چرا روابط دولت‌های خاورمیانه با قطر رو به سردی گذاشت

حق نشر عکس BBC World Service

دولت‌های عربستان، امارات متحده عربی و بحرین اخیرا سفرای خود را از قطر فراخوانده و حکومت آن کشور را به دخالت در امور داخلی کشورهای خود متهم کردند.

مصر نیز پس از این سه کشور سفیر خود را از دوحه فراخواند و عملا به تعلیق روابط دیپلماتیک دو کشور که مدت کوتاهی پس از سقوط حکومت محمد مرسی روی داد، رسمیت بخشید.

مجموعه این اقدامات کشورهای عربی بر انزوای دولت قطر افزوده که دلیل اصلی آن حمایت آن کشور از اخوان المسلمین و سایر متحدان اسلامگرای این گروه در منطقه است. این گروههای اسلامگرا طی یک سال اخیر بخش زیادی از پیروزی‌های خود را در حوادث موسوم به "بهار عربی" از دست داده‌اند.

خبرنگاران بی بی سی در نقاط مختلف خاورمیانه دیدگاه مردم و سیاستمداران هر کشور نسبت به حکومت قطر را توضیح می دهند.

مارک لوبل، خبرنگار بی بی سی در دوبی

طی حدود یک سال گذشته همسایگان قطر در حاشیه خلیج فارس سعی کردند از افزایش تنش با آن کشور بپرهیزند. آنها امیدوار بودند که شیخ تمیم بن حامد آل ثانی امیر جدید قطر در آنچه که سیاست‌های بحث برانگیز و منفی در کشورهایی نظیر سوریه، لیبی، مصر و تونس محسوب می شوند، تجدید نظر کند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption امیر قطر وعده داده است که سیاست خارجی آن کشور را با دولت‌های همسایه خود نزدیک‌تر کند

همسایگان قطر خواهان بازگشت به دورانی بودند که قدرت های مهم شبه جزیره عربستان به جای تنش از طریق همفکری و همکاری اختلافات خود را حل و فصل می‌کردند. پیامی که آنها از حکومت قطر دریافت می کردند این بود که این تغییرات به زودی از راه خواهند رسید. ولی به مرور این تصور جا افتاد که مشابه دوران حکومت محمد مرسی در مصر همه این حرف ها وعده وعید است.

اکنون اختلافات قطر با همسایگانش کاملا علنی شده است که در میان دولت های عربی منطقه خلیج فارس امری کاملا غیرمعمول است.

دولت‌های عربستان سعودی و امارات متحده عربی، همراه با حکومت های مصر و بحرین همگی اخوان المسلمین و سایر گروههای اسلامگرا را "تروریست" و دشمن قلمداد می کنند. حکومت قطر به میزبانی از این گروهها و پخش سخنرانی های یکی از رهبران آن بر علیه حکومت امارات متحده عربی متهم شده است.

مردم در دوبی و سایر کشورهای حاشیه خلیج فارس از حمایت فعال حکومت قطر از گروه اخوان المسلمین و سایر گروههای اسلام گرا در حیرتند. همزمان با احضار سفیر قطر به وزارت خارجه امارات متحده عربی تیراندازی روی داد و دولت این کشور مدعی است که یک "هسته" وابسته به اخوان المسلمین را کشف و اعضای آن را بازداشت کرده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در ماه ژوئیه ۶۸ اسلامگرا در امارات متحده عربی به اتهام توطئه برای سرنگونی حکومت این کشور زندانی شدند

اقدام مشترک و شدید ریاض، ابوظبی ، قاهره و منامه در قبال قطر تازه ترین حرکت برای تغییر رفتار حکومت این امیرنشین است. ولی اگر اخراج دیپلمات های قطری و کارمندان رسانه های مورد حمایت آن کشور نتواند پیام واضح این کشورها را به گوش مقامات قطری برساند، این اختلافات سیاسی می تواند به همکاریهای اقتصادی و امنیتی مهم در کشورهای همسایه ضربه شدیدی بزند.

هیچکس در حال حاضر به طور جدی چنین پیامدهایی را پیش بینی نمی کند اما دولت امارات متحده عربی تاکنون در مورد آینده این اختلافات و اینکه تا کجا پیش خواهد رفت، هیچ اظهار نظری نکرده است.

رشدی ابو العوف، خبرنگار بی بی سی در شهر غزه

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در سال ۲۰۱۲ شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی امیر سابق قطر برای بازسازی غزه میلیون‌ها دلار وعده کمک مالی داد

تماس تلفنی اسماعیل هنیه، نخست وزیر دولت تحت رهبری گروه حماس در غزه، با امیر قطر که کوتاه مدتی پس از اخراج سفیران قطر از کشورهای عربی صورت گرفت یک حادثه تصادفی نبود.

پس از سقوط دولت اخوان المسلمین در مصر در ژوئیه سال گذشته، گروه حماس غیر از حکومت قطر هیچ حامی و متحد دیگری در منطقه نداشته است.

تصمیم خالد مشعل رهبر گروه حماس در حمایت از مبارزه علیه رژیم بشار اسد در سوریه، به روابط این گروه با حکومت های ایران و سوریه به شدت لطمه زده است.

گروه حماس به غیر از نزدیکی و اتحاد با حکومت قطر هیچ گزینه دیگری نداشته است. مقامات حماس هم نگران و هم به شدت تحت فشار هستند که مبادا حکومت جدید مصر قصد داشته باشد که با یک تیر دو نشان بزند. دولت مصر با مسدود کردن گذرگاه مرزی رفح به روی انتقال مصالح ساختمانی مورد نیاز برای اجرای طرح های عمرانی در نوار غزه که بودجه آن را حکومت قطر تامین می کند، می تواند هم به قطر و هم به گروه حماس فشار بیاورد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption طرحهای عمرانی در نوار غزه که بودجه آن را قطر پرداخت می کند به مصالح ساختمانی که از مصر و اسرائیل وارد می شود، نیاز دارد

اجرای این پروژه عمرانی به ارزش ۴۵۰ ملیون دلار توسط شیخ حماد بن خلیفه آل ثانی به هنگام دیدار وی از نوار غزه در سال ۲۰۱۲ اعلام شد.

مردم فلسطین نیز معمولا براساس اینکه به چه حزب و گروهی وابسته باشند حامیان خارجی خود را برمی گزینند. حامیان گروه حماس معتقدند که حکومت قطر متحد استراتژیک آنهاست. در حالیکه پیروان محمود عباس رییس دولت خودگردان فلسطین و گروه فتح معتقدند که قطر با حمایت فعال از یک گروه فلسطینی و بی توجهی کامل به گروه دیگر عملا اختلافات سیاسی در میان فلسطینان را تشدید می کند.

رنا جواد، خبرنگار بی بی سی در طرابلس

مناسبات دولت های لیبی و قطر محترمانه و دوستانه به نظر می رسد ولی مناسبات مردم لیبی با حکومت قطر درست با همان سرعتی که در سال ۲۰۱۱ و دوره مبارزه علیه رژیم معمر قذافی رو به شکوفایی گذاشت، در ماههای اخیر به شدت و به سرعت تیره شده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption حکومت قطر از شورای ملی انتقالی در لیبی به شکل مالی و نظامی حمایت کرد

مردم لیبی دخالت کشورهای خارجی در امور داخلی خود را به هیچ وجه نمی پسندند. به همین خاطر قدرت های بزرگ جهانی و حتی سازمان ملل متحد با احتیاط زیاد به امور داخلی لیبی نزدیک می شوند و نوع کمک ها و همکاریهای خود در این دوران انتقالی و متشنج آن کشور را با دقت و حساسیت زیادی انتخاب می کنند.

آنچه که از نگاه مردم دخالت بی محابا و بسیار مستقیم قطر در امور داخلی لیبی تلقی می شود، موقعیت آن کشور را در میان مردم به شدت تضعیف کرده است. از نگاه بسیاری اوج گیری و بعد افول نفوذ قطر در لیبی در حقیقت تابعی از قدرت گیری و بعد هم تضعیف گروه اخوان المسلمین در این کشور بوده است.

مشکلات اصلی لیبی در رقابت های منطقه ای، قومی و گروههای سیاسی این کشور ریشه دارد. اما بازوی سیاسی اخوان المسلمین یعنی حزب عدالت و بازسازی مسئول بخش مهمی از تنش ها و ناامنی های بعد از انقلاب در لیبی شناخته می شود.

مسافرت های شخصیت های اسلام گرای لیبی به قطر بی اعتمادی و سوء ظن مردم را تشدید کرده است. در شهر بنغازی که در گذشته تظاهر کنندگان مخالف رژیم قذافی پرچم قطر را در کنار پرچم کشورهایی مثل فرانسه و یا بریتانیا در دست می گرفتند، سال گذشته یک مترسک امیر سابق قطر به آتش کشیده شد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption یک مترسک امیر سابق قطر در جریان تظاهراتی در سال ۲۰۱۳ در شهر بنغازی لیبی آتش زده شد

این نگرش به مرور به نقاط دیگر لیبی نیز گسترش یافته است. به نظر می رسد که برکناری محمد مرسی از مقام ریاست جمهوری مصر باعث شده که مردم لیبی در برابر اخوان المسلمین و در نتیجه حکومت قطر موضع تندتری بگیرند.

در عین حال این تصور نیز وجود دارد که قطر و سایر کشورهای خلیج فارس خاک لیبی را به صحنه نبرد بین گروههای حامی خود بدل کرده اند.

صاحبنظران در لیبی به درست و یا به غلط معتقدند که برخی از نیرومندترین گروههای شبه نظامی که در لیبی مشغول رقابت با یکدیگر هستند و حامیان سیاسی آنها توسط حکومتهای قطر، عربستان سعودی و یا امارات متحده عربی حمایت مالی می شوند.

انجی غنام، خبرنگار بی بی سی در قاهره

قطر هیچگاه در بین حکومتیان و یا مردم مصر محبوبیتی نداشت.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption از نظر بسیاری از مردم شبکه خبری الجزیره در حمایت و تشدید قیام سال ۲۰۱۱ مصر نقش مهمی ایفا کرد

ولی در سال ۲۰۱۱ که شبکه الجزیره به شکل آشکاری از معترضان مخالف حسنی مبارک در میدان تحریر قاهره حمایت می کرد و پوشش رسانه ای خود را در اختیار آنها قرار داد، احساسات مردم مصر نسبت به قطر تغییر کرد.

بسیاری از مردم مصر برای با خبر شدن از اتفاقات مهم کشور خود که رسانه های داخلی در مورد آن سکوت می کردند به شبکه الجزیره روی آوردند و به همان نسبت اعتبار حکومت قطر نیز در میان مردم افزایش یافت.

یک سال بعد از این حوادث قطر به متحد و حامی اصلی محمد مرسی و دولت تحت کنترل اخوان المسلمین در مصر بدل شد.

امروزه دیدگاه اکثریت مردم مصر نسبت به حکومت قطر کاملا با دوران انقلاب علیه مبارک متفاوت است و حتی می توان گفت که اعتبار قطر حتی از زمان حکومت حسنی مبارک نیز کمتر شده است. از زمان برکناری حکومت محمد مرسی توسط ارتش مصر در ماه ژوئیه، محبوبیت اخوان المسلمین در میان بسیاری از مردم مصر کاهش یافته و به نظر می رسد که تحت تاثیر آن، موقعیت قطر نیز رو به افول بوده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در حال حاضر ۹ نفر از کارکنان شبکه الجزیره در مصر به جرم همکاری و یا حمایت از گروههای تروریستی محاکمه می شوند

دولت انتقالی مورد حمایت نظامیان مصر به طور آشکار از سیاست های حکومت قطر انتقاد می کند و احساس عمومی در میان مردم مصر نیز این است که قطر یک کشور دشمن است که می کوشد مصر را بی ثبات کند.

هر چند شبکه خبری الجزیره پس از قیام سال ۲۰۱۱ در ایجاد محبوبیت برای قطر در مصر نقش مهمی ایفا کرد ولی امروزه همین رسانه به دلیل اصلی برای تشدید خصومت علیه حکومت قطر بدل شده است. اکنون مدتی است که حکومت قطر در اظهار نظر در مورد حوادث مصر با احتیاط رفتار می کند. ولی حمایت آن کشور از شبکه خبری ای که از نگاه میلیونها مصری طرفدار ارتش، نحوه گزارش دهی آن طرفدارانه و حتی تحریک آمیز تلقی می شود، به اعتبار قطر لطمه شدیدی زده است.

با نگاهی به رسانه ها سنتی و حتی شبکه های اجتماعی و رسانه های جدید در مصر به سرعت می توان شدت خصومت و دشمنی با حکومت قطر را تشخیص داد. برای بسیاری از مصری ها اکنون قطر در صدر فهرست کشورهای مورد نفرت قرار دارد و حتی گاهی از اسرائیل نیز منفورتر است.

مطالب مرتبط