آیا این پایان کار عراق است؟

حق نشر عکس BBC World Service

برخی نگرانند کشور عراق با توجه به حملات برق آسای شورشیان جهادی تا آستانه تجزیه پیش رفته باشد. با توجه به این که این کشور سالها دستخوش خشونت بوده، این سوال پیش می‌آید که اکنون چه اتفاق تازه‌ای رخ داده است؟

کشتارهای فرقه‌ای در عراق از سال ۲۰۰۶ رو به افزایش بوده ولی خشونت های کنونی از دسامبر ۲۰۱۳ و هنگامی شروع شد که پیکارجویان جهادی سنی مذهب، شهر فلوجه در مرکز عراق و بخش هایی از رمادی، شهر مجاور فلوجه را تصرف کردند.

پیکارجویان با حمایت مردان قبایل محلی سنی مذهب، که نوری مالکی نخست وزیر شیعه مذهب عراق را متهم به انحصار قدرت و تبعیض علیه سنی ها می کردند، توانستند از برانگیختن خشم عرب های سنی علیه دولت مرکزی، بهره برداری کنند.

شش ماه بعد، شورشیان به موصل دومین شهر بزرگ عراق در شمال این کشور حمله کردند. قریب به ۳۰ هزار سرباز به هنگام رویارویی با حدود ۸۰۰ پیکارجو اسلحه خود را زمین گذاشته و فرار کردند. با این پیروزی پیکارجویان شجاعت بیشتری پیدا کرده و پس از تصرف موصل پیشروی به سمت جنوب و به طرف بغداد را شروع کردند.

چه کسی در پشت این حملات است؟

حق نشر عکس AFP
Image caption داعش به اعدام‌های دسته‌جمعی دست می‌زند

حمله به شهرهای عراقی با رهبری نیروهای دولت اسلامی عراق و شام (داعش) صورت می‌گیرد که شاخه جدا شده از شبکه القاعده است. پنج سال قبل آمریکا گفته بود این گروه در آستانه "شکست استراتژیک" قرار دارد. ولی امروز آنان تقریبا هر روز به بمبگذاری در بغداد دست زده و سرزمین‌هایی به وسعت صدها کیلومتر مربع در غرب و شمال عراق و نیز سوریه، جایی که در نظر دارند یک حکومت اسلامی در آنجا تاسیس کنند را، کنترل می کنند.

با این وجود، تاکتیک‌های بی رحمانه نفرات داعش و تفسیر افراطی آنان از قوانین اسلامی در سرزمین های تحت کنترلشان، سبب شده که گروه های شورشی سوریه از آنان فاصله بگیرند و برای بیرون راندن آنان از این کشور متحد شوند. دولت اسلامی عراق و شام، حتی برای رهبری مرکزی القاعده بیش از حد افراطی محسوب می شد و از این رو در فوریه گذشته شبکه القاعده اعلام کرد که ارتباطی با این گروه ندارد اما علیرغم این موضوع، گروه حتی قوی‌تر از گذشته شده است.

با وجود این که تعداد نیروهای داعش بیش از چند هزار نفر نیستند، برخورداری از حمایت شاید هزاران افسر و سرباز سابق ارتش عراق، به میزان قابل توجهی موجب تقویت این نیروها شده است. آمریکا پس از شکست صدام حسین در سال ۲۰۰۳، ارتش عراق را منحل کرده بود.

آیا ارتش عراق برای مقابله با پیکارجویان به حد کافی قوی نیست؟

حق نشر عکس Reuters

به طوری که تخمین زده می شود پرسنل امنیتی دولت عراق که آمریکا آنان را تعلیم داده و مسلح کرده حدود ۹۳۰ هزار نفر از جمله ۲۷۰ هزار سرباز است. با توجه به این که تعداد پیکارجویان به گفته طرفدارانشان نزدیک به ۱۵ هزار نفر است، در بدو امر چنین به نظر می رسد که ارتش عراق بتواند به سهولت شورشیان را شکست دهد.

ولی سقوط فلوجه نشان داد که شکست دادن شورشیان کار آسانی نیست. از آن موقع تا کنون موفقیت هایی که نیروهای داعش داشته اند، و عملیات بی رحمانه آنان از بمبگذاری های انتحاری گرفته تا سر بریدن و به صلیب آویختن مخالفان، سبب شده که نیروهای عراقی به طور فزاینده ای سرخورده شده و بسیاری از آنان از خدمت فراری شوند. تنش های فرقه ای، بدرفتاری و فساد نیز موجب تضعیف نیروهای امنیتی شده است.

آیا جریان کنونی به آنچه در سوریه می‌گذرد ارتباط دارد؟

حق نشر عکس AFP

تردیدی نیست که بحران سوریه موجب بی ثباتی در عراق شده. عراقی ها که در بدو امر در حاشیه قرار داشتند، اکنون در مناقشه سه ساله همسایه غربی خود وارد شده و به طرفداری از هر دو جناح درگیر در حال جنگند.

دولت عمدتا شیعه مذهب نوری مالکی، نخست وزیر عراق حمایت از بشار اسد رئیس جمهور سوریه را که علوی است تکذیب می‌کند، ولی تحلیلگران می‌گویند آقای مالکی چشم خود را بر روی اسلحه و پیکارجویانی که از ایران، متحد پابرجای بشار اسد و شیعیان عراقی وارد سوریه می شوند، بسته است.

عرب های سنی مذهب عراق به طور آشکار از شورشیان عمدتا سنی سوریه حمایت کرده و اسلحه، مهمات، پناهگاه و نیروی انسانی در اختیار آنان قرار می دهند.

دولت اسلامی عراق و شام قبل از این که در سال ۲۰۱۳ به شورشیان سوریه ملحق شود، پول و پیکارجویان مجرب خود را در اختیار مخالفان بشار اسد قرار داده بود. ولی متعاقبا خود در دو سوی مرزهای نفوذپذیر سوریه و عراق، قرارگاه هایی دایر کرده و منابع و نفرات خود را جا به جا کرده و بعد تازه ای به بحران اضافه کرده است.

آیا همه این درگیری‌ها بر سر مذهب است؟

حق نشر عکس AFP

برای بیش از هزار سال منطقه ای که اکنون عراق خوانده می شود، میدان نبرد منازعات بسیاری بوده که ناشی از اختلاف بین مسلمانان شیعه و سنی بوده است.

در دهه های اخیر، سلطه اقلیت سنی و آزار و ایذای اکثریت شیعه توسط سنی ها تنها به تنش های فرقه ای دامن زده بود.

سقوط حکومت صدام حسین سبب شد که شیعیان فرصتی برای تلافی پیدا کنند.

اگر چه تفرقه های مذهبی یک عامل عمده خشونت ها بوده، برخی معتقدند که در مقصر معرفی کردن اختلافات مذهبی، اغراق شده است.

مناقشه قومی به بی ثباتی در کرکوک که کردها و عرب‌ها هر دو ادعای کنترل مناطق نفتخیزش را دارند، کمک کرده است.

با توجه به طیف وسیع ایدئولوژی ها و وابستگی ها در عراق، می توان گفت گروه های سیاسی نیز در ایجاد تنش نقش مهمی داشته اند.

آیا قدرت‌های خارجی دخالت خواهند کرد؟

حق نشر عکس AFP
Image caption ایالات متحده یک ناو هواپیمابر خود را به خلیج فارس فرستاده است

آمریکا، دولت اسلامی عراق و شام را "تهدیدی برای کل منطقه" خوانده و باراک اوباما رئیس جمهوری آمریکا برای کمک به دولت عراق گزینه های مختلف از جمله گزینه نظامی را مد نظر قرار داده است. ولی مقامات آمریکایی تاکید می ورزند که وی قصد بازگرداندن نیروهای آمریکایی را به عراق ندارد.

حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران دولت اسلامی عراق و شام را وحشی خوانده و هشدار داده ایران "این خشونت و وحشت" را تحمل نخواهد کرد.

دولت ترکیه نیز هشدار داده چنانچه به ۸۰ شهروند این کشور، شامل پرسنل امنیتی، دیپلمات ها و کودکانی که اخیرا در شمال عراق توسط نیروهای داعش ربوده شدند، آسیبی وارد شود، تلافی خواهد کرد.