انتخابات ریاست جمهوری اوکراین: 'شاه شکلات' پیروز می‌شود؟

حق نشر عکس Getty

رأی‌دهندگان اوکراینی یکشنبه، ۲۵ مه (۴ خرداد ۱۳۹۳) برای انتخاب جانشین ویکتور یانوکوویچ، رئیس جمهوری برکنارشده این کشور، پای صندوق‌های رأی می‌روند.

آقای یانوکوویچ در ماه فوریه (اوایل اسفند ۱۳۹۲) در پی ماه‌ها اعتراضات شدید و بعضا خشونت‌بار از قدرت برکنار شد. این اعتراضات در واکنش به تصمیم دقیقه آخر او مبنی بر صرفنظر از امضای یک توافق‌نامه تجاری با اتحادیه اروپا، و انتخاب رویکرد نزدیکی بیشتر به بلوک اقتصادی متشکل از روسیه و متحدانش اتفاق افتاد.

کارزار انتخاباتی جاری به اندازه رویدادهای پیش از آن، از جمله انضمام شبه‌جزیره کریمه (بخشی از خاک اوکراین) به روسیه، پرماجرا است. بسیاری معتقدند که کرملین حالا با تقویت احساسات جدایی‌طلبانه در مناطق شرقی اوکراین مشغول بی‌ثبات کردن این مناطق است و قصد دارد در برگزاری انتخابات اختلال ایجاد کند.

فهرست متنوع نامزدها

طبق قانون اساسی فعلی اوکراین که بعد از گریختن یانوکوویچ از کشور دوباره به آن رجوع شد، اوکراین یک جمهوری پارلمانی- ریاستی است. در نتیجه، رئیس جمهوری بعدی قدرت به‌مراتب کمتری از سلفش خواهد داشت. رئیس آینده کشور حق خواهد داشت نامزدهایی برای تصدی وزارت‌ خارجه و دفاع معرفی کند، اما امکان دخالت در امور کابینه را نخواهد داشت، و کابینه بر اساس اکثریت پارلمانی شکل خواهد گرفت. علاوه بر این، رئیس جمهوری حق خواهد داشت نامزدهای مورد نظرش را برای سمت‌های دادستان کل و رئیس سرویس امنیتی اوکراین معرفی کند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption پترو پوروشنکو، معروف به شاه شکلات بیشترین شانس را دارد

در ابتدا ۲۳ نفر برای رسیدن به این پست و رسیدگی به چالش‌های عظیمی که اوکراین با آنها مواجه است، نامزد شدند. از جمله این چالش‌ها می‌توان به کاهش تنش‌ها با روسیه و ترمیم اقتصاد در حال فروپاشی کشور اشاره کرد. اما تا به اینجای کار سه نامزد کنار کشیده اند: اوله تساریوف، نماینده جنجالی مجلس و طرفدار روسیه، ناتالیا کورولفسکا، وزیر پیشین سیاست‌های اجتماعی، و زوریان اشکیریاک، فعال مدنی طرفدار اتحادیه اروپا.

فهرست فعلی نامزدهای ریاست جمهوری متنوع است و افراد مختلفی را شامل می‌شود: اوله لیاشکو، رهبر سرکش حزب رادیکال که به‌خاطر حرکات عجیب و غریب و شعارهای اغراق‌آمیزش معروف است؛ اولا بوهومولتس، درماتولوژیست (متخصص پوست) و خواننده آوازهای محلی که در اعتراضات ضد یانوکوویچ نقش داشت؛ رنات کوزمین، معاون اول پیشین و جنجالی دادستان کل که چندین پرونده کیفری معروف را پیگیری کرده، و به‌خاطر پیوندهای ادعایی‌اش با جنایات سازمان‌یافته و موارد نقض حقوق بشر حق سفر به آمریکا را ندارد؛ یوری بویکو، معاون سابق نخست وزیر؛ میکولا مالوموژ، یکی از روسای سابق سرویس اطلاعات خارجی؛ وادیم رابینوویچ، رهبر کنگره یهودیان اوکراین؛ آناتولی هریتسنکو، نماینده مجلس و عضو حزب موضع مدنی؛ اولکساندر کلیمنکو، عضو حزب مردم اوکراین؛ واسیل کویبیدا، از حزب جنبش خلق اوکراین؛ واسیل تسوشکو، رئیس سابق کمیته مقابله با انحصار اوکراین؛ والری کونووالیوک، نمینده سابق مجلس؛ و بازرگانان کمترشناخته شده‌ای بنام‌های ولودیمیر سارانوف و آندری هریننکو.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption یولیا تیموشنکو دوست و دشمن زیاد دارد

حزب خانه پدری که در حال حاضر عملا بر کشور حکومت می‌کند، رهبر کاریزماتیک و در عین حال اختلاف برانگیز خود، یولیا تیموشنکو (نخست وزیر سابق)، را نامزد کرده است. اوله تیانیبوک نامزد حزب راست‌گرای افراطی آزادی است. گفته می‌شود که علت اصلی شرکت او در انتخابات تقویت جایگاه حزبش در اذهان عمومی است و خودش می‌داند که بختی برای پیروزی ندارد. پترو سیموننکو هم از سوی حزب کمونیست اوکراین نامزد شده است. حزب مناطق هم که قبلا از رئیس جمهوری سابق حمایت می‌کرد، حالا میخایلو دوبکین، استاندار سابق منطقه خارکف و شهردار سابق این شهر را نامزد کرده، اما سرهی تیهیپکو، نامزد مجلس هم که اخیرا از این حزب اخراج شده است، در انتخابات شرکت خواهد کرد. دمیتری یاروش، رهبر حزب ملی‌گرای افراطی جناح راست که در روسیه تحت تعقیب است هم به‌عنوان نامزد مستقل در این انتخابات حضور خواهد داشت. حزب جناح راست در سرنگونی یانوکوویچ نقشی تأثیرگذار داشت.

پترو پوروشنکو، تاجر بزرگ و مالک شبکه تلویزیونی خبری پرطرفدار کانال ۵ هم وضع مشابهی دارد. یوری لوتسنکو، سیاست‌مدار محبوب و وزیر کشور سابق، و همچنین ویتالی کلیچکو، بوکسور معروف که از کورس رقابت کنار کشیده تا بر شهرداری کیف تمرکز کند، از نامزدی او حمایت می‌کنند.

"دوستان سازش ناپذیر"

حق نشر عکس Getty
Image caption مردم منتظرند ببیند که چه اتفاقی خواهد افتاد

آقای پوروشنکوی ۴۸ ساله که میلیاردر است و عمدتا در صنعت تنقلات فعالیت دارد، در اوکراین با لقب "شاه شکلات" شناخته می‌شود. او بدون شک بیشترین بخت را برای پیروزی در انتخابات دارد و یولیا تیموشنکو با اختلاف زیادی او را تعقیب می‌کند. طبق آخرین نظرسنجی‌ها که بین روزهای ۲۹ آوریل و ۱۱ مه (۹ تا ۲۱ اردیبهشت) توسط موسسه بین‌المللی جامعه‌شناسی کیف انجام شد، پوروشنکو در دور اول تیموشنکو را شکست خواهد داد.

حدود ۵۵ درصد کسانی که گفته اند قطعا در انتخابات شرکت خواهند کرد، اظهار کرده اند که به پوروشنکو رأی خواهند داد. این در حالی است که سهم تیموشنکو از آرا تنها ۹،۶ درصد است. سرهی تیهیپکو هم با ۶،۷ درصد آرا در جای سوم قرار می‌گیرد، و هریتسنکو با ۶،۵ درصد چهارم است. لیاشکو هم با ۵،۴ درصد در جای پنجم قرار دارد. طبق این نظرسنجی که ضریب خطای آن ۳،۳ درصد است، هیچیک از نامزدهای دیگر ۵ درصد آرا را کسب نمی‌کنند. اما ارقام همین نظرسنجی از محتمل بودن کشیده شده انتخابات به‌دور دوم خبر می‌دهد. طبق این یافته‌ها، ۳۳،۷ درصد اوکراینی‌های بالای ۱۸ سال به آقای پوروشنکو رأی خواهند داد و ۵،۹ درصد هم خانم تیموشنکو را برخواهند گزید. اما این ارقام افرادی که هنوز درباره اصل رأی دادن یا ندادن تصمیم نگرفته اند را هم در برمی‌گیرد. دلیل دیگر ممکن بودن کشیده شدن انتخابات به‌دور دوم سیال و غیرقابل پیش‌بینی بودن وضعیت در اوکراین است.

حق نشر عکس Getty
Image caption کارزار انتخاباتی جاری به اندازه رویدادهای پیش از آن، از جمله انضمام شبه‌جزیره کریمه (بخشی از خاک اوکراین) به روسیه، پرماجراست

علاوه بر این، تیموشنکو که به داشتن تجربه بالا در امور سیاسی شناخته می‌شود، با اطمینان گفته که میزان آراء او به‌مراتب بیش از یافته‌های این نظرسنجی خواهد بود. روز ۹ آوریل (۲۰ فروردین ۱۳۹۳) ستاد انتخاباتی پوروشنکو از تیموشنکو خواست که "به‌خاطر حفظ وحدت ملی" از دور رقابت کنار برود. اما تیموشنکو زیر بار این درخواست نرفت. او یک روز بعد در تظاهراتی که در مرکز اوکراین برگزار شد، گفت که تحت هیچ شرایطی از کورس رقابت کنار نخواهد رفت. او گفت که وطیفه‌اش "ریشه‌کن کردن بی‌قانونی و برقراری عدالت" است. هفته‌نامه پرخواننده یوکرینین ویکلی با اشاره به روابط نسبتا پرتنش و درهم ریخته میان دو پیشتاز رقابت، انتخابات آتی را "دوئلی میان دوستان سازش ناپذیر" خوانده است.

وفور وعده‌ها

برنامه‌های انتخاباتی دراز چهار نامزد برتر سرشار از وعده و وعید است.

پوروشنکو: "در پیش گرفتن یک سبک زندگی جدید"

حق نشر عکس Getty
Image caption روسیه گفته که از کاندیدای پیروز در انتخابات حمایت می‌کند

برنامه پوروشنکو، که قبلا رئیس سرویس امنیتی و از مقامات ارشد بانک مرکزی اوکراین بوده، و در دوران حکومت یانوکوویچ و سلفش، ویکتور یوشچنکو، وزارت خارجه و مزارت توسعه اقتصادی را برعهده داشته، "در پیش گرفتن یک سبک زندگی جدید" نام دارد. او در این جزوه قول می‌دهد که در چارچوب اختیاراتی که قانون اساسی برایش در نظر گرفته، عمل کند و ضمن تأکید بر یکپارچگی حکومت اوکراین، آزادی عمل بیشتری به مناطق کشور بدهد. پوروشنکو تضمین می‌دهد که رسانه‌های اوکراین بدون مشکل به‌کارشان ادامه خواهند داد و وضعیت مالکیتشان شفاف خواهد بود. اوکراینی‌ها بدون مشکل به زبان مادری‌شان صحبت خواهند کرد، هرچند که زبان اوکراینی تنها زبان رسمی حکومت خواهد بود.

او همچنین قول داده کاری کند که اتحادیه اروپا ظرف یک سال محدودیت‌های وضع شده در مورد صدور روادید برای اتباع اوکراین را لغو کند، و تا پایان سال میلادی جاری گفتگوها با این اتحادیه را درباره عضویت کامل اوکراین در آن آغاز کند. اما او خاطرنشان می‌کند که تا زمانی که در روابط میان اوکراین و روسیه آشتی برقرار نشود، اوکراینی‌ها هیچگاه احساس امنیت نخواهند کرد. پوروشنکو مثل بقیه نامزدها قول می‌دهد که اصلاحات گسترده‌ای پیاده کند تا اقتصاد در مسیر رشد قرار گیرد، صنایع متحول شوند و سطح زندگی بهبود پیدا کند.

تیموشنکو: پوتین دشمن شماره یک است

حق نشر عکس Getty
Image caption تیموشنکو که پیش از این دو بار نخست وزیر بوده تهدید کرده که "ستون فقرات الیگارشی حاکم" را خواهد شکست، ادعایی که بسیاری باور ندارند

تیموشنکو که پیش از این دو بار نخست وزیر بوده و اخیرا به‌مراتب بیشتر از قبل در تلویزیون‌ها ظاهر می‌شود، نه تنها تهدید کرده که "ستون فقرات الیگارشی حاکم" را خواهد شکست، بلکه قول داده که با فساد مالی و اداری مبارزه خواهد کرد، اختیارات بیشتری به مناطق کشور می‌دهد و از مالیات‌ها خواهد کاست. او می‌گوید که برای برقراری استقلال دستگاه قضایی از هیچ کوششی فروگذار نخواهد کرد، که البته در این باب قاعدتا اشاره‌اش به دو بار محکومیت قبلی‌اش است که از دید بسیاری با انگیزه‌های سیاسی همراه بود. او بعد از انضمام کریمه به روسیه، ولادیمیر پوتین، رئیس جمهوری این کشور، را "دشمن شماره یک" خواند و اصرار دارد که این شبه‌جزیره باید آزاد شود، و اضافه می‌کند که اوکراین از روسیه غرامت خواهد خواست و وابستگی‌اش به این همسایه "متخاصم" را، به‌خصوص در زمینه انرژِی، کم خواهد کرد. او همچنین خواهان در پیش گرفتن یک دکترین نظامی جدید و سرمایه‌گذاری کلان در نیروهای مسلح کشورش شده است.

تیهیپکو" باب میل جنوب شرقی

سرهی تیهیپکو، میلیاردر ۵۴ ساله که در زمینه بانک‌داری فعالیت کرده و قبلا چندین سمت دولتی داشته، طرحی مفصل ارائه کرده که هدفش تقویت کسب و کار از راه کاستن از مقررات دست و پاگیر است. او از اعطای خود مختاری فرهنگی و اقتصادی بیشتر به مناطق کشور حمایت می‌کند و می‌گوید که فرمانداران باید با رأی اهالی مناطق انتخاب شوند، نه اینکه دولت مرکزی آنها را منصوب کند. آقای تیهیپکو اصرار دارد که زبان روسی باید به‌عنوان زبان رسمی دوم در اوکراین به‌رسمیت شناخته شود. از جله پیشنهادهای دیگر او می‌توان به تصویب قانونی اشاره کرد که به رأی‌دهندگان امکان عزل نمایندگانشان را می‌دهد، در آن استیضاح رئیس جمهوری پیش‌بینی شده، و بر "احیای تمامیت ارضی اوکراین" تأکید شده است.

هریتسنکو: "بال‌هایتان را بگشایید!"

آناتولی هریتسنکوی ۵۶ ساله که قبلا وزیر دفاع و رئیس کمیته امنیتی و دفاعی پارلمان بوده، در برنامه‌اش از اوکراینی‌ها می‌خواهد که "بال‌هایشان را بگشایند". او می‌گوید که به مردم "اطمینان لازم را به اینکه زندگی‌هایشان ایمن‌تر و بهتر خواهد بود، خواهد داد". او مثل بعضی رقبای دیگرش قول داده که فساد مالی و اداری را ریشه‌کن کند، استقلال دادگاه‌ها را تأمین کند و از مالیات‌ها بکاهد. هریتسنکو که قبلا افسر ارتش بوده، تأکید می‌کند که هرگز اجازه نمی‌داده که کریمه از اوکراین جدا شود، و به‌عنوان فرمانده بعدی کل قوا قول می‌دهد که در صورت نیاز قاطعانه و موثر عمل کند. بعضی بخش‌های برنامه او شبیه یک رزومه کاریست. او می‌گوید که تحصیل‌کرده است، در دانشگاه هاروارد تدریس کرده، به زبان انگلیسی کاملا مسلط است و مدرک تحصیلی دکترا دارد.

موانع، مخاطرات و دغدغه‌ها

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption تنها منطقه‌ از اوکراین که بهیچ وجه امکان مشارکت در انتخاب رئیس جمهوری بعدی کشور را ندارد، کریمه است

در اوکراین بسیاری معتقدند که روسیه همه تلاشش را خواهد کرد که انتخابات اوکراین را برهم بریزد. آنها جدا کردن کریمه از اوکراین و نا آرامی‌های جدایی‌طلبانه در مناطق شرقی کشور را بخشی از این نقشه می‌دانند. برخی مقامات ارشد اوکراینی نظیر اولکساندر تورچینوف، رئیس جمهوری موقت، و آندری پاروبی، دبیر شورای ملی امنیت و دفاع، مکررا گفته اند که روسیه با مستقر کردن نیروهایش در طول مرز مشترک با اوکراین و اعزام مأمورانش به دونتسک و لوهانسک سعی دارد اقدامات جدایی‌طلبان را هماهنگ کند و نهایتا در رأی‌گیری اختلال ایجاد کند. هواداران نزدیکی به روسیه هم اینکه قصد دارند جلوی برگزاری انتخابات را بگیرند را پنهان نمی‌کنند.

ویاچسلاو پونوماریوف، شهردار خود خوانده اسلوویانسک، کانون نا آرامی‌های جدایی‌طلبانه در منطقه دونتسک، روز ۲۳ آوریل (۳ اردیبهشت ۱۳۹۳) به یک وب‌سایت روسی گفت هوادارانش برای اطمینان از ناکامی برگزارکنندگان انتخابات حاضرند حتی گروگان‌هایشان را شکنجه کنند. تقریبا در همان موقع بود که سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، گفت که برگزاری انتخابات در اوکراین "برای کشور بسیار مخرب خواهد بود"، و تأکید کرد که مقامات اوکراینی ابتدا باید "با مناطق شرقی و جنوبی اوکراین به نوعی تفاهم برسند". آنچه نیروهای اوکراینی عملیات ضد تروریستی علیه جدایی‌طلبان می‌خوانند، با شدت هرچه تمام‌تر ادامه دارد، اما نشانه‌های موجود حاکی از آن است که برگزاری رأی‌گیری در بعضی از شهرها و مناطق آشوب‌زده اگر هم غیرممکن نباشد، فوق‌العاده دشوار خواهد بود.

روز ۱۱ مه (۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۳) در دونتسک و لوهانسک در مورد استقلال از کیف همه‌پرسی برگزار شد. نتایج این همه‌پرسی‌ها را هیچ کشوری به‌جز روسیه به‌رسمیت نشناخته است. دنیس پوشیلین، یکی از رهبران حکومت خود خوانده "جمهوری خلق دونتسک"، در مسکو به خبرنگاران گفت که انتخاب ۲۵ مه "به احتمال زیاد" در منطقه دونتسک "برگزار نخواهد شد"، چرا که برگزار کننده آن "نظامیان حاکم بر کیف" هستند. یک سخنگوی "جمهوری خلق لوهانسک" هم بعد از همه‌پرسی با تأکید این سخنان گفت: "انتخابات می‌توانست در منطقه لوهانسک برگزار شود، اما ما حالا در اینجا جمهوری خلق لوهانسک داریم."

گروه‌های جدایی‌طلب فعال در شرق کشور اخیرا اقداماتی را با هدف ناممکن کردن رأی‌گیری انجام داده اند. طبق گزارش‌های رسانه‌ها، آنها به تهدید و ارعاب اعضای کمیسیون انتخاباتی منطقه پرداخته اند، بعضی مکان‌های مخصوص رأی‌گیری را اشغال کرده اند، اسناد و تجهیزات را از بین برده اند، و یا فهرست واجدان شرایط را دزدیده اند. مقامات مسوول از هیچ تلاشی برای حصول اطمینان از برگزاری به‌موقع انتخابات کوتاهی نمی‌کنند. سرهی تاروتا، فرماندار منطقه دونتسک، روز ۱۳ مه گفت که نهادهای امنیتی و قضایی موظف شده اند همه اقدامات لازم را برای فراهم کردن "همه منابع لازم برای تأمین امنیت رأی‌دهندگان" انجام دهند.

حق نشر عکس Getty

به گفته کمیسیون مرکزی انتخابات، ۷۰ هزار مأمور پلیس در روز رأی‌گیری در حالت آماده‌باش خواهند بود و برای جابجایی تعرفه‌های رأی از خودروهای زرهی استفاده خواهد شد.علاوه بر این، دیدیه بورکالتر، رئیس سازمان امنیت و همکاری اروپا، فاش کرده که این سازمان قصد دارد بزرگترین هیأت اعزامی‌اش در تاریخ را برای نظارت بر این انتخابات به اوکراین بفرستد.

آیا کریمه‌ای‌ها و غایبان می‌توانند رأی بدهند؟

با وجود همه مشکلات موجود، بسیاری از کارشناسان اوکراینی معتقدند که انتخابات برگزار خواهد شد. کمیته رأی‌دهندگان اوکراینی حتی پیش‌بینی کرده که میزان مشارکت بالا باشد و دست‌کم ۷۰ درصد واجدان شرایط در آن شرکت کنند. آندری ماهرا، معاون کمیسیون مرکزی انتخابات، در یک مصاحبه رادیویی گفت که انتخابات با وجود همه دشواری‌ها برگزار خواهد شد. او گفت: "مسأله این است که احتمالا در بعضی شعبه‌ها رأی‌گیری انجام نخواهد شد. از منظر قوانین انتخاباتی اوکراین، نتیجه انتخابات بدون توجه به تعداد شعب اخذ رأی یا شمار حوزه‌های انتخابیه‌ که رأی‌گیری در آنها انجام نشده، مشخص می‌شود."

تنها منطقه‌ از اوکراین که بهیچ وجه امکان مشارکت در انتخاب رئیس جمهوری بعدی کشور را ندارد، کریمه است که روسیه در ماه مارس (اواخر اسفند ۱۳۹۲) در پی یک همه‌پرسی بحث برانگیز آن را به‌خاک خود ضمیمه کرد. اما حدود ۱،۳ میلیون نفر از اهالی کریمه، که اکثرا گذرنامه اوکراینی دارند، خواهند توانست در بقیه نقاط اوکراین رأی بدهند؛ البته مشروط بر اینکه مقامات خود خوانده این شبه‌جزیره مرزهای میان آن و بقیه کشور را نبندند. دولت اوکراین برای تشویق اوکراینی‌های مقیم خارج از کشور کارزاری رسانه‌ای به‌راه انداخته و شرایط رأی دادن آنها را تا حد زیادی تسهیل کرده است.

مطالب مرتبط