بحران اوکراین؛ پوتین به سوی کریمه خیز بر‌می‌دارد؟

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption گروههای طرفدار روسیه از مسکو خواسته اند تا در مقابل یورش "فاشیست ها" به آنها کمک کند

ویکتور یانوکوویچ رییس جمهور برکنار شده اوکراین روز جمعه ۲۱ فوریه از کیف به مناطق جنوب شرقی کشور گریخت که از پایگاههای حمایتی او محسوب می شود و از آنجا به ناحیه کریمه در منتهی علیه جنوبی اوکراین رفت.

برخی از گزارشهای رسانه‌ای ادعا می کنند که او یک قایق بزرگ و تندرو را در بنادر کریمه آماده کرده بود تا از آنجا احتمالا با کمک نیروی دریایی روسیه که یکی از ناوگانهای آن در بنادر کریمه مستقر است، به روسیه بگریزد.

این رویداد باعث شد که گمانه زنی ها در مورد بدل شدن ناحیه کریمه به نقطه انفجاری بعدی در بحران اوکراین بالا بگیرد. کریمه که اکثریت جمعیت آن روس تبار هستند یک منطقه (جمهوری) خودمختار در چهارچوب سیاسی اوکراین است.

ناحیه کریمه سابقا توسط رئیس‌جمهوری محلی اداره می‌شد ولی این مقام اجرایی در سالهای اخیر حذف شده و به جای آن دولت مرکزی در کیف یک نماینده ویژه ریاست جمهوری برای آن ناحیه منصوب می کند. دولت ناحیه خودمختار کریمه زیر نظر یک نخست وزیر اداره می شود که پارلمان اوکراین او را تعیین می کند.

در روزهای اخیر تنش در شبه جزیره کریمه رو به افزایش بوده و فعالان سیاسی طرفدار روسیه با برگزاری راهپیمایی هایی از مسکو خواسته اند که برای دفاع از این ناحیه در مقابل یورش"فاشیست ها" از سایر نقاط اوکراین به آنها کمک کند.

فرصت عالی

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption بسیاری از تاتارهای کریمه از مبارزات معترضان در میدان استقلال کیف حمایت کردند

چند روز پیش جمعیتی در شهر کرچ در ناحیه کریمه پرچم اوکراین را پاره کرده و به جای آن پرچم روسیه را به اهتزاز درآوردند. هفته قبل نیز رییس پارلمان محلی کریمه هشدار داد که اگر شرایط در کیف وخیم تر شود احتمال جدایی ناحیه کریمه از بقیه اوکراین ممکن است به واقعیت بدل شود.

برخی نگران هستند که شرایط بحرانی فعلی در اوکراین ممکن است بهترین فرصت برای روسیه باشد تا مالکیت خود بر شبه جزیره کریمه را اعمال کند. بسیاری از مردم روسیه معتقدند که این ناحیه از ابتدا بخشی از قلمرو روسیه بوده و فقط بر مبنای اتفاقات عجیب تاریخی ضمیمه خاک اوکراین شده است.

در سال ۱۹۵۴ و دوران رهبری نیکیتا خروشچف رهبر وقت اتحاد شوروی که خود اوکراینی تبار بود، مالکیت کریمه از روسیه به اوکراین منتقل شد. قبل از شکل گیری اتحاد جماهیر شوروی شبه جزیره کریمه به خاطر آب و هوای نسبتا گرم و خطوط ساحلی آن به "زمین بازی و تفریح تزارهای روسیه" شهرت داشت.

ولادیمیر پوتین رییس جمهور روسیه نیز در ماههای اخیر با زیر سئوال بردن یکپارچگی قلمرو اوکراین و اشاره به مالکیت شبه جزیره کریمه باعث نگرانی و تعجب بسیاری در خود اوکراین و غرب شد.

واقعیت این است که حکومت روسیه روی احساسات ملی گرایانه اکثریت روس تبار جمعیت کریمه و استقرار یکی از ناوگانهای نیروی دریایی خود در بندر سواستوپول حساب می کند. شهر سواستوپول از زمان جنگهای کریمه در اواسط قرن نوزدهم میلادی بین روسیه تزاری از یک سو و ائتلافی از نیروهای بریتانیا، فرانسه و امپراطوری عثمانی، موقعیت ویژه ای داشته و بسیاری از مردم آن را "شهر شکوه و جلال روسیه" می نامند.

اتحادی نامعمول

اما ناحیه کریمه به آن حد که در نگاه اول ممکن است به نظر برسد شدیدا طرفدار روسیه نیست.

در این زمینه باید چندین عامل را در نظر گرفت.

هر چند روس تباران با حدود ۵۹ درصد اکثریت جمعیت را تشکیل می دهند، اقلیت قابل توجهی از اوکراینی ها (حدود ۲۴ درصد) و اقلیت تاتارهای کریمه ( حدود ۱۲ درصد) نیز ساکن این ناحیه هستند.

دو اقلیت اکراینی ها و تاتارهای کریمه با ایجاد یک ائتلاف که در حالت معمول بعید به نظر می رسد در برابر هرگونه احتمال پیوستن ناحیه کریمه به قلمرو روسیه مقاومت می کنند.

هر یک از این دو گروه جمعیتی برای هراس و بی اعتمادی به مسکو دلایل ویژه خود را دارند.

بسیاری از اوکراینی ها به طور طبیعی خود را به کیف وفادار می دانند و از شرایط فعلی کریمه در چهارچوب سیاسی اوکراین راضی هستند. اما تاتارهای مسلمان کریمه هنوز هم فاجعه کوچ جمعی آنها توسط حکومت استالین در سال ۱۹۴۴ به اتهام همکاری این قوم با آلمان نازی در جنگ جهانی دوم را فراموش نکرده اند.

رهبران اقلیت تاتار هشدار داده اند که با هر اقدامی برای انتقال مالکیت ناحیه کریمه به روسیه مقابله خواهند کرد.

عامل بعدی فساد مالی و اداری گسترده در ناحیه کریمه است.

آخرین بار که در سال ۲۰۱۱ من به این منطقه سفر کردم خشم و بیزاری مردم از فساد اداری و مالی در همه سطوح تعجب من را برانگیخت. از راننده تاکسی و مغازه داران گرفته تا کارمندان هتل ها، چه روس تبار، چه اوکراینی تبار و چه تاتار همه از این شرایط می نالیدند و بیزار بودند.

امید این است که تحت تاثیر تحولات اخیر در اوکراین و گسترش جنبش اعتراضی که خواهان دادن حق بیشتر به شهروندان است، این شرایط در ناحیه کریمه نیز به مرور تغییر کند. بسیاری معتقدند که وعده پیوستن اوکراین به اتحادیه اروپا به مبارزه با فساد مالی و اداری کمک خواهد کرد.

و نکته آخر این است که اوکراین مثل گرجستان نیست که روسیه با جنگ سال ۲۰۰۸ توانست دو بخش از خاک آن کشور یعنی اوستیای جنوبی و آبخاز را از کنترل تفلیس خارج کند. با وجود شرایط آشفته ماههای اخیر در اوکراین این کشور از نظر وسعت دومین کشور اروپایی است و هنوز هم ارتش توانمندی دارد.

در عین حال می توان تصور کرد که بسیاری از فعالان سیاسی و مبارزان جنبش اخیر در اوکراین مسلما از قلمرو کشور خود دفاع خواهند کرد.

با توجه به افزایش هشدارهای غرب در این زمینه، پوتین ممکن است در مورد درگیر شدن در جنگ و کشمکش بر سر کنترل ناحیه کریمه و یا مناطق شرقی اوکراین چندان مصمم نباشد.

مطالب مرتبط