آیا ناتو می‌تواند روسیه را مهار کند؟

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption نحوه استقرار نیروهای روسیه در مرزهای اوکراین نشان می‌دهد که هدف آنها ممکن است فراتر از ناحیه کریمه باشد

"بگذارید اول از همه یک نکته را کاملا روشن بگویم. جنگ سرد بازنگشته است. روسیه با تمام توان نظامی و خودنمایی هایش اتحاد شوروی سابق نیست. و شرایط فعلی هم بازگشت دوران نبرد ایدئولوژیک که جهان را در قرن بیستم به دو اردوگاه تقسیم کرده بود، نیست."

این حرف های یک دیپلمات ارشد سازمان ناتو است که اخیرا با او گفتگو کردم.

ولی پس ازالحاق کریمه به خاک روسیه و تداوم تهدیدهای نظامی مسکو علیه بخش شرقی اوکراین، تغییرات مهمی روی داده است.

دولت روسیه الگوی رفتار دیپلماتیک را که پس از پایان جنگ سرد در اروپا تثبیت شده و در حقیقت شیوه مطلوب حل و فصل بحران های منطقه ای پس از سقوط آلمان نازی در اروپا تلقی می شود کنار گذاشته است.

شیوه مطلوب اروپا این بوده که اختلافات را به جای قدرت نظامی می توان با دیپلماسی حل کرد و معیار سنجش قدرت هر کشور و یا هر بلوک در توان اقتصادی است ونه قدرت نظامی آن.

بدتر از همه اینکه سخنرانی ده روز پیش ولادیمیر پوتین در کاخ کرملین نشان داد که آنچه که مسکو در مورد کریمه و اوکراین انجام داده پایان ماجرا نیست. سخنگویان دولت روسیه ممکن است این نکته را تکرار کنند که قصد اعزام نیرو به خاک اوکراین را ندارند ولی نقشه استقرار نیروهای روسیه حاوی پیام متفاوتی است و نشان می دهد که برنامه واقعی آنها ورود به خاک اوکراین است.

ولادیمیر پوتین تا کجا پیش خواهد رفت؟

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption انتظار می رود که ناتو کمک های خود برای تقویت ارتش ضعیف اوکراین را افزایش دهد

سخنرانی ده روز پیش ولادیمیر پوتین اهمیت ویژه ای داشت. نه فقط چون در توضیح ایده های خود کاملا جدی و قاطع بود، بلکه به این خاطر که سخنان او بیانگر آشکار یک نوع احساس سرخوردگی از تضعیف روسیه در سالهای پس از سقوط اتحاد شوروی و گرایش به تلافی کردن آن دوران را منعکس می کرد.

فرانسوی ها برای بیان این حالت کلمه گویایی دارند. "رونچیسم" در حقیقت بیان کننده ترکیبی از احساس انتقام و اعاده قدرت پس از یک شکست تحقیر آمیز است. این مفهوم پس از شکست سنگین فرانسه از پروس در سال ۱۸۷۰ در روانشناسی فرانسوی ها حک شد و بسیاری از روس‌ها، به خصوص حلقه نزدیکان ولادیمیر پوتین، در مورد سالهای پس از سقوط اتحاد شوروی و آنچه که روسیه از غرب دیده است احساس مشابهی دارند.

ولادیمیر پوتین اعلام کرد که روسیه می خواهد قدرت خود را باز یابد و قصد دارد این قدرت را در مناطقی که حوزه نفوذ آن کشور تلقی می شود، اعمال کند. اوکراین بزرگترین بخش از منطقه ای است که مسکو آن را حوزه نفوذ و یا حیاط خلوت خود تلقی می کند.

البته مشخص نیست که ولادیمیر پوتین حاضر است تا کجا پیش برود. اما خطر ناشی از چنین تغییری در راهکارهای مسکو کاملا عیان است. این خطر در مورد اوکراین، و ناحیه ترانس‌نیستریا در مولداوی کاملا جدی است و پس از آن معلوم نیست که چه مناطق دیگری را هدف خود قرار دهد.

به همین خاطر کشورهایی نظیر سه جمهوری بالتیک که ده سال پیش به پیمان ناتو پیوستند، تا حدی احساس امنیت می کنند. و باز به همین خاطر است که حفاظت و دادن تضمین به کشورهای عضو این پیمان یک باره به اولویت اصلی ناتو بدل شده است.

پیمان نظامی آتلانتیک شمالی نمی تواند اهداف واقعی کرملین را پیش بینی و تشخیص دهد. فقط با تحلیل اقدامات عملی روسیه می تواند توانایی های آن را بسنجد.

اما ناتو چه می تواند بکند؟ اولین اقدام آن دادن تضمین به اعضای این پیمان در شمال اروپاست.

حمایت از اوکراین

پیمان ناتو در اولین اقدام‌ ممکن است حضور نظامی خود را در جمهوری‌های بالتیک و لهستان تقویت کند. انجام رزمایش‌های کوچک به صورت مداوم می تواند حضور نظامی ناتو در این کشورها را درآینده کوتاه مدت دایمی کند.

در عین حال این پیمان به حمایت خود از اوکراین خواهد افزود. البته بعید است که فعلا اوکراین به پیمان ناتو بپیوندد چون رهبران فعلی آن کشور چنین تمایلی ندارند. ولی نباید فراموش کرد که اوکراین رسما جز همکاران ناتو است. پیمان ناتو برای بهبود کنترل دولت منتخب بر نیروهای مسلح، برنامه ریزی‌های دفاعی و امور دیگر به اوکراین کمک کرده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption اوباما و راسموسن دبیرکل ناتو تاکید کرده‌اند که این پیمان نیرویی برای حفظ صلح است

به احتمال زیاد چنین کمک هایی و علاوه بر آن کمک های نظامی غیرتسلیحاتی دیگر برای تقویت توانایی های ارتش رو به اضمحلال اوکراین ادامه خواهند یافت.

پیمان ناتو در عین حال نشان داده که جهت گیری در گسترش مرزهای این پیمان تغییر نخواهد کرد. برخی از منتقدان می گویند که گسترش مرزهای پیمان ناتو پس از پایان جنگ سرد به نحوی باعث شد که روسیه به این شکل در اوکراین دخالت کند. به اعتقاد این گروه گسترش مرزهای پیمان ناتو باعث شده که روسیه احساس کند در حالت محاصره قرار گرفته است.

مقامات ناتو چنین تحلیلی را از بنیان رد می کنند. آنرس فو راسموسن، دبیرکل ناتو در مقاله ای که چند روز پیش در مطبوعات تمامی ۱۲ کشوری که پس از پایان جنگ سرد به ناتو پیوسته‌اند، منتشر شد، تاکید کرد که گسترش مرزهای ناتو برای کل اروپا، برای این پیمان واعضای جدید آن مثبت بوده است. او افزود که روند گسترش ناتو ادامه خواهد یافت و هر کشوری به طور مستقل باید در مورد انتخاب اتحادهای منطقه ای خود تصمیم بگیرد.

بر حسب تصادف ملاقات این هفته ناتو با سه سالگرد همزمان شده است. پانزدهمین سال پیوستن لهستان، مجارستان و جمهوری چک، دهمین سال پیوستن بلغارستان، استونی، لتونی، لیتوانی، رومانی، اسلوانی و اسلواکی و پنجمین سال پیوستن آلبانی و کرواسی به این پیمان. وزرای شرکت کننده درجلسه این مناسب ها را جشن خواهند گرفت و مسلما این برنامه از دید رهبران روسیه دور نخواهد ماند.

ولی از همه مهمتر رهبران ناتو باید برای آینده برنامه ریزی کنند. مهمترین نکته این است که این پیمان در برابر بادهای شدیدی که از سوی مسکو می وزند چه واکنشی باید نشان دهد؟ طرح هایی که در جلسات این هفته مطرح می شوند در اجلاس بعدی سران کشورهای عضو ناتو که قرار است در ولز برگزار شود مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

قوانین بازی

حق نشر عکس AFP
Image caption مشخص نیست که ولادیمیر پوتین حاضر است تا کجا پیش برود

مباحث جلسه آینده ناتو به مطالعات راهبردی اخیر این پیمان جهت دقیق‌تری خواهد داد. به عنوان نمونه آینده مناسبات ناتو و روسیه چگونه خواهد بود؟ آیا این تنش و سردی مناسبات موقت است؟ و یا آنطور که یک مقام ناتو به من گفت تمام تلاش‌های سال های اخیر برای بنای نوعی همکاری با روسیه به خطر افتاده است؟

اگر قواعد امنیت اروپا تغییر کرده باشند، پیامدهای نظامی آن چه خواهد بود؟ کشورهای اروپایی که همه از نظر اقتصادی تحت فشار هستند، ممکن است مجبور شوند بودجه های دفاعی خود را افزایش دهند و یا حداقل توانایی نظامی خود را جدی‌تر بگیرند.

دولت آمریکا به شکل محسوس و آشکارتری باید تعهد خود به امنیت اروپا را مورد تاکید قرار دهد. شاید برنامه ریزی و الگوی رزمایش‌ها و همکاری‌های نظامی باید تغییر کند. شاید ساختار و سازماندهی نیروهای مشترک ناتو نیز باید مورد بازبینی قرار بگیرد.

مسلما وضعیت به شکل قبل نخواهد ماند. نه به این خاطر که دوران جنگ سرد بازگشته، بلکه به این دلیل که نفس وجودی پیمان ناتو یعنی دفاع و حفاظت از اعضای این پیمان، به نسبت چند هفته پیش یکباره اهمیت بسیار بیشتری پیدا کرده است.

مطالب مرتبط