آبراه ولگا-دن؛ تنها راه ارتباطی خزر با آبهای بین‌المللی

حق نشر عکس Getty
Image caption کشورهای ساحلی دریای خزر به تازگی در مسکو درباره رژیم حقوقی این دریا مذاکره کرده اند

آبراه ولگا-دن کانالی است که صد و یک کیلومتر طول دارد و در حال حاضر مستقیم ترین راه ارتباطی قابل کشتیرانی (محدود) بین دریار خزر و دریای آزوف و در نتیجه با سایر دریاهای آزاد جهان محسوب می شود. دسترسی به این آبراه برای کشورهای این حوزه که به آبهای آزاد دسترسی ندارند، هدف بسیار مهمی است.

روسیه اعتقاد دارد که آبراه ولگا-دن یک سیستم آبی کاملا داخلی است ولی به اعتقاد برخی از حقوقدانها، شرایط جدید حاکم بر اوضاع منطقه دریای خزر مستلزم اتخاذ ملاحظات جدیدی در این زمینه است که می تواند شامل بین‌المللی کردن آبراه ولگا-دن و یا طرح ریزی یک نظام خاص حقوقی برای آن باشد.

موضوعی که قراقستان روی آن پافشاری می کند و در هر مذاکراتی راجع به آینده دریای خزر از لحاظ حقوقی و سیاسی و اقتصادی، کم و بیش محل توجه است.

دولت های ساحلی دریای خزر (ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان) تاکنون موفق نشده اند به یک توافق عمومی و همه جانبه راجع به نظام حقوقی دریای خزر دست یابند. از زمان سقوط دولت شوروی سابق، دولت های ساحلی،دهها جلسه و کنفرانس در همه سطوح برای حل این مسئله تشکیل داده اند.

این مشکل به دلیل منابع مهم نفت و گاز حوزه دریای خزر و نقش نوین این منطقه در ژئوپلتیک جهانی به عنوان جایگزینی برای نفت خلیج فارس (حداقل تا حدود معینی) اهمیت بیشتری پیدا کرده ولی هنوز این مشکل پابرجاست و احتمال برخی درگیری ها را بین دول ذینفع بالقوه نگه می دارد.

دریای خزر و منطقه مربوط به آن دارای مسائلی است که ضرورتی ندارد سرنوشت آنها را به حل و فصل نهایی رژیم حقوقی دریای خزر موکول کرد. در واقع حل و فصل این موضوعات خود می‌تواند قدمی در جهت کمک به حل و فصل نهایی رژیم حقوقی دریای خزر هم باشد.

صرف نظر از موضوع بسیار مهم حفاظت محیط زیست دریای خزر، یک موضوع مهم در این مقوله، باز کردن امکان استفاده کشورهای ساحلی از تنها راه خروجی دریای خزر به آبهای آزاد یعنی آبراه ولگا-دن است.

آبراه ولگا-دن دارای قفلهایی است که فقط می تواند برای کشتیهای زیر پنج هزار تن قابل استفاده باشد. در عین حال به دلیل محدودیت عمق، رودخانه مربوطه فقط کشتیهایی را که آبخور (درافت) آنها کمتر از دوازده فوت باشد می پذیرد.

طبق شواهد تاریخی، اقدامات اولیه برای ایجاد این آبراه در زمان حکومت عثمانی به عمل آمده بود. البته عثمانی ها موفق به تکمیل این طرح نشدند. اما پس از تصرف و سلطه روسها بر حوزه دریار آزوف در سال ۱۶۹۶ میلادی تزارهای روسی برنامه تاسیس کانال را ادامه دادند ولی باز هم به دلیل فقدان منابع کافی در سال ۱۷۰۱ آن را رها کردند. تاسیس نهایی این کانال در طول سالهای ۱۹۴۸ تا ۱۹۵۲ صورت گرفت و روسها عمدتا از نیروی کار زندانیان برای این کار بهره گرفتند.

آبراه ولگا-دن دارای امکانات بالقوه برای کمک به توسعه و پیشرفت همه دول منطقه است، به خصوص که در این منطقه چندین کشور محصور در خشکی (کشورهای بدون ساحل) وجود دارند. این امکانات همچنین می تواند جهت بهره برداری ایران از منابع خود در دریای خزر بسیار مفید و مهم باشد. تاکنون فعالیتهای دولتهای ساحلی دریای خزر برای تشویق روسها به ایجاد امکان استفاده آزادتر و گسترده تر برای کشورهای منطقه موفقیت چندانی نداشته است.

از دید حقوق بین الملل، اگر یک آبراه در سرزمین یا قلمرو بیش از یک کشور جریان داشته باشد، بین المللی به حساب می آید. رود ولگا که قسمت اصلی این سیستم را تشکیل می دهد در قلمرو کشوری غیر از روسیه جریان ندارد ولی چندین استدلال برای توجیه تلاشهای مربوط به بین المللی کردن و یا حداقل تعیین رژیم خاصی برای دسترسی دول منطقه ای (مثل آنچه در برخی آبراههای دیگر جهان وجود دارد) از سوی برخی از حقوقدانها و کشور قزاقستان ارائه شده است.