آیا اقدامات روسیه در کریمه، توجیه قانونی دارد؟

حق نشر عکس Getty
Image caption حامیان حکومت اوکراین در برابر مجسمه تاراس شیوکوویچ، شاعر و نویسنده و سیاستمدار اواکراینی در یکی از شهرهای کریمه

روسیه هنوز رسما حضور نیروهای خود در شبه جزیره کریمه را نپذیرفته است، ولی منابع متعدد و معتمد نقض فاحش تمامیت ارضی اوکراین از سوی روسیه را تائید کرده اند.

در پاسخ به انتقادات شدید کشورهای دیگر، روسیه برای توجیه جهت گیری و عملکرد خود در اوکراین دو استدلال عمده بر اساس حقوق بین الملل آورده است.

دلیل اول روسیه این است که حضور نیروهای روسی در جمهوری خودمختار کریمه که جزئی از کشور اوکراین است برای حفظ جان روس های بومی لازم است. این روس‌های بومی اکثریت جمعیت کریمه را تشکیل می دهند و به عقیده روسیه از سوی پاره ای گروه‌ها در اوکراین مورد تهدید هستند. روسیه ادعا می کند حضورش در اوکراین یک دخالت بشر دوستانه است زیرا حفاظت از روس تبارها - حتی اگر رسما اتباع اوکراین باشند – یک مبنای حقوقی محکم برای اعزام نیرو به کریمه است.

این اولین باری نیست که کشوری به بهانه حفظ اتباع خود و یا یک اقلیت بومی تمامیت ارضی کشور دیگری را نقض کرده است. روسیه در جنگ علیه گرجستان در سال ۲۰۰۸ هم همین استدلال را کرد. چنین تجاوزی به خاک کشوری دیگر، حتی اگر نیاز جدی و واقعی به اقدام برای حفظ جان اتباع خود باشد، در تعارض با اصل تمامیت ارضی در حقوق بین الملل است.

زمانی که هدف از دخالت نظامی نجات اتباع خود -که جانشان بدون تردید در خطر است- باشد ممکن است چنین دخالتی غیر قانونی ولی مشروع توصیف شود. دو مثال چنین وضعی یکی عملیات نجات اسرائیل در اوگاندا سال ۱۹۷۷ ودیگری عملیات نجات آمریکا در طبس سال ۱۹۸۰ است. در عین حال تردیدی نیست که ادعای تهدید جان اتباع خود باید مبتنی بر اطلاعات و واقعیات بی چون و چرا باشد تا بتوان در مورد مشروعیت احتمالی کاربرد نیروی نظامی قضاوت کرد، امری که در مورد وضع فعلی اکراین بکلی غایب است.

دلیل دیگر روسیه برای توجیه عملکرد خود این است که ویکتور یانوکوویچ، رئیس جمهور قبلی اوکراین در نامه ای مورخ اول مارس ۲۰۱۴ از روسیه درخواست کرده به اوکراین نیرو بفرستد. ویکتور یانوکوویچ در ۲۲ فوریه ۲۰۱۴ از سوی پارلمان اوکراین از سمت خود خلع شد ولی هنوز از نظر روسیه رئیس جمهور مشروع کشورش است.

بدوا باید تاکید کرد صرف نظر از این که آیا یانوکوویچ در پی یک کودتا مجبور به ترک مقام خود شده و یا این که با میل خود از مقامش کناره گیری کرده و صرف نظر از این که امروز رئیس قانونی کشور اوکراین چه کسی است، روسیه حق دخالت نظامی در اوکراین را ندارد. این حرف روسیه هم که کشور های دیگر در طول چند ماه اخیر مجدانه در ناآرامی های اوکراین نقش بازی کرده اند، نمی تواند توجیه کننده دخالت نظامی غیرقانونی باشد.

بر اساس حقوق بین الملل یک دولت قانونی می تواند از سایر کشور ها درخواست کند نیروی نظامی به کشور گسیل دارند و یا کمک های نظامی دیگری ارائه دهند. این امر بخصوص زمانی صورت می‌گیرد که کشوری مورد تهاجم نظامی قرار گرفته و نیاز به کمک کشورهای دوست داشته باشد.

درخواست کمک کویت از ایالات متحده و بریتانیا در سال ۱۹۹۰ برای مقابله با حمله عراق مثال چنین موردی است. روسیه بطور ناصحیح از این استدلال حقوقی برای توجیه حمله خود به افغانستان در دسامبر سال ۱۹۷۹ استفاده کرد و ادعا کرد که حمله نظامی به دعوت حفیظ ‌الله امین رئیس جمهور وقت افغانستان صورت گرفته است.

دلایلی که روسیه در توجیه اشغال نظامی افغانستان در ۱۹۷۹ و حالا در مورد حضور نظامی در کریمه ابراز داشته پایه ای در حقوق بین الملل ندارد. در هر دوی این موارد جای شک زیاد است که شخصی که از نیروهای بیگانه "دعوت" به حضور نظامی در کشور کرده صلاحیت حقوقی لازم را برای این کار دارا بوده باشد.

اگر همه پرسی ای که قرار است در اواخر ماه مارس انجام بگیرد مورد تائید بین المللی قرار بگیرد، ممکن است نتیجه آن به نفع روسیه شود. با این وجود، چنین امری به هیچ روی عملکرد کنونی مغایر حقوق بین الملل روسیه را در مورد اوکراین توجیه نخواهد کرد.

سعی روسیه بر این است که برای یک عمل غیر قانونی توجیهی قانونی بتراشد.

محکومیت شدید روسیه از سوی کشورهای دیگر نشانه آن است که عملکرد این کشور، صرف نظر از غیر قانونی بودن آن، از نظر سیاسی نیز غیر قابل قبول است.

در چنین مواقعی کشورهای دیگر بر اساس حقوق بین الملل حق دارند اقدام متقابلی در برابر کشور خطا کار به عمل آورند.

با توجه به این که شورای امنیت سازمان ملل متحد به دلیل عضویت روسیه به عنوان عضو ثابت و دارنده حق وتو قادر به وضع تحریم علیه این کشور نیست، کشورها می توانند بصورت انفرادی و یا با هم تحریم هائی علیه روسیه اعمال کنند. حقوق بین الملل دست کشورها را باز گذاشته تا در مواردی این چنین بنا به خواست خود تحریم های گوناگونی وضع کنند.

روسیه از نظر سیاسی و اقتصادی برای بسیاری از کشورهای دنیا و بخصوص کشور های اروپائی اهمیت دارد. اعمال تحریم علیه روسیه به سادگی تحریم علیه کره شمالی، لیبی، کوبا یا ایران نیست. با این وجود دلایل محکمی وجود دارد که کشورها علیه یک قدرت بزرگ و یک بازیگر بین المللی که مرتکب نقض عمده حقوق بین الملل شده واکنش نشان دهند.

تحریم هائی که ایالات متحده اعلام کرده است مثال مشخص چنین واکنشی است.

مطالب مرتبط