تنظیم‌گر مستقل دست کمیته رادیو تلویزیون را کوتاه می‌کند؟

همایش حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در این همایش موضوع تنظیم بازار رسانه و مخابرات در تاجیکستان بررسی شد

شرکت‌کنندگان یک همایش در شهر دوشنبه، پایتخت تاجیکستان، خواستار انجام اصلاحاتی گسترده در بخش ارتباطات و ایجاد مکانیسمهای شفاف برای تنظیم بازار رسانه و مخابرات در تاجیکستان شدند.

این مکانیسمها از جمله شامل تأسیس نهاد مستقلی برای تنظیم فعالیت رسانه‌ها، صدور مجوز برای پخش برنامه‌های رادیو تلویزیونی و رفع مناقشات رسانه‌ای می‌شود.

همایش "خدمات ارتباطی، پخش برنامه‌های رادیو و تلویزیون و تعهدات تاجیکستان بعد از پیوستن به سازمان تجارت جهانی" که روزهای ۱۸ و ۱۹ مارس در مهمانخانه "هایات ریجنسی" در دوشنبه دایر شد، شماری از کارشناسان داخلی و خارجی، نمایندگان دولت و جامعه مدنی و مسئولان سازمانهای بین‌المللی را گردهم آورد.

در این همایش که به ابتکار سازمان امنیت و همکاری اروپا و وزارت اقتصاد و تجارت تاجیکستان دایر شد، راههای اجرای تعهدات این کشور به سازمان تجارت جهانی در زمینه ایجاد فضای آزاد برای گسترش بازار رسانه و مخابرات بررسی شد.

'‌بازی منصفان'

در پایان این همایش شرکت‌کنندگان توصیه‌هایی به دولت تاجیکستان ارائه کردند. مهمترین آنها تأسیس نهاد یا نهادهایی مستقل از دولت برای تنظیم بازار رسانه و مخابرات است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای اسماعیل اف می‌گوید تا زمانی که تنظیمگر مستقل نباشد، رقابت آزاد و منصفانه در بازار رسانه به وجود نخواهد آمد

در تاجیکستان نهادهای ویژه‌ای مانند کمیته رادیو تلویزیون دولتی و اداره ارتباطات فعالیت دارند که بازار رسانه و مخابرات را تنظیم می‌کنند. اما به گفته کارشناسان، این نهادها مستقل نیستند و فعالیت آنها مغاییر با اصول اقتصاد بازاری است.

منتقدان به کمیته رادیو و تلویزیون می‌گویند که این کمیته "خودش شاه و طبعش وزیر" است و به هر کس، که خواهد، مجوز می‌دهد، نخواهد نمی‌دهد. طی چند سال گذشته دهها شبکه مستقلل تلویزیونی در تاجیکستان نتوانسته‌اند برای پخش برنامه‌های خود از کمیسیون ویژه وابسته به این کمیته مجوز پخش دریافت کنند.

گفته می‌شود در امر توزیع فرکانسها برای پخش برنامه‌های رادیو و تلویزیونی نیز نهادهای وابسته به این کمیته اصل انصاف و رقابت سالم را که از اصول عمده اقتصاد بازاری و از مقررات سازمان تجارت جهانی محسوب می‌شود، رعایت نمی‌کنند.

زینت‌الله اسماعیل، رئیس سیمای مستقل تاجیکستان، یک شبکه تلویزیونی خصوصی، می‌گوید: "مستقل بودن تنظیمگر بازار رسانه بسیار مهم است، زیرا تجربه جهانی نشان می‌دهد که با ظهور تنظیمگر مستقل امکان رقابت بیشتر در بازار تلویزیون و رادیو به وجود می‌آید و افقهای تازه‌ای را برای رشد رادیو و تلویزیون می‌تواند باز نماید."

اما به گفته آقای اسماعیل، در تاجیکستان امروز فضای آزاد و شرایط "‌بازی منصفانه" برای رقابت میان شرکتهای رادیو و تلویزیونی در بازار رسانه وجود ندارد. و تسیس نهاد مستقل برای تنظیم این امور از اهداف و آرمانهای جامعه مدنیست.

وی افزود: "چون عین حال تنظیمگر ساحه یکی از بازینگران اساسی در بازار رسانه می‌باشد، در اینجا برخورد (تعارض) منفعتها وجود دارد. شما تصور کنید که وقتی که یک نهاد (کمیته دولتی رادیو و تلویزیون) خودش هم صاحب رسانه است و هم به رسانه‌های دیگر مجوز می‌دهد و آنها را تنظیم می‌کند، این امر غیرمنطقیست و با اصول اقتصاد بازاری چندان سازگار نیست."

دولتی یا عمومی؟

ایجاد فضای آزاد و شرایط برابر برای رقابت در بازار رسانه ایجاب می‌کند که رادیو و تلویزیونهای دولتی از دولت مستقل و به مالکیت عمومی تبدیل شوند. در بسیاری از کشورهای جهان رادیو و تلویزیونهای دولتی وجود ندارند و دولت هیچ دخالتی در بازار رسانه ندارد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption شرکت‌کنندگان همایش توصیه‌هایی به دولت تاجیکستان برای ایجاد فضای آزاد رقابت میان شرکتهای مخابراتی و رسانه‌ها ارائه کردند

اما به نظر می‌رسد این توصیه‌ها برخی از نمایندگان دولت را نگران کرده است. آنها بر این نکته پافشاری می‌کنند که شرایط تاجیکستان با کشورهای پیشرفته غربی فرق می‌کند و قوانین و مقررات رایج در آن کشورها را نمی‌توان اینجا به مورد اجرا گذاشت.

محمودخان سره‌یف، کارشناس دستگاه ریاست جمهوری تاجیکستان، می‌گوید: "در تاجیکستان بسامدها (فرکانسها) مالکیت استثنایی ملت است و دولت از نام تمام ملت استفاده درست آن را، تنظیم می‌کند. حالا در قانون‌‌گذاری ما مفهوم تلویزیون و رادیوهای جمعیتی (عمومی) وجود ندارد. باید اول این مفهوم را وارد کنیم و بعد تسیس بدهیم."

برخی از حقوقدانها معتقدند که هرچند در قوانین تاجیکستان از مفهوم "مالیکیت عمومی" (یا جمعیتی) استفاده شده، اما تعریف روشن و مشخصی از این مفهوم وجود ندارد. در نتیجه، دولت بسیاری از نهادهای را که باید شامل مالکیت عمومی باشند، به کنترل خود درآورده است.

ضمنا، در سیستم مخابرات تاجیکستان نیز وضعیت مشابهی به مشاهده می‌رسد. اداره ارتباطات این کشور که سهم عمده‌ای از بازار ارتباطات را توسط شرکت دولتی "تاجیک تلیکوم" به خود اختصاص داده است، فعالیت شرکتهای مخابراتی را کنترل می‌کند.

در سالهای اخیر از موارد زیاد فشار این نهاد بر شرکتهای فراهمگر اینترنت و مسدود شدن دسترسی به سایتهای خبری و شبکه‌های اجتماعی با انگیزه‌های سیاسی گزارش شده است.

شرکت‌کنندگان همایش دو روز اخیر به دولت پیشنهاد کردند که برای بازار ارتباطات نیز تنظیمگری مستقل تأسیس بدهد. در چنین شرایطی، دست اداره ارتباطات تاجیکستان مثلا از کنترل فراهمگران اینترنت و خدمات تلفن همراه کوتاه و شرایط برای رقابت آزاد میان شرکتهای مخابراتی فراهم خواهد شد.

تنظیم‌گر واحد

هرچند در برخی از کشورهای جهان نهادهای جداگانه‌ای به تنظیم بازار رسانه و بازار مخابرات مشغولند، در کشورهای دیگر، از جمله آلمان، این وظایف را یک نهاد همگرا یا واحد به عهده دارد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای پامه گفت که تنظیمگر بازار رسانه و مخابرات باید از استقلال مالی و استقلال در تصمیم گیری برخوردار باشد

فیلیپ پامه، یک مسئول نهاد ناظر بر فعالیت رسانه‌ها در آلمان، می‌گوید: "سازمان ما در سه زمینه کار می‌کند: مجوز پخش صادر می‌کند، فریکانسها را تنظیم می‌کند و به مناقشات در بازار رسانه و مخابرات رسیدگی می‌کند. در کنار اینها، ما برنامه هایی آموزشی برای کودکان و اقشار دیگر آسیب‌پذیر از تهدیدهای اینترنتی داریم."

آقای پامه که در همایش دو روز اخیر در دوشنبه در باره تجربه آلمان در زمینه تنظیم بازار رسانه و مخابرات سخنرانی داشت، می‌گوید نهاد تنظیمگر باید از استقلال مالی، استقلال در تصمیم گیری، اختیارات لازم و ابزار قانونی برای اجرای وظایفش برخوردار باشد.

برخیها این سؤال را مطرح می‌کنند که در صورت تأسیس تنظیمگری مستقل آیا این نهاد می‌تواند رقابت منصفانه میان طرفهای دخیل در بازار رسانه و مخابرات را تأمین کند؟ آیا هیچ ضمانتی وجود دارد که این نهاد به پارتی‌بازی و تبعیض دست نزند و مثلا به شرکتهای "خودی" امتیاز بیشتر و به دیگران امتیاز کمتر ندهد؟

به گفته کارشناسان غربی، نهاد تنظیمگر بازار رسانه و مخابرات هرچند به دولت یا نهاد دیگری در باره فعالیت خود گزارش نمی‌دهد، ولی در هر صورت مشمول رسیدگ قضایی است و طرفهای ناراضی می‌توانند از تصمیمات آن به مراجع دادگاهی شکایت کنند.

تاجیکستان اواخر سال میلادی گذشته به سازمان تجارت جهانی پیوست. بر اساس مقررات این سازمان کشورهای عضو چاره‌ای جز فراهم کردن شرایط و امکانات برابر برای ایجاد رقابت در طرفهای ‌بازی در بازار رسانه و مخابرات فراهم سازند.

کارشناسان می‌گویند که ایجاد این شرایط بدون تأسیس نهاد یا نهادهای مستقلی از دولت برای تنظیم بازار رسانه و مخابرات امکان‌پذیر نیست. این نهاد یا نهادها باید هیچ گونه وابستگی به دولت و طرفهای دیگر دخیل در این بازار نداشته باشند.