با القاعده در اطراف پایتخت سوریه بوده، تا با حمایت مالی و تسلیحاتی وفاداری گروه‌های سلفی را به خود جلب کند. پدر زهران علوش یک عالم مذهبی ساکن عربستان است. لواء الاسلام که در اواسط سال ۲۰۱۱ تأسیس شد، عمده‌ترین گروه شورشی در کمربند زراعی غوطه در اطراف دمشق است و از تجهیزات خوبی برخوردار است. این گروه بعد از قبول مسوولیت بمب‌گذاری ژوئیه ۲۰۱۲ (تیر ۱۳۹۱) در مقر سازمان امنیت ملی سوریه در دمشق نامی برای خود دست و پا کرد. در این جمله شماری از مقامات امنیتی ارشد سوریه، از جمله وزیر دفاع و شوهر خواهر بشار اسد، کشته شدند.

رهبر: شیخ احمد عیسی

تعداد ادعایی نیروها: ۹ تا ۱۰ هزار نفر

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption شیخ احمد عیسی، رهبر جبهه اسلامی است

صقور الشام (شاهین‌های سوریه) در سپتامبر ۲۰۱۱ در منطقه جبل الزاویه در استان ادلب در شمال غربی سوریه تشکیل شد. از آن زمان تاکنون، شمار اعضا و نفوذ این سازمان رشد زیادی داشته، و حوزه عملیاتی آن به استان‌های حلب و دمشق گسترش یافته است. احمد الشیخ، فرمانده گروه که بنام ابو عیسی هم شناخته می‌شود، همچنین یکی از بانیان و رئیس جبهه رهایی‌بخش اسلامی سوریه بود. اما صقور الشام می‌گوید که پیکارجویان آن از هیچ رهبری در خارج از این سازمان دستور نمی‌گیرند. این سازمان در نوامبر ۲۰۱۳ به جبهه الاسلامی پیوست. ابو عیسی که قبلا خواهان تأسیس حکومتی اسلامی و میانه‌رو شده بود، به‌رهبری ائتلاف جدید انتخاب شده است.

فرمانده: عبدالعزیز سلامه

تعداد تخمینی نیروها: ۸ تا ۱۰ هزار نفر

لوا التوحید (گردان توحید) در ژوئیه ۲۰۱۲ (تیر ۱۳۹۱) و با هدف متحد کردن گروه‌های پیکارجوی متعدد فعال در شمال حلب تشکیل شد. آنها همان ماه ابتدا یک عملیات تهاجمی صورت دادند، و سپس بخشی از شهر حلب را به کنترل خود درآوردند. این گروه حالا یکی از نیروهای اصلی فعال در این منطقه است. لواء التوحید یک گروه اسلامگرای نسبتا معتدل است و خواهان تشکیل حکومتی اسلامی است که به دست افراد عادی اداره شود و از اقلیت‌ها حمایت کند. این گروه در ژانویه ۲۰۱۳ (دی ۱۳۹۱) به جبهه رهایی‌بخش اسلامی، متحد شورای عالی نظامی، پیوست، اما در عین حال با گروه‌های تندرویی نظیر حرکت احرارالشام و جبهه نصرت روابط خوبی دارد.

در سپتامبر ۲۰۱۳ از این گروه خواسته شد میان سازمان دولت اسلامی عراق و شام و یکی از تیپ‌های متحد شورای عالی نظامی در شهر شمالی اعزاز میانجی‌گری کند. در آخر همان ماه عبدالعزیر سلامه، رهبر سیاسی وقت لواء الاسلام، با خواندن بیانیه‌ای از جانب ۱۱ گروه شورشی (از جمله جبهه نصرت) اعلام کرد که آنها "ائتلاف ملی" را به‌رسمیت نمی‌شناسند و خواهان اتحاد نیروهای اپوزیسیون در "چارچوبی اسلامی" شد.

فرمانده نظامی فقید این گروه یک تاجر سابق بنام "حاجی مارع" بود که پیش از کشته شدن در حمله هوایی نیروهای دولتی در نوامبر ۲۰۱۳، از طرفداران جبهه نصرت بود. بعد از مرگ او، آقای سلامه (که بنام "حاجی عدنان" هم شناخته می‌شود) فرماندهی کل نیروهای لواء التوحید را بدست گرفت. این گروه یک هفته بعد به ائتلاف جدید التأسیس جبهه الاسلامی پیوست. لواء التوحید علاوه بر انجام عملیات‌های نظامی، "بنیادهای" پزشکی و رسانه‌ای هم دارد و ادعا می‌کند که به‌لطف هزاران کارمند غیرنظامی ‌اش به اداره مناطق تحت کنترل شورشیان کمک می‌کند.

لواء الحق در سال ۲۰۱۲ از ادغام گروه لواء الانصار و دیگر یگان‌های اسلامگرای فعال در شهر مرکزی حمص و نواحی اطراف آن تشکیل شد. این گروه که فرماندهی آن را یک چترباز سابق ارتش سوریه برعهده دارد، یکی از مهم‌ترین گروه‌ها در حمص و استان‌های همجوار آن است. در میان نیروهای لواء الحق اسلامگرایان تندرو اکثریت دارند. این گروه با ائتلاف با گروه احرارالشام ائتلاف جبهه اسلامی سوریه را تشکیل داد. این ائتلاف اخیرا منحل شد.

نیروهای گردان‌های انصار شام عمدتا در استان‌های شمالی لاذقیه و ادلب فعال هستند. این سازمان یکی از بنیان‌گذاران جبهه اسلامی سوریه بود.

جبهه اسلامی کردها یک گروه سلفی است که اخیرا و تنها پس از آنکه در کنار نیروهای حرکت احرارالشام و دولت اسلامی عراق و شام علیه نیروهای موسوم به واحدهای حفاظت مردمی (نیروی شبه‌نظامی کرد که توسط حزب اتحاد دموکراتیک و برای تأمین امنیت مناطق کردنشین عملا خود مختار سوریه سازماندهی شده) جنگید، نامی برای خود بهم زد. گزارش شده که جبهه اسلامی کردها در شهر حلب و نقاط دیگر چند مدرسه علوم دینی برای کودکان به‌راه انداخته است.

حق نشر عکس BBC World Service

جبهه رهایی بخش اسلامی سوریه ائتلافی نامنسجم میان حدود ۲۰ گروه شورشی است که در سپتامبر سال ۲۰۱۲ شکل گرفته و از جمله این گروه‌ها را شامل می‌شود: تیپ‌ های فاروق، تیپ‌های اسلامی فاروق، لواء التوحید، لواء الفتح، لواء الاسلام، صقور الشام و شورای انقلابیون دیرالزور. بیشتر این گروه‌ها، که طیفی از اسلامگرایان میانه‌رو تا محافظه‌کاران افراطی سلفی را شامل می‌شود، شورای عالی نظامی ارتش آزاد را به رسمیت می‌شناختند و بخش اعظم نیروهای آن را تشکیل می‌دادند. اما در نوامبر ۲۰۱۳ (آبان ۱۳۹۲)، لواء التوحید و صقور الشام اعلام کردند که به جبهه الاسلامی می‌پیوندند. به این ترتیب، قدرت نظامی جبهه آزادی‌بخش سوریه اسلامی به‌شکل چشم‌گیری کاهش یافت و پرسش‌هایی درباره انحلال آن مطرح شد. هنوز معلوم نیست که بقیه گروه‌های عضو جبهه آزادی‌بخش سوریه اسلامی به مبارزه تحت لوای آن ادامه خواهند داد، یا به جبهه الاسلامیه ملحق خواهند شد.

رهبران: ابو اسامه الجولانی، محمد العلی و ماهر النوامی

تعداد تخمینی نیروها: ۷ تا ۹ هزار نفر

تیپ احفاد الرسول (نوادگان پیامبر) ائتلافی از بیش از ۴۰ گروه اسلامگرای میانه‌رو است و در سال ۲۰۱۲ تشکیل شده. آنها در سراسر سوریه فعالند ولی در استان شمالی ادلب حضور پررنگ تری دارند. این ائتلاف مستقل است ولی با شورای عالی نظامی همسو است و همچنین گفته می‌شود که با دستگاه‌های اطلاعاتی قطر و غرب نیز مرتبط است. در اوت سال ۲۰۱۳، جنگجویان این گروه توسط گروه دولت اسلامی عراق و شام از شهر شمالی رقه بیرون رانده شدند.

شمار ادعایی نیروها: ۱۳ هزار جنگجو و غیرنظامی

جبهه الاصاله و التنمیه (اصالت و توسعه) یک گروه اسلامگرای میانه‌رو است که در نوامبر سال ۲۰۱۲ تشکیل شده است. جنگجویان این گروه در پنج "جبهه" سازماندهی شده‌اند که این جبهه‌ها بیشتر سوریه را پوشش می‌دهد. با این حال حضور آن‌ها در حلب، حوزه عمل تیپ نورالدین الزنکی، و در مناطق عشیره‌نشین استان شرقی دیر الزور، پایگاه تیپ اهل الاطهار، پررنگ‌تر از نقاط دیگر است.

هیأت دروع الثوره (سپرهای انقلاب) ائتلافی مرتبط با شورای عالی نظامی و متشکل از چندین گروه مسلح کوچک است که بیشترشان در استان های ادلب و حماة فعالیت می‌کنند. این ائتلاف در سال ۲۰۱۲ و با کمک اخوان المسلمین سوریه شکل گرفت. آنها خود را یک ائتلاف اسلامی- دموکراتیک میانه‌رو معرفی می‌کنند. آنها همچنین دریافت کمک از اخوان المسلمین را تأیید می‌کنند، ولی داشتن هرگونه رابطه مستقیم با آن را تکذیب می‌کنند.

تجمع انصار الاسلام در میانه سال ۲۰۱۲ توسط هفت گروه اسلامگرای مستقر در دمشق ایجاد شد، ولی از آن زمان تا به حال چند بار دچار انشعاب شده است.

تیپ شهدای یرموک یک گروه اسلامگرای میانه‌رو مرتبط با شورای عالی نظامی است که در اوت سال ۲۰۱۲، با ادغام هشت یگان کوچک در استان جنوبی درعا تشکیل شد. این گروه به رهبری بشار الزعبی، بیشتر در نزدیکی مرز سوریه با اردن و بلندی‌های جولان فعالیت می‌کند؛ جایی که در مارس و مه سال ۲۰۱۳ جنگجویان این گروه برای مدتی نیروهای حافظ صلح سازمان ملل را بازداشت کردند.

تعداد تخمینی نیروها: ۲ هزار نفر

تیپ‌های اتحاد ملی (کتائب الوحده الوطنیه) در اوت سال ۲۰۱۲ تشکیل شدند. آنها مدعی شده‌اند که چندین یگان در تقریباً همه استان های سوریه را اداره کرده و برای "یک دولت مدنی و دموکراتیک برای همه گروه‌های قومیتی و هویتی" مبارزه می‌کنند. این گروه بیشتر در منطقه جسر الشغور استان ادلب و نواحی جنوبی دمشق فعال است، ولی در جبل الزاویه، درعا و دیرالزور نیز حضور دارد. گزارش می‌شود که برخی از جنگجویان این گروه به اقلیت‌های قومی علوی و اسماعیلی متعلقند.

رهبر: ابومحمد الجولانی

تعداد تخمینی نیروها: ۵ تا ۷ هزار نفر

حق نشر عکس BBC World Service

جبهه النصره لاهل الشام (جبهه نصرت) یک گروه جهادی است که گمان می‌رود در میانه سال ۲۰۱۱ و به‌کمک "حکومت اسلامی عراق" تشکیل شده، و گروهی فراگیر است که از جمله "القاعده در عراق" را شامل می‌شود. این گروه در ژانویه سال ۲۰۱۲ اعلام موجودیت کرد و از آن زمان به یکی از تاثیرگذارترین گروه‌های شورشی بدل شده است.

جنگجویان این گروه در ۱۱ استان از ۱۴ استان سوریه – به‌ویژه در ادلب، حلب و دیر الزور – فعالند. در ابتدا این گروه فقط مسوول چندین حمله انتحاری به مراکز شهرهای بزرگ و قتل غیرنظامیان شناخته می‌شد. بعدها جنگجویان مجهز و منظم این گروه به عملیات های شورشی منظم و سپس حملات تهاجمی عمده نیز پرداختند. اکنون مناطقی در شمال سوریه در تصرف آن‌ها است. ایالات متحده در دسامبر سال ۲۰۱۲، جبهه نصرت را یک گروه تروریستی و "نام مستعاری" برای "القاعده در عراق" خواند.

در آوریل سال ۲۰۱۳ رهبر "حکومت اسلامی عراق"، ابوبکر البغدادی، ادغام گروه خود با جبهه نصرت و ایجاد "حکومت اسلامی عراق و شام" را اعلام کرد. با این حال رهبر جبهه نصرت، ابومحمد الجولانی – یکی دیگر از پیکارجویان در عراق که در سال ۲۰۱۱ توسط دولت سوریه آزاد شده بود – به سرعت این اقدام را رد کرد و بر وفاداری خود به رهبر اصلی القاعده، ایمن الظواهری، تأکید کرد. از آن زمان، جبهه نصرت و حکومت اسلامی عراق و شام به عنوان دو گروه مجزا فعالیت می‌کنند و تعداد زیادی پیکارجوی خارجی به گروه دوم پیوسته‌اند. جبهه نصرت نیز مانند احرار الشام تلاش کرده تا با ارائه خدمات اجتماعی و عام المنفعه محبوبیت کسب کند.

رهبر: ابوبکر البغدادی

تعداد تخمینی اعضای نظامی: ۳ تا ۵ هزار نفر

حق نشر عکس BBC World Service

تشکیل این گروه در آوریل سال ۲۰۱۳ با مخالفت جبهه نصرت روبرو شد. با این حال رهبر "حکومت اسلامی عراق"، ابوبکر البغدادی معروف به ابو دعا، به گسترش گروه خود به سوریه ادامه داد. طبق برآورد منابع اطلاعاتی ایالات متحده در اوت سال ۲۰۱۳، او در سوریه مستقر بوده، و فرماندهی حدود ۵ هزار پیکارجو را در دست داشته که بسیاری از آنان پیکارجویان جهادی خارجی بوده‌اند. این گروه بیشتر در استان های شمالی و شرقی سوریه فعال است و کنترل مناطقی در حلب، ادلب و رقه را در دست دارد. این گروه در چند عملیات عمده شرکت داشته و از جمله به‌وسیله بمب گذاری انتحاری توانست دو پایگاه نظامی را تصرف کند. با این حال این گروه با دیگر گروه‌های شورشی، از جمله گروه‌هایی که اسلامگرا به حساب می‌آیند، روابط پرتنشی داشته است. گفته می‌شود که جنگجویان این گروه اخیراً یکی از اعضای ارشد احرار الشام را به قتل رسانده، و با اعضای احفاد الرسول در رقه، و تیپ توفان شمال در اعزاز درگیر شده‌اند. آنها همچنین غیرنظامیان شیعه و علوی را مورد حمله قرار داده‌اند.

جیش المهاجرین و الانصار یک گروه چند صد نفره است که در مارس سال ۲۰۱۳ توسط چند گروه جهادی شکل گرفته، و بسیاری از اعضای آن را پیکارجویان خارجی تشکیل می‌دهند که از قفقاز شمالی آمده‌اند. این گروه که به‌دنبال تأسیس یک حکومت اسلامی در سوریه است، بیشتر در استان حلب فعال است، ولی ادعا می‌کند که در حماة و لاذقیه نیز مشغول مبارزه است. رهبر این گروه یک جهادی چچنی بنام ابو عمر الشیشانی است که با سازمان دولت اسلامی عراق و شام همسو است.

رهبر سیاسی: صالح مسلم

شمار ادعایی نیروهای نظامی: ۱۰ تا ۱۵ هزار نفر

حق نشر عکس BBC World Service

یگان‌های مدافع خلق شاخه نظامی حزب سیاسی کردهای سوریه، یعنی حزب اتحاد دموکراتیک هستند و با حزب کارگران کردستان (پ ک ک) مرتبطند. این سازمان کنترل منطقه کردنشین عملاً خودمختار شمال شرقی سوریه را در اختیار دارد. این گروه در تابستان سال ۲۰۱۲ و در پی خروج ارتش سوریه از مناطق کردنشین تشکیل شد و هدفش تأمین امنیت این منطقه بود. حزب اتحاد دموکراتیک در تلاش بوده تا مانع ورود کردها به درگیری‌های سوریه شود و دستاوردهای ارضی خود را تثبیت کند. با این حال در بعضی مواقع درگیری‌هایی میان آنها و نیروهای دولتی پیش آمده، و همچنین از نوامبر سال ۲۰۱۲، درگیری‌های خونینی با جنگجویان شورشی – به ویژه گروه‌های اسلامگرا و جهادی – بر سر کنترل چند شهر مرزی و بخش‌هایی از شهر حلب رخ داده است. شورشیان سوری و دولت ترکیه گروه‌های کرد را به هواداری از بشار اسد متهم کرده‌اند.

بحران سوریه: راهنمای مخالفان سیاسی و مسلح

با‌ گذشت دو سال از شروع قیام سوریه، مخالفان همچنان دچار اختلاف و چند دستگی‌اند.

مجموعه متنوع گروه‌های سیاسی، مخالفان تبعیدی، فعالان مردمی و گروه‌های مسلح هنوز نتوانسته‌اند بر سر چگونگی برانداختن حکومت بشار اسد به توافق برسند.

با این حال چند گروه تلاش کرده‌اند تا با تشکیل ائتلاف هایی، مخالفین سیاسی در سوریه را متحد کرده و با به رسمیت شناخته شدن از سوی جامعه بین‌المللی از آن‌ها کمک دریافت کنند.

در اینجا نگاهی داریم به مهم‌ترین این ائتلاف ها.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption احمد جربا در جولای سال ۲۰۱۳ به ریاست ائتلاف ملی رسید

در نوامبر سال ۲۰۱۲، گروه‌های مخالف سوری در نشستی در دوحه قطر به توافق رسیدند که شورای رهبری جدیدی تشکیل دهند که گروه‌های بیشتری را دربر بگیرد.

امید می‌رفت که "ائتلاف ملی نیروهای انقلابی و مخالفین سوریه"، که شامل اعضایی در داخل و خارج سوریه است، به عنوان تنها نماینده مشروع این کشور به رسمیت شناخته شود، به طرف رسمی برای کلیه کمک‌های مالی و نظامی احتمالی بدل شود، مناطق تحت کنترل نیروهای شورشی را اداره کند و برای دوره گذار پس از اسد برنامه‌ریزی کند.

طرح اولیه ائتلاف ملی در سندی توسط ریاض سیف، از مخالفان باسابقه سوریه، منتشر شد و او به عنوان یکی از دو معاون اول این ائتلاف برگزیده شد. پیشنهادهای او بر اساس اسناد کنفرانس قاهره در ژوئیه سال ۲۰۱۲ تنظیم شده بود و از گروه‌های انقلابی و مخالفان می‌خواست که "تحت یک چارچوب رهبری واحد متحد شوند".

پس از نشست دوحه، ائتلاف ملی در صفحه فیسبوک خود اعلام کرد در پی آن است "که به نیروهای انقلابی در تلاش برای براندازی رژیم اسد و گذار به یک حکومت دموکراتیک، تکثرگرا و مدنی کمک کند".

در ادامه این اعلامیه آمده بود که "ائتلاف همچنین نقش مهمی در برقراری ارتباط و انتقال خواسته‌های مردم سوریه به جامعه بین‌المللی خواهد داشت".

وظایف ائتلاف ملی، به گفته وب سایت این گروه، بدین شرح است:

تضمین حفظ تمامیت ارضی و استقلال سوریه

حفظ اتحاد مردم سوریه

حفظ یکپارچگی کشور و شهرهای آن

براندازی رژیم، انحلال نیروهای امنیتی و محاکمه مسئولان جنایات رخ داده بر علیه مردم سوریه

پرهیز از هرگونه مذاکره و گفتگو با رژیم

پایبندی به تعهد مخالفان به یک سوریه دموکراتیک و مدنی

نشست دوحه پاسخی بود به فشار فزاینده از سوی حامیان خارجی مخالفان برای تشکیل ائتلافی جدید که از محدوده "شورای ملی سوریه"، که در آن زمان ناکارآمد، درگیر اختلافات درونی و در عمل بی‌اعتبار دانسته می‌شد، فراتر رود. واکنش‌های اعضای شورای ملی متفاوت بود. برخی گروه‌ها از اینکه اعضای این شورا تنها ۲۲ کرسی در شورای رهبری جدید خواهند داشت نگران بودند، ولی جورج صبرا، رئیس این شورا، تأکید کرد که: "این قدمی جدی بر علیه رژیم و قدمی جدی به سوی آزادی است."

ائتلاف ملی شامل اعضایی از "کمیته های هماهنگی محلی"، شبکه ای از فعالان سیاسی مردمی و نمایندگانی از شوراهای محلی انقلابیون نیز هست. گروه‌های شورشی "شورای عالی نظامی" و "ارتش آزاد سوریه" نیز از این ائتلاف حمایت می‌کنند.

با این حال، "کمیته هماهنگی ملی" که گروه‌های مخالف ضدخشونت و هوادار مذاکره با دولت را نمایندگی می‌کند و گروه‌های متعدد اسلامگرا که در کنار شورشیان مشغول مبارزه‌اند، از جمله جبهه نصرت، در این ائتلاف نماینده ای ندارند.

واکنش بین‌المللی به ائتلاف ملی در بیشتر موارد مثبت بود. شش کشور عضو "شورای همکاری خلیج" پیش از همه و سپس فرانسه، بریتانیا، اتحادیه اروپا و ایالات متحده این ائتلاف را به عنوان "نماینده مشروع" مردم سوریه به رسمیت شناختند.

در دسامبر سال ۲۰۱۲، صد کشور شرکت کننده در کنفرانس "دوستان مردم سوریه" در مراکش نیز این ائتلاف را به رسمیت شناختند. روسیه، چین و ایران، که از بشار اسد حمایت می‌کنند و یا با اقدام شورای امنیت مخالفند، در این کنفرانس شرکت نکردند.

ائتلاف ملی نیز مانند پشتوانه عملیاتی و سازمانی اش، شورای ملی سوریه، با وجود حمایت های بین‌المللی دچار مشکلات بسیاری از جمله اختلافات داخلی و دخالت های خارجی شده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption معاذ الخطیب(چپ) اندکی پس از انتخاب غسان هیتو (راست) استعفا داد

اولین رئیس ائتلاف ملی، روحانی سنی معاذ الخطیب، در مارس سال ۲۰۱۳ استعفای خود را اعلام کرد و از شروط بیش از اندازه قدرت‌های خارجی برای کمک به مخالفان و گروه‌های مسلح انتقاد کرد و گفت که آن‌ها در سوریه به دنبال منافع خود هستند.

استعفای او پنج روز پس از انتخاب غسان هیتو به عنوان نخست وزیر انتقالی ائتلاف ملی اعلام شد. به عقیده آقای خطیب هنوز زمان تشکیل دولت انتقالی فرا نرسیده بود. اخوان المسلمین که در شورای ملی سوریه اکثریت را در دست دارد و مصطفی صباغ دبیر کل ائتلاف ملی، تاجری که روابط محکمی با قطر دارد، از نامزدی آقای هیتو حمایت می‌کردند.

یک ماه پیش از آن، شورای ملی سوریه آقای خطیب را به خاطر اعلام آمادگی برای مذاکره با معاون اول سوریه، فاروق الشرع، در یک کشور ثالث و در صورت پذیرفتن چند پیش شرط (از جمله آزادی هزاران زندانی سیاسی)، مورد انتقاد شدید قرار داده بود.

ائتلاف ملی در اعمال کنترل کامل بر نیروهای شورشی سوریه، به ویژه گروه‌های جهادی، ناتوان بوده است.

این ائتلاف همچنین در مواجهه با بحران انسانی سوریه با مشکل روبرو بوده که بخشی از علت آن کمبود کمک‌های مالی بوده است. یک "واحد هماهنگی کمک‌ها" برای این منظور تشکیل شد، ولی نتوانست نتیجه معناداری بدست آورد. ائتلاف ملی تا اینجا در اداره مناطق آزاد شده توسط شورشیان و ارائه خدمات و تدارکات نیز ناموفق بوده.

در مه سال ۲۰۱۳، ائتلافی از مهم‌ترین گروه‌های شورشی با صدور بیانیه مشترکی شدیداً از ائتلاف ملی انتقاد کرد و آن را به کوتاهی در انجام وظایف، و وادادگی در برابر قدرت‌های جهانی و منطقه ای متهم کرد.

در کنفرانس استانبول در ژوئیه سال ۲۰۱۳، با غلبه نامزدان مورد حمایت عربستان سعودی بر نامزدان مورد حمایت قطر در چند رأی گیری، رهبری ائتلاف ملی دگرگون شد. احمد الجربا، از سران قبیله‌ای پرنفوذ و نزدیک به ریاض، پس از پیروزی بر آقای صباغ در یک رقابت تنگاتنگ به عنوان رئیس ائتلاف برگزیده شد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption احمد طعمه می‌خواهد نظم را به مناطق تحت اشغال شورشیان بازگرداند

در همان زمان، آقای هیتو با اعلام ناتوانی ائتلاف در تشکیل دولت انتقالی برای اداره مناطق به اصطلاح "آزاد شده" و ایجاد هماهنگی در ارائه خدمات و تدارکات، از سمت نخست وزیری استعفا داد.

در ماه سپتامبر احمد طعمه جایگزین او شد. آقای طعمه یک اسلامگرای میانه رو، زندانی سیاسی سابق و دبیر کل "پیمان دمشق" است. پیمان دمشق ائتلافی است از احزاب سیاسی، گروه‌های حقوق بشری و فعالان دموکراسی خواه که در پی صدور بیانیه ای در سال ۲۰۰۵ خواهان تبدیل سوریه از "دولتی امنیتی به دولتی سیاسی" شدند.

او در اولین سخنرانی خود گفت که می‌خواهد نظم و امنیت را به مناطق تحت اشغال شورشیان بازگرداند، از دارایی‌های مردم مراقبت کند و اقتصاد و ثروت‌های ملی را احیا کند.

در سپتامبر سال ۲۰۱۳، آقای الجربا در سازمان ملل در نیویورک اعلام کرد که قصد دارد در کنفرانسی در ژنو برای پیداکردن راهکاری سیاسی برای حل بحران سوریه شرکت کند. این گفته او موجی از انتقادات را از سوی ائتلاف ملی برانگیخت.

روسیه و ایالات متحده مایلند که دولت و مخالفان سوری به توافقی بر اساس مفاد اصلی آخرین اعلامیه کارگروه سوریه سازمان ملل که در ژوئن سال ۲۰۱۲ صادر شد، دست یابند. این اعلامیه پیشنهاد کرده بود که دولتی انتقالی، شامل اعضایی از دولت بشار اسد و مخالفان، تشکیل شود.

شورای ملی سوریه ائتلافی از گروه‌های مخالف است که در اکتبر سال ۲۰۱۱ و برای ارائه جایگزینی معتبر برای دولت سوریه و طرف ارتباطی واحد برای جامعه بین‌الملل تشکیل شد.

رئیس فعلی این شورا جورج صبرا، مسیحی و یکی از مخالفان باسابقه چپ گرا است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption جورج صبرا تأکید می‌کند که شورای ملی سوریه به زیرمجموعه هیچ گروه دیگری تبدیل نخواهد شد

او در نوامبر سال ۲۰۱۲، اندکی پیش از تشکیل "ائتلاف ملی"، جایگزین عبدالباسط سیدا رئیس پیشین کردتبار این شورا شد.

آقای سیدا و خلفش، برهان غلیون، هر دو بخاطر ناتوانی در ایجاد اجماع در بین مخالفان و تشکیل جبهه ای واحد، مورد انتقاد بودند.

وب سایت شورای ملی تعهدات این شورا را چنین عنوان می‌کند:

-تلاش برای براندازی رژیم از طریق کلیه مجراهای قانونی

-تأکید بر یکپارچگی ملی در بین تمام اقشار جامعه سوریه و مقابله با درگیری‌های قومیتی

-پاسداری از ذات خشونت پرهیز انقلاب سوریه

-حفظ استقلال ملی و تمامیت ارضی و نفی دخالت نظامی خارجی

همچنین چارچوب کلی دوره گذار چنین عنوان شده:

-تشکیل دولت انتقالی

-برگزاری نشستی ملی با حضور همه گروه‌ها برای بررسی تغییر دموکراتیک

-سازماندهی انتخابات شورای تدوین قانون اساسی در عرض یک سال و برگزاری انتخابات آزاد پارلمانی در فاصله شش ماه پس از تصویب قانون اساسی جدید

-ایجاد یک کمیسیون قضایی برای بررسی جنایات بر علیه بشریت و تشکیل کمیسیون آشتی ملی

شورای ملی سوریه در وب سایت خود سوریه جدید را چنین توصیف می‌کند: "حکومتی دموکراتیک، تکثرگرا و مدنی خواهد بود: یک جمهوری پارلمانی ضامن حقوق مردم بر اساس اصول برابری شهروندان، تفکیک قوا، جابجایی آرام قدرت، حاکمیت قانون و تأمین و تضمین حقوق اقلیت‌ها".

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption برهان غلیون (چپ) و عبدالباسط سیدا (راست) در متحد کردن ذسته های شورای ملی ناکام بودند

شورای ملی سوریه، که اکثریت آن در دست مسلمانان سنی است، در تلاش بوده تا حمایت مسیحیان و هم کیشان علوی بشار اسد را، که هر کدام ۱۰ درصد از جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند و همچنان هوادار دولتند، به خود جلب کند. همچنین برتری این شورا در صحنه سیاست از سوی "کمیته هماهنگی ملی" به چالش کشیده شده. کمیته هماهنگی ملی مجموعه‌ای از گروه‌های مخالف است که هنوز در داخل سوریه فعالیت می‌کند و رهبران آن را منتقدان باسابقه دولت تشکیل می‌دهند که برخی از آنان بابت حضور اسلامگرایان در شورای ملی سوریه نگرانند. چند تن از اعضای شورای ملی سوریه نیز از ناکارآمدی رهبری این شورا انتقاد کرده‌اند.

شورای ملی سوریه در همکاری با ارتش آزاد سوریه نیز چندان موفق نبوده. با این حال، این دو گروه توافق کرده‌اند که عملیات هایشان را با یکدیگر هماهنگ کنند و شورای ملی نیز از جامعه بین الملل درخواست کرده که از شورشیان حمایت کند.

در نوامبر سال ۲۰۱۲، وزیر امور خارجه وقت ایالات متحده، هیلاری کلینتون، گفت که شورای ملی سوریه را "دیگر نمی‌توان رهبر بدیعی مخالفان سوریه" دانست و از مخالفان خواست که ساختاری برای رهبری خود شکل دهند که "همه بخش‌های اجتماعی و جغرافیایی سوریه را نمایندگی کند".

پس از تشکیل ائتلاف ملی، آقای صبرا تأکید کرد که شورای ملی سوریه به "زیرمجموعه هیچ گروه دیگری" بدل نخواهد شد.

او گفت: "شورای ملی سوریه باسابقه تر از این ائتلاف است و ساختار سیاسی و منطقه ای آن ریشه‌ ای عمیق دارد."

در اکتبر سال ۲۰۱۳، آقای صبرا گفت که شورای ملی سوریه در نشست ژنو، که توسط ایالات متحده و روسیه و برای یافتن راه حلی سیاسی پیشنهاد شده بود، شرکت نخواهد کرد.

او به خبرگزاری فرانسه گفت: "شورای ملی سوریه، که بزرگترین بلوک در ائتلاف است، تصمیم قطعی خود را گرفته است... ما با شرایط فعلی به ژنو نمی‌رویم. این یعنی اگر ائتلاف ملی در این نشست شرکت کند، ما از ائتلاف خارج می‌شویم."

"کمیته هماهنگی ملی برای تغییر دموکراتیک" در ژوئن سال ۲۰۱۱ تشکیل شد. این کمیته ائتلافی از ۱۶ حزب سیاسی متمایل به چپ، سه حزب سیاسی کرد و فعالان مستقل سیاسی است. سخنگوی این کمیته حسن عبدالعظیم، از فعالان سیاسی و منتقدان باسابقه چپ گرا و رهبر "اتحادیه دموکراتیک اعراب سوسیالیست" است. معاون اول و سخنگوی خارج کشور او، هیثم المناع، یک دانشگاه و فعال حقوق بشری ساکن پاریس است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption حسن عبدالعظیم و هیثم المناع خواستار گذار مسالمت آمیز شده‌اند

کمیته هماهنگی، بر خلاف شورای ملی و ائتلاف ملی، با مذاکره با دولت سوریه مخالفتی اصولی ندارد. تقاضای آن‌ها برای گفتگو با دولت مشروط به اعلام آتش بس، خروج ارتش از شهرها و آزادی تمامی زندانیان سیاسی است.

کمیته هماهنگی ملی معتقد است که ارتش آزاد سوریه بخشی جدایی ناپذیر از انقلاب است و نقش مهمی در دفاع از جامعه بازی می‌کند، ولی با کمک تسلیحاتی به آن و یا دخالت نظامی خارجی مخالف است.

رهبری کمیته هماهنگی ملی، شورای ملی سوریه و ائتلاف ملی را به وابستگی به ترکیه و کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس، که کمک‌های مالی و تسلیحاتی به شورشیان ارائه می‌کنند، متهم کرده. این کمیته همچنین به آنچه سلطه اخوان المسلمین بر مخالفان تبعیدی می‌نامد، اعتراض دارد. در عوض شورای ملی و ائتلاف ملی نیز، کمیته هماهنگی را به منزوی بودن و عدم برخورداری از حمایت مردم سوریه متهم کرده‌اند.

در سپتامبر سال ۲۰۱۲، کمیته هماهنگی ملی "کنفرانس رهایی سوریه" را سازمان داد: نشستی در دمشق که از سوی دولت با مخالفتی روبرو نشد. بیانیه ای که به امضای شرکت کنندگان رسید درخواست های زیر را مطرح کرد:

حذف رژیم فعلی و همه نمادهای آن و تشکیل یک حکومت مدنی و دموکراتیک

نفی فرقه گرایی

پیگیری مبارزه بدون خشونت، ولی به رسمیت شناختن ارتش آزاد سوریه به عنوان «یکی از اجزای اساسی انقلاب»

خارج کردن ارتش سوریه از "چنگ" رژیم

دستیابی به اهداف انقلاب

دفاع از غیرنظامیان

راه حلی دموکراتیک برای "مشکل ملی کردها"

حفظ یکپارچگی ارضی و اجتماعی سوریه

آقای المناع پس از آن اعلام کرد که تغییر رژیم اجتناب‌ناپذیر است. او گفت: "این رژیم در دل ها و اذهان همه مردم سوریه مرده است. باید مذاکرات برای جابجایی مسالمت آمیز قدرت آغاز شود."

شورای عالی کرد در ژوئیه سال ۲۰۱۲ ، توسط حزب اتحاد دموکراتیک و شورای ملی کرد، ائتلافی از ۱۳ حزب کرد، به ابتکار مسعود بارزانی، رئیس اقلیم کردستان عراق، تشکیل شد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption صالح مسلم رئیس حزب اتحاد دموکراتیک

امید می‌رفت که این کمیته، پس از خروج نیروهای دولتی در تابستان سال ۲۰۱۲، منطقه عملاً خودمختار کردنشین در شمال شرقی سوریه را اداره کند.

با این حال، شورای عالی کرد از عدم رعایت توافق تقسیم قدرت توسط حزب اتحاد دموکراتیک، اعلام نارضایتی کرده. یگان های مدافع خلق، شاخه مسلح حزب اتحاد دموکراتیک، به سر باز زدن از تقسیم وظایف امنیتی خود در اکثر شهرها و روستاهای کردنشین با شورای عالی کرد متهم شده است. همچنین احزاب عضو شورای عالی مدعی شده‌اند که این شورا به ابزاری در دست حزب اتحاد دموکراتیک بدل شده است.

این مسائل به اختلافات بر سر چگونگی نمایندگی کردها در کنفرانس ژنو دامن زده. گفته می‌شود که ایالات متحده و ترکیه مایلند که شورای عالی کرد، توسط ائتلاف اصلی مخالفان، یعنی "ائتلاف ملی" که شورای عالی کردها در سپتامبر سال ۲۰۱۳ به آن پیوست، نمایندگی شود. با این حال حزب اتحاد دموکراتیک مایل است که کردها توسط شورای عالی کرد نمایندگی شوند. همچنین گفته می‌شود که آقای بارزانی مایل است که شورای ملی کرد نیز در این نشست شرکت کند.

مطالب مرتبط