شکاف گسترده جنسیتی در ثبت داوطلبان ورود به دانشگاههای تاجیکستان

ثبت داوطلبان حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در زمینه ثبت داوطلبان شکاف گسترده جنسیتی به مشاهده می‌رسد (عکس از سایت مرکز ملی امتحانات)

مهلت ثبت داوطلبان ورود به مؤسسات آموزش عالی تاجیکستان در "مرکز ملی امتحانات" پایان یافت و حدود 50 هزار نفر خود را در این مرکز به ثبت رسانده‌اند.

اما آمار ثبت داوطلبان حاکی از شکاف گسترده جنسیتی است. از جمله داوطلبان ثبت شده در این مرکز بیش از 33 هزار نفر را پسران و تنها حدود 16.5 هزار نفر را دختران تشکیل می‌دهند.

یعنی شمار داوطلبان پسر تقریبا دو برابر داوطلبان دختر است. عدم توازن جنسیتی در شمار داوطلبان ورود به دانشگاههای تاجیکستان بویژه در ولایت ختلان، در جنوب، و نواحی منطقه رشت، در شرق شهر دوشنبه، به مشاهده می‌رسد.

در ولایت ختلان از حدود 21 هزار داوطلب حدود 15 هزار را پسران و حدود شش هزار را دختران تشکیل می‌دهند. در ناحیه‌های "تحت اداره حکومت مرکزی" که عمدتا شامل دو وادی رشت و حصار است، از حدود 8.5 هزار داوطلب بیش از شش هزار نفر را پسران و بیش از دو هزار را دختران تشکیل می‌دهند.

از جمله در ناحیه کوهستانی تاجیک‌‌آباد که در منطقه رشت واقع است، از میان 141 داوطلب ثبت شده تنها دو نفر را دختران تشکیل می‌دهند. از 249 نفری که در ناحیه دیگر نور‌‌آباد در این منطقه ثبت شده‌اند، تنها 15 نفر دختران هستند.

توازن در بدخشان

در ولایت سغد، در شمال تاجیکستان، که زمان شوروی یکی از پیشرفته ترین مناطق محسوب می‌شد، از 12.3 هزار داوطلب 7.5 هزار را پسران و 4.8 هزار را دختران تشکیل می‌دهند. در این ولایت بویژه در ناحیه‌های کوهستانی "عینی" و "مستچاه" شمار دختران داوطلب با شمار پسران تفاوت جدی دارد.

ولایت خودمختار کوهستان بدخشان، در شرق تاجیکستان، تنها منطقه‌ای است که توازن جنسیتی در آن تا حدی رعایت شده و شمار دختران داوطلب از پسران تنها سه نفر کمتر (متناسبا 1135 و 1138) است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در ولایت بدخشان تاجیکستان دختران برابر پسران برای ورود به دانشگاهها تلاش می ورزند

در ناحیه‌های اشکاشیم، راشت قلعه، روشان، شغنان و شهر خاروغ، مرکز بدخشان، شمار دختران داوطلب بیشتر از پسران است.ضمنا، مردم این منطقه از لحاظ مذهب و زبان با سایر مناطق تاجیکستان متفاوت هستند.

بدخشان همچنین منطقه‌ای است که بیشتر شمار دانش‌آموزانش خود را برای ورود به دانشگاهها به ثبت رسانده‌اند. در این منطقه هرچند شمار دانش‌آموزان نسبت به سایر مناطق تاجیکستان در مجموع کمتر است، ولی 71 درصد از آنها برای ورود به دانشگاهها خود را ثبت نام کرده‌اند.

تناسب ثبت داوطلبان با شمار کلی فارغ‌التحصیلان در ولایت سغد نسبت به سایر مناطق دیگر تاجیکستان کمتر است. از میان دانش‌آموزان این منطقه که امسال فارغ‌التحصیل می‌شوند، اندکی بیش از 40 درصد خود را ثبت کرده‌اند.

در این ولایت "کانِ بادام" تنها ناحیه ای است که تعداد دختران داوطلب در آن بیشتر از پسران است. در این ناحیه 391 پسر و 430 دختر خود را در مرکز ملی امتحانات برتی ورود به دانشگاهها ثبت کرده‌اند.

در ولایت ختلان حدود 52 درصد، در ناحیه‌های تحت اداره حکومت مرکزی حدود 47 درصد، در شهر دوشنبه 53.4 درصد از شمار عمومی دانش‌آموزانی که در هر کدامی از این مناطق امسال فارغ‌التحصیل می‌شوند، خود را به ثبت رسانده‌اند.

ناحیه جیرگتال در وادی رشت ناحیه ای است که با 18 درصد ثبت داوطلبان کمترین درصد از فارغ‌التحصیلانش خود را برای ورود به دانشگاهها ثبت کرده‌اند.

پیامدهای منفی

کارشناسان می‌گویند این ارقام بیانگر این است که دختران از شرایط و امکانات کافی برای تحصیل در دانشگاههای تاجیکستان برخوردار نیستند. خانواده‌ها بیشتر به تحصیل پسران توجه دارند، هیچ گونه منابع مالی را برای تحصیل آنها دریغ نمی‌دارند، ولی در تحصیل دختران سرمایه نمی‌گذارند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption خانم عزیز می‌گوید که دین مانع تحصیل دختران نیست

به گفته آنها، عوامل زیادی مانند تبعیض جنسیتی، ممانعت خانواده‌ها از تحصیل دختران، زود شوهر دادن آنها، فراهم نبودن شرایط لازم برای دختران در مؤسسات آموزشی، مانند خوابگاه، و غیره مانع از ورود شمار بیشتری از دختران به دانشگاهها می‌شود.

نیلوفر عزیز، فارغ التحصیل رشته روزنامه‌نگاری از دانشگاه ملی تاجیکستان که حالا در دانشگاهی در بلاروس در رشته روابط بین‌المللی عنوان‌جو است، می‌گوید ممانعت از تحصیل دختران برای آنها پیامدهای منفی دارد.

وی در صحبتی آنلاینی به بی بی سی گفت: "اصلا سطح آگاهی مردم مناطق کوهستانی، بویژه پدر و مادران، خیلی پست است. والدان سد راه تحصیل و علم‌آموزی فرزندانشان می‌شوند. امروزها شمار طلاق روز به روز می‌فزاید که سببش همین ممنوع کردن تحصیل دختران است."

به اعتقاد خانم عزیز، محرومیت دختران از آموزش عالی همچنین می‌تواند باعث "پوسیده شدن پایه های دولتداری ملی" شود، زیرا نقش مادران در تربیت فرزندان، و همین طور، در بالا بردن سطح فرهنگ جامعه، بسیار مؤثر است.

'دین مقصر نیست'

تفاوت در آمار منطقه‌ها نشان می‌دهد که مذهب و خرده فرهنگهای محلی نیز در تلاش دختران به ادامه‌ تحصیل در مؤسسات آموزش عالی و یا تصمیم خانواده‌های آنان در حمایت کردن یا نکردن از تحصیل دخترانشان اثراتی جدی برجای می‌گذارد.

اما خانم عزیز می‌گوید مذهب مانع تحصیل دختران نیست: "آخر، دین مبین اسلام تنها از شوهر کردن عبارت نیست!!!! پدر بیرون از خانه و مادر همیشه در محیط خانواده است، مثلا مادر من اول علم دینی را در خانواده آموزاند، سپس علم دنیوی را. پیغمبر اسلام می‌فرماید که "ز گهواره تا گور دانش بجوی" و یا جایی دیگر می‌فرماید "آموختن علم برای هر زن و مرد مسلمان فرض است!"

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای سیف‌الله زاده می‌گوید که آموزش هنوز به امری حیاتی و تعیین کننده در جامعه تاجیکستان تبدیل نشده است

ضمنا، در ایران که رسما کشوری اسلامی و با تاجیکستان همزبان و همفرهنگ محسوب می‌شود، شکاف جنسیتی بین پسران و دختران دانشجو بار اول سال 2001 از بین رفته است. از آن زمان به بعد شمار دختران دانشجو از پسران پیوسته بیشتر شده و سال 2012 تقریبا 60 درصد دانشجویان در ایران دختر بودند.

طی دو سال اخیر بسیاری از دانشگاههای تحت نظر گروههای محافظه‌کار در ایران محدودیتهایی در زمینه تحصیل دختران در برخی از رشته‌های تحصیل اعمال کرده‌اند. با این حال، سطح آموزش عالی دختران در مقایسه‌ با پسران همچنان بالا است.

در تاجیکستان که کشوری سکولار محسوب می شود، ظاهرا هیچ محدودیتی در زمینه تحصیل دختران وجود ندارد. برعکس، از سال 1997 به این سو دولت برای جلب دختران به آموزش عالی از مناطق دورافتاده کوهستانی امتیازاتی در نظر گرفته، ولی به نظر می‌رسد که این تدابیر هم برای تشویق بیشتر دختران به آموزش عالی تا کنون چندان مؤثر واقع نشده است.

برخی از صاحب‌نظران معتقدند که محدودیتهایی مانند منع حجاب و ایرادگیریهای مکرر استادان به سر و لباس دختران، موارد آزار و اذیت جنسی در دانشگاهها که اصلاً گفتگو در باره آن نوعی "تابو" است، نیز از جلب دختران، بویژه از مناطق روستایی، به دانشگاه مانع می‌شود.

در گذشته از موارد خودکُشی دختران دانشجو در تاجیکستان که ادعا می‌شد هدف آزار جنسی قرار گرفته بودند، گزارش شده، ولی این موارد هرگز به طور جدی تحقیق یا بازجویی نشده است.

'آموزش امری حیاتی نشده‌است'

اما حکمت‌الله سیف‌الله زاده، تحلیلگر مسائل اجتماعی، می‌گوید که رفتن دختران به دانشگاهها مشکلات پیچیده‌ای دارد و عوامل آن یک و دو تا نیست. مهم ترین عامل باز هم شرایط و امکانات اجتماعی و اقتصادی است که در پیدا شدن عاملهای دیگر نیز تأثیر‌گذار می‌باشد.

وی می‌گوید: "هنوز از دوران شوروی که تمام آزادیها را در خود داشت، دختران خیلی کم به دانشگاهها می‌رفتند. امروز برخورد به دریافت معلومات عالی کاملاً دیگر شده باشد هم، عملکرد سنتی باقیست و خود تقسیم بندی این مسئله در بعضی نواحی کوهستانی دلیل آن است. یعنی حالا هم تحصیلات عالی برای رشد و پیشرفت ملت اساس قرار نگرفته است."

آقای سیف‌الله زاده سیستم عدالت اجتماعی در تاجیکستان را نیز زیر سؤال می‌برد و می‌گوید که از بس امکان پیدا کردن مشاغل برای همه به طور برابر وجود ندارد، داشتن دانش و مدرک آموزش عالی به نوعی اولویت یا امری حیاتی و تعیین کننده در جامعه تبدیل نشده است.

او افزود: "در این مورد مشکلات محلگرايی و برای "دیگران" فراهم نساختن شغل یا جای کار در ادارات و مؤسسه‌های حکومتی و خصوصی باعث گشته که دریافت مدرک آموزش عالی بخصوص برای دختران اهمیت جدی پیدا نکند. تا وقتی شرایط و امکانات برای همه تأمین نشود یا به طرز دیگر عدالت رعایت نشود، این مشکل حل خود را پیدا نمی‌کند."

از سوی دیگر، بسیاریها معتقدند که زیاد بودن شمار داوطلبان یا دانشجویان پسر در دانشگاههای تاجیکستان هم نشانه توجه و علاقه بیشتر جوان‌پسران به آموزش عالی نیست. بسیاری از آنها تنها به خاطر معاف شدن از خدمت سربازی، که در تاجیکستان امری اجباری است، به دانشگاه می‌روند.

مطالب مرتبط