طرح نیروگاه 'راغون': حق کوچنده‌ها ضایع می‌شود؟

نشست دیدبان حقوق بشر حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در این نشست گزارش از وضع زندگی مهاجران داخلی در تاجیکستان معرفی شد

دیدبان حقوق بشر می‌گوید خانوادهایی که به خاطر بنیاد نیروگاه "راغون" در جنوب تاجیکستان به محلات دیگر کوچ داده شدند، با دشواریهای مختلفی مواجهند.

این سازمان بین‌المللی مدافع حقوق بشر در گزارشی تازه بانگ اضطراب زده که حقوق اولیه کوچنده‌ها یا مهاجران داخلی تاجیکستان زیر پا شده است. از جمله، دولت به خانواده‌های کوچنده از محل زیستشان برای بنیاد منازل جدید جبران یا غرامت کافی نپرداخته است.

گزارش تازه دیدبان حقوق بشر روز چهارشنبه 25 ژوئن در نشستی مطبوعاتی در شهر دوشنبه معرفی شد. در این نشست مسئولان این سازمان توصیه‌هایی را برای رفع مشکلات خانواده‌های مهاجر از ناحیه نور‌‌آباد به دولت تاجیکستان ارائه دادند.

مزارع ازدست رفته

فرانچیسک و کورباچ و، پژوهشگر دیدبان حقوق بشر (Human Rights Watch) در امور اروپا و آسیای مرکزی، ضمن معرفی این گزارش گفت که بنیاد نیروگاه "راغون" امری ضروری برای مردم و دولت تاجیکستان است که به نیروی برق نیاز مبرمی دارند.

اما وی افزود که دولت نباید سرنوشت بیش از 42 هزار نفر از ساکنان را که از محل زیست خود به خاطر بنیاد نیروگاه "راغون" کوچ داده می‌شوند، نادیده بگیرد. برعکس موظف است برای تأمین شرایط بهتر زندگی آنها در مناطق دیگر تدابیر بیشتری انجام دهد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای عمران اف گفت که معاش بازنشستگی کافی می‌گیرد، اما گوهر می‌گوید که این معاش برای گذران زندگی کافی نیست

طبق برنامه دولت تاجیکستان، قرار است از محل بنیاد نیروگاه "راغون" حدود هفت هزار خانواده که بیش از 42 هزار نفر برآورد شده‌اند، به اماکن دیگر کوچ داده شوند. دلیل کوچ دادن این افراد آن است که در صورت ساختمان نیروگاه "راغون" روستاهای آنها زیر آب خواهد ماند.

از سال 2009 به این سو 1500 خانواده از ناحیه نورا‌‌آباد کوچ داده شده‌اند. طبق پژوهش دیدبان حقوق بشر، وضعیت بیشتر این خانواده‌ها پس از مهاجرت وخیمتر شده است. مسئولان این سازمان دست کم با حدود 160 نفر مصاحبه هایی انجام داده‌اند.

خانم کورباچو در این باره گفت: "مشکلاتی هست که زندگی این افراد را دشوارتر ساخته است. از دست دادن باغها و مزارعی که قبلا داشتند، نبود شرایط پرورش حیوانات اهلی در محل نو زیستشان، نبود مشاغل، دسترسی ناکافی به خدمات اجتماعی زندگی آنها را سخت‌تر کرده."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption بیشتر منازل در چارصده 2 تا به آخر بنیاد نشده‌اند

خانم کورباچو مثلا می‌گوید که در جای زیست کنونی مهاجران مکاتب همگانی هنوز ساخته نشده‌اند. برخی مکتبها در روستاهای دیگر در فاصله‌ای دور واقع شده‌اند. در نتیجه، کودکان ناچارند در گرما و سرما راه طولانی را تا مکتب طی کنند.

دیدبان حقوق بشر می‌فزاید که دولت تاجیکستان به تعهدات خود در زمینه تأمین شرایط خوب زندگی برای مهاجران داخلی عمل نکرده است.

این در حالیست که بر اساس قوانین و موازین بین‌المللی، دولت می‌بایست قبل از کوچ دادن خانواده‌ها امکانات و شرایط برای زندگی شایسته مهاجران را فراهم کند.

گزارش 'مزخرف'

اما مقامات تاجیکستان با این گزارش موافق نیستند. شریف سمیع، یک مقام دولتی که مسئولیت امور در محل بنیاد نیروگاه "راغون"را به عهده دارد، ادعاهای دیدبان حقوق بشر در باره نقض حقوق مهاجران داخلی را بی‌پایه می‌داند.

وی در نشست روز چهارشنبه حضور داشت. آقای سمیع هرچند از تهیه این گزارش ابراز سپاس کرد، ولی گفت که با عنوان آن، "اینجا آمدیم و به رنج افتادیم"، راضی نیست.

وی همچنین گفت: "من هیچ جای این گزارش نخواندم که دولت تاجیکستان برای کوچ دادن مهاجران داخلی از محل بنیاد نیروگاه "راغون" چه قدر سرمایه صرف کرده است."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption فرانچیستکو گورباچو خانم کورباچو گفت که دولت باید برای تأمین شرایط زیست مهاجران داخلی در نواحی دیگر تدابیر بیشتری بیندیشد

آقای سمیع گفت که برای بنیاد زیربناها دولت تاجیکستان در سه سال گذشته 202 میلیون سامانی اختصاص داده است. این مبلغ برای بنیاد مکتبهای همگانی، بنگاههای پزشکی، راهها، خطوط نیروی برق، لوله‌های آبگذر و کوچ ساکنان از آن منطقه صرف شده است.

وی می‌گوید: "از این رو، این نوع نامگذاری گزارش که نشان می‌دهد در محل زیست جدیدشان وضع خانواده‌های کوچاندشده از محل اجرای طرح "راغون" از لحاظ حقوق بشر بدتر شده، من فکر می‌کنم که "مزخرف" است."

این مقام دولتی می‌گوید که بانک جهانی به تاجیکستان اجازه کوچ دادن ساکنان از شش منطقه تحت خطر و روستای چارصده ناحیه نوراباد را داده و کوچ ساکنان از این مکان از سال 2009 آغاز شده است.

وی افزود که تاجیکستان برای بار نخست کوچ دادن شمار زیادی از ساکنان از یک منطقه به منطقه دیگر را تجربه می‌کند. و به گفته او، مهاجران داخلی از ناحیه نورا‌‌آباد خودشان محل زیست آینده‌اشان را داوطلبانه انتخاب کرده‌اند.

این در حالیست که به گفته بسیاری از خانواده‌های مهاجر، آنها امکان هیچ گونه انتخابی نداشتند و بناچار به محلاتی که دولت برای آنها انتخاب کرده، کوچ بسته‌اند. در انتخاب محل زیست تازه آنها اثرات زیست محیطی و اجتماعی و روانی مهاجرت در نظر گرفته نشده است.

دولت تاجیکستان در پیروی از تجربه شوروی طی دو دهه اخیر صدها خانواده کوهستانی را که با شرایط بیابان عادت ندارند، همواره به دشتها و زمینهای هموار و سوزان و بی‌آب کوچ داده است. این امر گاها به بیماری و مرگ بسیاری از مهاجران منجر شده است.

منازل نیمبنیاد

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای سمیع گفت که دولت برای بنیاد زیربناها 202 میلیون سامانی مصرف کرده است

در نشست روز چهارشنبه عده‌ای از مسئولان روستاهای کوچندگان به ناحیه‌های تورسون‌زاده و رودکی حضور داشتند. آنها گفتند که زندگی خانواده‌های مهاجر در این دو منطقه نسبتا بهتر است. اما آنهایی که به ناحیه دنغره کوچ داده شده بودند، چندان راضی به نظر نمی‌رسند.

شماری از ساکنان نور‌‌آباد از سال 2009 به این سو به روستای چارصده 2 در جماعت لاله‌زار ناحیه دنغره کوچ داده شدند. دولت به مردم پول داده و آنها خودشان به بنیاد منازلشان پرداخته‌اند، بی آن که به هیچ معیار و استاندارد معماری تکیه کنند.

با گذشت پنج سال از آن زمان برخی از منازل آنها ساخته شده و برخی نیمه‌ساخت باقی مانده است. صاحبان منازل نیمه‌ساخته یا نساخته همچنان در ناحیه نورا‌‌آباد، در منازل قبلی خود، به سر می‌برند.

عبدالحنان فیاض اف، یکی از ساکنان روستای چارصده 2 که همزمان معاون رئیس جماعت است، با اشاره‌ به منازل نیمبنیاد، می‌گوید که صاحبان آنها نتوانسته‌اند ساختمان منازلشان را به پایان رسانند

آقای فیاض اف از روستای سرپول ناحیه نورا‌‌آباد به این مکان کوچ کرده است. وی می‌گوید از حجم سرمایه‌ای که در ازای منزل قبلیش مقامات به خانواده او دادند، راضی نبوده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption این داخل منزل خانم سهیلی، یکی از ساکنان مهاجر به ناحیه دنغره است

وی افزود: "زمانی که ارزش منازل ما را تعیین کردند، نرخ مواد ساختمانی ارزان بود. این پول را به ما مرحله به مرحله دادند. در نتیجه، زمان زیادی گذشت و نرخ مواد ساختمانی گران شد. مردم نتوانستند با این مبلغ منازل خود را بنیاد کنند."

در نتیجه، به گفته او، بسیاری از خانواده‌ها دوباره به ناحیه نورا‌‌آباد بازگشته‌اند. مردان برای دریافت سرمایه برای ساختن منازلشان به روسیه مهاجرت کرده‌اند. مشکلات خانواده‌ها در چارصده-2 به دوش زنان و افراد بزرگسال افتاده است.

جین بکانان، یاور رئیس دیدبان حقوق بشر، می‌گوید که یکی از پیشنهادهای این سازمان به دولت تاجیکستان دادن مبالغ کافی به مهاجران داخلی برای بنیاد منازل است.

گرانی نرخ چوب و تخته

مهاجران نورابادی در یک منطقه کوهستانی سیراب زندگی می‌کردند. هم اکنون آنها با کمبود آب روبرو هستند، بویژه برای آبیاری باغ و مزارع. نبود باغ و مزارع به نوبه خود موجب بیکار ماندن جوانان شده است. مشاغل دیگری هم برای آنان ظاهراً وجود ندارد.

رحمان عمران اف 70 ساله می‌گوید سال پنجم است که در این روستا به سر می‌برد. وی از زندگی خود در این جا خوشنود است. اما می‌گوید زمانی که مقامات قیمت منزلش را در نور‌‌آباد ارزیابی می‌کردند، فرزندان او را به نظر نگرفته‌اند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای فیاض اف می‌گوید سرمایه‌ای که مقامات برای بنیاد منازل دادند، کافی نبوده است

از او پرسیدم که چرا تا آخر منزلش را بنیاد نکرده است؟ وی گفت: "هنگام ساختن منزل نرخ چوب و تخته بلند رفت و ما نتوانستیم تا آخر آن را سازیم."

آقای عمران اف ماهانه 200 سامانی (40 دلار) حق بازنشستگی دریافت می‌کند. وقتی می‌گفت که این پول برای زندگیش کافیست، همسرش گوهر حرفش را برید: "این پول با گفتن "بسم الله رحمان رحیم" تمام می‌شود. آخر یک داروی فشار خون شوهرم پنجاه سامانی است، پس 200 سامانی در یک ماه برای یک نفر چه می‌شود؟"

این زن سالمند می‌گوید در هزار متر زمینی که دولت به آنها داده، سبزیجات، از جمله سیبزمینی، پرورش می‌کنند. اما حاصل آن در مقایسه‌ با باغی که در روستای سرپول ناحیه نورا‌‌آباد داشتند، ناچیز است.

این خانواده با کمک فرزندانشان که در دوشنبه در منزل اجاره زندگی می‌کنند و به خرده‌فروشی مشغولند، توانسته‌اند حصار اطراف منزلشان را سازند.

شوره زمین

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption خانم بوکانان می‌گوید دولت باید به مهاجران پول کافی بدهد

سهیلی نام زنیست که با پسر 18ساله‌اش در یک منزل زندگی می‌کند. وی می‌گوید سرمایه‌ای که دولت برای بنیاد منزل به خانواده او داده بود، تنها برای ساختمان دو اتاق و یک راهرو کفایت کرده است. آنها نتوانسته‌اند حتی حصار پیرامون منزلشان را بنیاد کنند.

قسمت داخل منزل سهیلی به کلبه ویرانه‌ای شبیه بود که حتی فرشی نداشت و دیوارهای رنگشده آن ریخته بودند. وی گفت: "زمینی که به ما دادند، شوره زمین است و دیوار و زیربنای خانه را نمک ویران می‌کند. می‌ترسیم، روزی دیوار به سرمان فرو نریزد. ولی کجا رویم، نمی‌دانیم."

زمین زیر این خانه هم آبهای زیرزمینی شور داشته و اعضای خانواده نمی‌توانند حمام و دستشویی در این مکان بنیاد کند، زیرا "هرجا را که کمتر می‌کاویم، آب شور بیرون می‌آید."

دیدبان حقوق بشر با توجه به این مسئله به دولت تاجیکستان توصیه کرده که سطح آبهای زیرزمینی در محل زیست مهاجران در ناحیه دنغره سنجیده و سیستمهای زهکشی برای کاهش سطح آب ساخته یا بازسازی شوند.

خانم سهیلی در نورا‌‌آباد آموزگار بود. وی می‌گوید حالا امیدوار است که در مکتب همگانی جدید نیز این شغل خود را ادامه‌ دهد و از معاش آموزگاری بازسازی منزل خود را ادامه‌ دهد.

ولی معاش متوسط آموزگاری در تاجیکستان حدود 800 سامانی بوده و بعید به نظر می‌رسد که سهیلی تواند به این معاش تکیه کند. قیمت مواد ساختمانی در تاجیکستان همواره در حال افزایش است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption سهیلی می‌گوید که منزل او به کلبه ویرانه‌ای می‌ماند

از سوی دیگر، مکتب روستای چارصده-2 که قرار بود امسال ساختمانش به اتمام رسد، انتظار می‌رود تا سال 2015 ساخته شود. در روستای چارصده یک بنگاه پزشکی برای 250 خانواده فععالیت می‌کند. لوله‌های آب آشامیدنی نیز به این روستا کشیده شده‌اند و بنیاد راههای ارتباطی ادامه‌ دارد.

روستاهای چارصده و چارصده-2 در جماعت لاله‌زار ناحیه دنغره واقع هستند. این موضع در فاصله حدود پنج کیلومتر از مرکز ناحیه دنغره، زادبوم امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان، واقع است.

سطح زندگی مردم در این دو مکان با هم تفاوت جدی دارد. مرکز ناحیه دنغره امروزها به شهرکی باشکوه تبدیل شده و کوچه و خیابانهایش چراغان و راهها آسفالتپوش شده‌اند. اما چند فرسخ دورتر از آن، مهاجران داخلی از محل بنیاد نیروگاه "راغون" از این همه امکانات محرومند.