نوری مالکی، گلوله برفی در جهنم؟

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption نیروهای دولتی تقریبا کنترل همه مناطق اصلی سنی‌نشین عراق را از دست داده‌اند

ظهور یکباره گروه دولت اسلامی عراق و شام موسوم به داعش، عراق را با سرعتی غیرقابل تصور دگرگون کرده است و نه تنها برای عراقی ها، بلکه برای قدرتهای منطقه‌ای و بین‌المللی خطری ایجاد کرده که همین حالا هم باعث به هم ریختن بخشی ازنظم منطقه شده است.

درحالیکه شبه نظامیان سنی و شورشیان کم‌کم به بغداد پایتخت عراق نزدیک می‌شوند تلاش کم‌جان برای خنثی کردن بحران سیاسی عراق از سوی کشورهای مختلف هم شدت گرفته است.

پیشروی نیروهای افراطی در خاک عراق می‌تواند در پایتخت و دیگر مناطق باعث به راه افتادن حمام خون شود و عراق را چند‌ پاره کند.

موضع سرسختانه نوری مالکی، تاکیدش روی گزینه نظامی و اصرارش بر گذراندن دوره سوم نخست وزیری می‌تواند تلاش‌های دیپلماتیک را کند و بحران را از این هم که هست بدتر کند.

تایید اینکه جت‌های جنگنده سوریه مواضع داعش را در مرزهای غربی عراق بمباران کرده اند نشان می‌دهد که تحولات چطور بحران دو کشور را در هم ادغام کرده و همه را واداشته که فرضیات گذشته‌شان را بازنگری کنند.

این حمله می‌توانست همانطور که دولت عراق ابتدا گزارش کرده بود، توسط جت‌های جنگنده آمریکا هم انجام شود.

درحالی که خطوط نبرد دوباره ترسیم می‌شوند، کاخ سفید ناگهان خودش را در همان سمتی می‌بیند که دولت سوریه قرار گرفته است. دولتی که آمریکا در سه سال گذشته به صورت نیم‌بند سعی در براندازی آن داشته است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption نخست‌وزیر نوری مالکی خواهان مداخله نظامی آمریکا در بحران عراق است

در حالیکه آمریکا مشاوران نظامی خود را به بغداد می‌فرستد تا شرایط را ارزیابی و هدف‌های احتمالی را برای حمله‌های هوایی و عملیات هواپیماهای بدون سرنشین شناسایی کنند، دشمن دیرینه آمریکا، یعنی ایران هم مشغول کاری مشابه است. ایران از نزدیک درگیر ماجرا شده تا جلوی این موج را بگیرد ولی در عین حال دخالت ایران خودش می‌تواند یک خطر بالقوه محسوب شود.

تهدید مرگبار

درهمین حال نوری مالکی گفته است که روسیه به دولت او برای مبارزه با شورشیان جت‌های سوخوی دست دوم می‌فروشد.

فعلا داعش در متحد کردن جامعه بین‌المللی برای عکس العمل نشان دادن به خطری که تهدیشان کرده یا ممکن است تهدید کند از همه بهتر عمل کرده است.

برهام صالح، سیاستمدار کرد می‌گوید که قبل از یازده سپتامبر مردم القاعده را گروهی تصور می‌کردند که در کوههای افغانستان پنهان شده است. حالا ببینید امروز چه اتفاقی افتاده است.

برهام صالح می‌گوید باید به سنی های میانه رو قدرت داد تا از پس داعش بر‌آیند.

"امروز القاعده سراسر خیابان‌های جهان عرب را گرفته است. این خطر مهلک چیزی نیست که کسی بتواند آن را نادیده بگیرد."

اگر داعش بتواند جای پای خود را در مناطق مهم از جمله شهرهای کلیدی محکم کند، جهان ممکن است با نهادی افراطی روبرو شود که کوه‌های توره بوره در مقابلش فقط به کمپی کوچک از پیش آهنگ‌ها شباهت داشته باشد.

توانایی‌های داعش به شکل فوق‌العاده‌ای در حال افزایش است، مخصوصا بعد از پیروزی‌های خیره‌کننده این گروه در موصل در روز دهم ژوئن امسال، به دنبال حمله‌ای که توسط فقط پانصد جنگجو انجام شد.

از میان جنگ‌افزارهای نظامی که ارتش عراق بعد از فرار از موصل و کرکوک از خود به جا گذاشته است، منابع متعدد به چهار هزار قطعه مسلسل اشاره می‌کنند. هزار و پانصد هاموی (خودروی چرخ دار چند منظوره با قابلیت تحرک بالا)، تجهیزات توپخانه‌ای با قابلیت شناسایی بالا که می‌تواند تا شعاع چهل کیلومتری را نشانه بگیرد. و پنجاه تانک و دو هلی کوپتر.

داعش همچنین ۴۲۷ میلیون دلار از شعبه موصل بانک مرکزی عراق برداشته و با افزایش دارایی خزانه اش استقلال بیشتری یافته است.

ناراضیان تلخ‌کام

بدیهی است که پیشروی‌های بی‌پروای بعدی به سمت جنوب در حاشیه دجله و دستاوردها در استان غربی انبار ممکن نمی‌بود اگر سنی‌های ساکن این مناطق با این گروه همراهی نمی‌کردند.

گروههای سنی ناراضی عراق، افسران و مردان سابق ارتش عراق، گروههای قبیله‌ای مخالف، فعالان بعثی بسیار سازمان‌یافته، به این دسته پیوسته‌اند و به داعش قدرتی محلی داده‌اند. اعضای داعش بدون این حمایت ها ممکن بود به سرعت خسته، مضمحل و منزوی شوند و به راحتی بتوان با آنها مقابله کرد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption شورشیان از ماه ژانویه امسال کنترل بخش هایی از رمادی مرکز استان انبار عراق را به دست گرفته اند

آقای مالکی می‌گوید که برای شکست ارتش چهل میلیارد دلاری عراق مخالفان ناراضی همدستی کرده‌اند. موضوع اصلی اما آن است که مسئله داعش حالا به طرز جدایی ناپذیری با نارضایتی سنی‌ها علیه حکومت عمدتا شیعه او پیوند خورده است و باعث شده خیلی از سنی ها همزمان احساس به حاشیه رانده شدن و قربانی بودن کنند.

بر اثر این تحولات تقریبا تمام مناطق سنی نشین کشور از کنترل دولت در آمده است.

تا کنون، ارتش عراق در سازمان دادن به یک ضدحمله استراتژیک برای اینکه شورشیان را به عقب براند ناموفق عمل کرده است.

این ادعا که سه گروه شیعه تحت حمایت ایران به نیروهای عراقی اضافه شده اند، این منطق را تقویت کرده که این جنگ یک ارتش شیعه است که می‌خواهد حکومت شیعیان را بر مناطق سنی پیاده کند.

شانس اینکه دولت بتواند اراضی از دست رفته را دوباره به دست آورد خیلی کم است. و اگر هم بتواند ممکن است به از بین بردن و آواره کردن جمیعت بیشتری از سنی‌ها بیانجامد.

فعلا بیشتر سیاستمداران عراقی می‌دانند که سنی ها خیلی از مناطق را به تصرف خودشان در آورده‌اند و اوضاع هیچ وقت به حالت سابق باز نخواهد گشت.

برهام صالح، سیاستمدار کرد می‌گوید که عراق در سال ۱۹۹۱ شاهد پیدایش منطقه کردستان بود، سال ۲۰۰۳ حکومت شیعه مستقر شد و در سال ۲۰۱۴ آتش خشونت از مناطق سنی نشین زبانه کشید.

'حاکم ستمگر'

در پس پرده فعالیت‌های شدید سیاسی در بغداد که آمریکا و دیگر طرف‌ها درگیر آن هستند، چند فرضیه اساسی وجود دارد.

  • برای این بحران هیچ راه حل قطعی نظامی وجود ندارد.
  • داعش باید به مشکل سنی‌ها هم تبدیل شود، باید به گروههای سنی قدرت داده شود، و به سنی‌ها باید در روند سیاسی و آینده خودشان جایگاه مهمی داده شود.
  • روزهای قدرت مرکزی در بغداد به پایان رسیده و یک فرمول فدرالی و شاید یک منطقه سنی خودمختار مثل منطقه کردستان چاره کار باشد.
  • تنها در صورت ایجاد منطقه خودمختار سنی‌ها، آن گروههای سنی که به شورشیان پیوسته اند در مقابل نیروهای داعش خواهند ایستاد. همان کاری که قبایل سنی در سال ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷ کردند.
  • اگر سیاست‌های بغداد به سمت درستی پیش برود، نیروهای ارتش عراق و سربازان پیشمرگه کرد به سنی های میانه رو کمک می‌کنند تا با داعش مقابله کنند.
  • نوری مالکی که خیلی‌ها او را متهم می کنند سیاست‌های فرقه گرایانه‌اش باعث به وجود آمدن این بحران شده، نمی‌تواند آشتی ملی و ایجاد دوباره ساختارها را آنطور که نیاز است انجام دهد.

البته که آقای مالکی خودش با این اظهارات مخالف است. قرار است امروز پارلمان جدید تشکیل جلسه دهد و او امیدوار است این جلسه شتاب بخش روند قانونی پس از انتخابات باشد که دفعه قبل برای تشکیل دولت نه ماه به طول انجامید.

اما تنها در صورت وقوع یک اتفاق خیلی عجیب ممکن است توافقی به دست آید.

اگر آقای مالکی نامزد نخست‌وزیری باشد، نمایندگان کرد و سنی درجلسه پارلمان حاضر نخواهند شد.

خیلی از رهبران شیعه هم می‌خواهند که او از قدرت کنار برود، از جمله مقتدی صدر، روحانی شیعه که در نطق تلویزیونی این هفته‌اش نوری مالکی را حاکمی ستمگر خواند که منافع شخصی را به منافع ملی ترجیح می‌دهد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption عادل عبدالمهدی و احمد چلبی هر یک می‌توانند جایگزین احتمالی نوری مالکی باشند

وقتی صحبت این نوع مسائل مربوط به شیعیان از جمله انتخاب نخست وزیر می‌شود، ایران حرف آخر را می‌زند.

آیا ایران آماده است که آقای مالکی فرقه گرا را به نفع کسی که همه گروهها بر سرش توافق کنند کنار بگذارد. کسی که بتواند کشور را از لبه پرتگاهی که به آن کشانده شده نجات دهد.

منابع آگاه عقیده دارند که ایران آمادگی چنین توافقی را دارد. ایران نیازمند گزینه ای است که به همسایه‌اش ثبات می‌دهد. کمک به گروههای شیعه در یک جنگ فرقه‌ای دوامدار، در حالیکه کشورهای عرب شبه نظامیان سنی را حمایت می‌کنند بهایی نیست که حکومت ایران توان پرداخت‌اش را داشته باشد.

منافع ایران در عراق همین حالا هم به طور گسترده با خطر روبرو شده است. راههای مواصلاتی ایران به سوریه متحد استراتژیک این کشور و همچنین به حزب‌الله در لبنان مختل شده است. حریم هوایی عراق حالا توسط جنگندهای اف هجده آمریکایی دیدبانی می‌شود.

منابع مطلع می‌گویند که آیت‌الله علی سیستانی، مرجع بزرگ شیعیان و قاسم سلیمانی، فرمانده همیشه حاضر نیروی قدس سپاه پاسداران ایران هم به خاطر همین موضوع موافق کنار رفتن آقای مالکی از قدرت هستند.

اسامی که به عنوان مهمترین جایگزین‌های ممکن از آنها نام برده شده، عادل عبد المهدی و احمد چلبی، هر دو سیاستمدارانی شیعه با روابط محکمی با کردها و سنی ها هستند و هر دو مورد پذیرش ایران و آمریکا هستند.

به نظر می آید که آقای مالکی مصمم است که همچنان در قدرت بماند.

اما اگر دولت ایران تصمیم گرفته باشد که از خیر او بگذرد، شانس او برای اینکه در قدرت بماند آنطور که یکی از سیاستمداران ارشد گفته شبیه یک گلوله برفی خواهد بود در جهنم.

مطالب مرتبط