سیل پناهندگان عراقی به کردستان عراق

حق نشر عکس AFP

مقامات در منطقه خودمختار کردستان عراق برای حمایت از صدها هزار عراقی که به منظور فرار از خشونت و درگیری در شمال عراق به این منطقه پناه آورده‌اند، درخواست کمک‌های بین‌المللی کرده‌اند.

بیان سامی عبدالرحمان، یکی از نمایندگان کردهای عراق در بریتانیا می‌گوید که مقامات کرد به منظور پذیرش این پناهجویان چادرهایی برپا کرده‌اند اما نزدیک به ۲۵۰ هزار پناهنده سوری از پیش در این مناطق جای گرفته اند.

به گفته این نماینده سیل اخیر پناهجویان عراقی به این معناست که حال کمک‌های بین‌المللی برای رویارویی با یک بحران بزرگ انسانی ضروری است.

در همین حال شبه نظامیان گروه موسوم به "دولت اسلامی عراق و شام" (داعش) برای مناطقی که در تحت کنترل دارد از جمله موصل و مناطق همجوار دستورالعمل‌هایی صادر کرده است.

داعش در بیانیه خود دستور می‌دهد که ساکنان مسلمان مناطق باید روزانه با حضور در مساجد، پنج مرتبه نماز بخوانند.

نوشیدنی‌های الکلی و استعمال دخانیات نیز قدغن اعلام شده است.به پلیس و سربازان گفته شده توبه کنند و در غیر این صورت کشته خواهند شد.

به زنان نیز گفته شده که تنها در صورت نیاز از خانه خارج شوند و لباس مناسبی بر تن کنند.

در حالیکه ارتش عراق در برابر پیشروی نیروهای داعش به سوی بغداد مقاومت می‌کند، نیروهای کرد عراقی بر شهر کرکوک مسلط شده‌اند.

روز پنجشنبه، ۲۲ خرداد (۱۲ ژوئن)، گزارش شد که در پی عقب نشینی ارتش و پلیس عراق از شهر کرکوک، نیروهای دولت خودگردان اقلیم کردستان بر این شهر مسلط شده اند. روز گذشته گزارش شد که شبه نظامیان گروه موسوم به "دولت اسلامی عراق و شام" در صدد هستند پس از سقوط موصل، شهر کرکوک را به تصرف در آورند.

کرکوک در یکی از مناطق نفت خیز عراق واقع شده و جمعیت آن از اعراب، کردها، ترکمان ها و برخی دیگر از گروه‌های قومی و دینی تشکیل یافته است اما کردهای عراق خواستار الحاق آن به اقلیم خودمختار بوده‌اند.

همزمان، جلسه پارلمان عراق که قرار بود در مورد درخواست نخست وزیر جهت اعلام وضعیت فوق العاده در سراسر کشور مذاکره کند، به دلیل عدم حضور تعداد کافی نمایندگان به حد نصاب نرسید و تشکیل نشد. به گفته ناظران، عدم تشکیل جلسه پارلمان نشانه اختلاف نظر بین تشکل ها و شخصیت های مختلف سیاسی این کشور است. اعلام وضعیت فوق العاده اختیارات ویژه‌ای را به دولت می‌دهد و می‌تواند باعث بروز نگرانی مخالفان در مورد محدودیت فعالیت آنان شود.

همزمان، گزارش شده است که نیروهای داعش در صدد تحکیم موقعیت خود در سامرا هستند و گفته‌اند که در نظر دارند به سوی بعداد حرکت کنند اما به نظر می‌رسد نیروهای دولتی توانسته‌اند دست کم مانع از پیشروی سریع آنان شوند. پس از عقب‌نشینی وسیع نیروی زمینی و پلیس عراق از برابر داعش در روزهای اخیر، گزارش شده است که نیروی هوایی در عملیات سامرا مشارکت دارد.

حق نشر عکس AP
Image caption شبه نظامیان داعش با هدف برقراری حکومت اسلامی و جاری کردن قوانین شرع بخش‌هایی از عراق را اشغال کرده‌اند

با اینهمه، کارشناسان معتقدند که هنوز نمی‌توان نتیجه گرفت که توان عملیاتی نیروهای داعش کاهش یافته و ارتش عراق خواهد توانست آنان را شکست دهد و مناطق اشغالی را باز پس بگیرد. عملیات اخیر داعش در مناطقی از عراق متمرکز بوده که اکثر ساکنان آنها را اقلیت عرب سنی تشکیل می‌دهد.

پیشتر، سامانتا پاور، نماینده دایم ایالات متحده در سازمان ملل، در مذاکرات شورای امنیت پیرامون بحران عراق، بر حمایت کشورش از "مردم و دولت عراق در مبارزه علیه تروریسم" تاکید ورزیده و گفته بود آمریکا به همکاری با مردم عراق، متحدان مننطقه‌ای خود و سازمان‌های بین‌المللی ادامه خواهد داد "تا اطمینان حاصل شود منابع و استراتژی‌های لازم برای نبرد علیه داعش و سایر گروه‌های تروریستی رو به رشد تامین شده و مردم عراق خواهند توانست از صلح، دموکراسی و رفاه اقتصادی که استحقاق آن را دارند برخوردار شوند."

مقامات آمریکایی در مورد نوع "منابع و استراتژی های لازم" که باید در اختیار عراق قرار گیرد توضیح رسمی نداده‌اند اما رویترز به نقل از یک منبع نزدیک به دولت آمریکا، که از او نام نبرده، گزارش کرده که مقامات عراقی پیشتر از آمریکا درخواست کرده بودند نیروهای شورشی را با استفاده از هواپیماهای بدون سرنشین یا با سرنشین بمباران کند.

با اینهمه، برنادت میهان، سخنگوی شورای امنیت ملی آمریکا، گفته است که اگرچه این شورا "گزینه‌های مختلفی را در دست بررسی دارد" اما توجه آن در حال حاضر و محور مشورت‌های جاری با دولت عراق بر توانمندسازی نیروهای عراقی برای موفقیت در عملیات علیه داعش متمرکز است.

حق نشر عکس AFP
Image caption فرار نظامیان از برابر مهاجمان اسلامگرا باعث نگرانی در مورد کارآیی نهادهای امنیتی عراق شده است

خانم میهان از افشای جزئیات گفتگو با دولت عراق خودداری ورزیده اما افزوده است که مقامات عراقی تصریح کرده‌اند که از کمک ایالات متحده استقبال می‌کنند و از اوایل سال جاری، آمریکا ارسال تجهیزات نظامی و آموزش نیروهای امنیتی عراق را سرعت بخشیده و "تلاش کرده است به دولت عراق در اتخاذ نگرشی جامع نسبت به خطر تروریسم کمک کند."

اگرچه گروه‌های مسلح مخالف دولت عراق از زمان خروج ایالات متحده در سال ۲۰۱۱ گهگاه نقاطی از عراق را در تسلط خود گرفته‌اند، اما سقوط موصل، که یکی از بزرگترین شهرهای عراق و در نزدیکی یکی از ذخایر عمده نفتی این کشور واقع است، ضربه‌ای شدید به تلاش دولت برای مقابله با این گروه‌ها محسوب می‌شود.

به ویژه، سرعت، وسعت و نحوه عقب نشینی نیروهای دولتی، که در برخی موارد اسلحه و تجهیزات نظامی را نیز سالم برجای گذاشتند تا به دست طرف مقابل بیفتد، باعث تعجب شده و کارآیی دولت و ارتش عراق در حفظ امنیت این کشور را زیر سئوال برده است.

حق نشر عکس Getty
Image caption مالکی انگشت اتهام را متوجه "توطئه گران" کرده است

نوری المالکی، نخست وزیر عراق که با پیروزی تشکل‌های متعلق به شیعیان در انتخابات اخیر، بار دیگر در صدد تشکیل کابینه است، از وجود "توطئه‌ای" سخن گفته که باعث شکست نیروهای دولتی و سقوط موصل شد و نظامیانی را که به جای مقاومت در برابر داعش، پا به فرار گذاشتند تهدید کرده که تنبیه خواهند شد. وی افزوده است که تلاش برای "حل و فصل موضوع" در جریان است و اقداماتی جهت سازماندهی مجدد واحدهای مامور پاکسازی استان نینوا از "این تروریست‌ها" صورت گرفته است.

جمعیت عراق از اقوام و پیروان مذاهب و فرقه‌های گوناگون تشکیل یافته است. اکثریت جمعیت این کشور را اعراب شیعه تشکیل می‌دهند اما بخش عمده‌ای از جمعیت شامل کردهای سنی و اعراب سنی است. در زمان زمامداری صدام حسن، رئیس جمهوری سابق عراق، تشکل‌های شیعی مخالف دولت از تبعیض علیه اکثریت شیعه شکایت داشتند در حالیکه کردها نیز حکومت مرکزی تحت تسلط اعراب سنی را به نادیده گرفتن حقوق خود متهم می‌کردند.

با سقوط صدام حسین در پی حمله نیروهای به رهبری آمریکا در سال ۲۰۰۳، کردهای شمال عراق، که از چند سال قبل از آن نیز به دلیل ضعف دولت مرکزی و حمایت بین‌المللی، از خودگردانی غیرسمی برخوردار بودند، توانستند رسما اختیارات ویژه‌ای را برای ایجاد دولت خودگردان کردها به دست آورند در حالیکه تشکل‌های شیعه، که برخی از آنها تحت رهبری روحانیون قرار داشته یا به آنان وابسته‌اند، با اتکای به رای اکثریت، قدرت اصلی سیاسی را در دست گرفته‌اند.

اگرچه عراق رسما دارای یک نظام سیاسی غیرمذهبی است، اما این وضعیت و تسلط آشکار نهادهای مذهبی شیعی بر حکومت و برخی اقدامات دولت، عمل ناخرسندی اقلیت اعراب سنی در مورد تبعیض در برخورداری از منافع و منابع ملی بوده است.

حق نشر عکس Getty
Image caption گفته شده تسلط تشکل‌های شیعه و نگرانی اقلیت عرب سنی به ظهور افراطگرایی کمک کرده است

به گفته ناظران، چنین وضعیتی نه تنها زمینه مساعدی را برای ظهور و فعالیت گروه‌های تندرو سنی فراهم می‌کند بلکه از شکل‌گیری احساس اشتراک منافع ملی جلوگیری می‌کند و با ایجاد شکاف در میان توده مردم از جمله کارکنان و ماموران دولت، مانع از کارآیی نهادهای حکومتی می‌شود.

در پی تصرف بخش‌هایی از عراق توسط نیروهای داعش، چند صد هزار تن از ساکنان این مناطق محل سکونت خود را ترک کرده و به نقاط دیگر گریخته اند. ظاهرا ساکنان شیعه مناطق تصرف شده به خصوص نگران سرنوشت خود بوده اند به ویژه اینکه در سال های اخیر، مراکز تجمع شیعیان از هدف های اصلی حملات و بمب گذاری گروه های تندرو بوده است.

در ایران، وزارت امور خارجه با محکوم کردن حمله نفرات داعش به کنسولگری ترکیه در موصل و اشغال آن، نقض حریم دیپلماتیک توسط "تروریست‌ها" را محکوم کرد. به گزارش واحد مرکزی خبر، مرضیه افخم، سخنگوی این وزارتخانه، خواستار "توجه جامعه بین‌المللی به عواقب پشتیبانی برخی دولت‌ها از گروه‌های این‌چنینی" شد و گفت که این گروه‌ها باعث بی‌ثباتی منطقه و جهان خواهند شد.

پیشتر، وزارت خارجه ایران خواستار حمایت همه دولت‌های جهان از دولت عراق شده بود اما مشخص نیست که آیا این دعوت شامل دخالت نظامی ایالات متحده هم می‌شود یا نه. در زمان حضور نظامی آمریکا در عراق، جمهوری اسلامی با این وضعیت مخالفت می‌ورزید و گاه حتی به دخالت در حمایت از گروه‌های مسلح مخالف آمریکاییان متهم می‌شد هر چند این اتهام را رد می‌کرد. در سال های اخیر هم، ایران به شدت مخالف هرگونه حضور نظامی ایالات متحده در منطقه، از جمله در افغانستان بوده است.

اتهام پشتیبانی برخی دولت‌ها از گروه داعش در بعضی از منابع خبری و تحلیلی جمهوری اسلامی هم بدون ذکر نام دولت‌های مورد نظر دیده می‌شود. از زمان آغاز بحران سیاسی و جنگ داخلی سوریه، جمهوری اسلامی از دولت سوریه، و بعضی دیگر از کشورهای منطقه از گروه‌های مختلف مخالف حکومت بشار اسد حمایت کرده‌اند تاجایی که گاه ناظران از جبهه‌بندی منطقه‌ای براساس اختلافات مذهبی شیعه و سنی سخن گفته‌اند.

حق نشر عکس map