کردستان عراق، استقلال و مسئله کرکوک

پیشمرگ‌های کرد در کرکوک حق نشر عکس AFP
Image caption پیشمرگ‌های کرد در کرکوک مستقر شده‌اند

موقعیتی که کردها دهه ها برایش جنگیده بودند را داعش (دولت اسلامی عراق و شام) یک روزه برایشان خلق کرد: تصرف سریع موصل و تکریت توسط داعش باعث شد نیروهای ارتش عراق از شهر نفت خیز کرکوک فرار کنند. پیشمرگه های کرد سریعا جای آنان را پر کردند. رهبران کرد می گویند که دیگر آنجا را ترک نخواهند کرد.

کرکوک برای بسیاری از کردها همچون بیت المقدس مهم است، اما برای بسیاری از اعراب بخش جدایی ناپذیری از عراق محسوب می شود. ذخایر نفتی کرکوک ۹ میلیارد بشکه تخمین زده شده است. دولت عراق روزانه ۶۵۰ هزار بشکه نفت از این شهر از طریق خط لوله به ترکیه و سپس به بازارهای جهانی عرضه می کرد.

کرکوک شهری است که در چند دهه گذشته خون و نفت در آن با هم قاطی شده است. صدام حسین، پس از پایان جنگ ایران و عراق در عملیاتی بنام انفال ده ها هزار ساکن کرد کرکوک را از شهر و روستاهای اطراف بیرون راند و اعراب جنوب عراق را جایگزین آنان کرد. کردها، اعراب، ترکمن‌ها و مسیحیان ساکنان اصلی این شهر را تشکیل می دهند.

در سال ۲۰۰۳ هنگامی که آمریکا عراق را اشغال کرد، فرصتی برای کردها پیش آمد تا کرکوک را به کنترل درآورند. اما در آن هنگام دولت ترکیه به کردهای عراق هشدار داد در صورت اشغال کرکوک، دولت ترکیه مداخله نظامی خواهد کرد.

آمریکا نیز مخالف کنترل کرکوک توسط کردها بود. تا سال ۲۰۱۱ این شهر توسط نیروهای مشترک از آمریکا، کردها، اعراب و ترکمن‌ها کنترل می شد. استاندار و اکثریت اعضا شورای شهر کرد بودند.

هنگام تدوین قانون اساسی عراق در سال ۲۰۰۵، حل مسئله کرکوک در آن گنجانده شد. ماده ۱۴۰ قانون اساسی جدید دولت را موظف کرد که تا پیش از پایان سال ۲۰۰۷ شرایط را برای رفراندم و سرشماری در مناطق مورد اختلاف کردها و عرب‌ها برگزار کند. تا مشخص شود که آیا این مناطق باید به اقلیم کردستان بپیوندند یا در قالب عراق بمانند. اما ماده ۱۴۰ هیچگاه اجرا نشد.

اجرای ماده ۱۴۰ بارها به تعویق افتاد و عاملی برای اختلاف بین کردها و دولت مرکزی عراق شد. کردها به عدم اجرای این ماده معترض بودند و بسیاری از اعراب هم می گفتند که ماده ۱۴۰ ازطرف آمریکایی‌ها و کردها در سال ۲۰۰۵ به آنها تحمیل شده است.

از سه هفته پیش که کنترل کرکوک و سایر مناطق مورد اختلاف به دست کردها افتاده، رهبران کرد دیگر از اجرای ماده ۱۴۰ حرف نمی زنند و اجرای آن را منتفی می دانند. پیشمرگه های کرد قصد ندارند از این مناطق عقب نشینی کنند.

مسعود بارزانی، رئیس دولت اقلیم کردستان در چند روز گذشته صراحتا گفت به استقلال کردستان می اندیشد و به زودی شرایط را برای رفراندم آماده خواهد کرد. طبق قانون اساسی اقلیم کردستان، رفراندوم با تصویب اکثریت نمایندگان پارلمان کردستان می تواند عملی شود.

جمهوری اسلامی ایران گفته که با تجزیه عراق و استقلال کردستان مخالف است. اما سخنگوی دولت ترکیه هفته گذشته گفت که دولت او دیگر کردستانی مستقل را خطری برای ترکیه نمی داند. سیاستهای ترکیه نسبت به اقلیم کردستان در چند سال گذشته بسیار تغییر کرده است.

کردستان عراق پس از آلمان دومین شریک تجاری ترکیه است. ذخائر نفتی کردستان عراق حدود ۴۵ میلیارد بشکه تخمین زده شده است. رابطه با اقلیم کردستان منفعت اقتصادی فراوانی برای ترکیه دارد. نفت کردستان از طریق خط لوله به ترکیه و از آنجا به بازارهای جهانی صادر می شود. صدها شرکت و ده هزار شهروند ترک در کردستان عراق فعال هستند.

خط لوله نفت کرکوک به ترکیه از جنوب موصل می گذرد. بخشی از این خط لوله در کنترل نیروهای داعش است، به همین جهت انتقال نفت از کرکوک کاملا متوقف شده است. دولت کردستان قصد دارد لوله نفت کرکوک را به خط لوله کردستان وصل کند.

دولت عراق حدود شش ماه است از پرداخت سهمیه ۱۷٪ بودجه اقلیم کردستان، که بیش از ده میلیارد دلار می شود، خودداری کرده است. اختلاف ها بر سر قراردادهای نفتی است که کردها بدون اجازه بغداد با کمپانی‌های نفتی بین المللی بسته اند. نوری مالکی نخست وزیر عراق بارها گفته است که تنها دولت عراق می تواند نفت صادر کند. اما کردها از طریق بندر جیحان ترکیه موفق شده اند چندین تانکر نفت را به بازارهای جهانی عرضه کنند.

امنیت نسبی در اقلیم کردستان و پیشرفت‌های اقتصادی این منطقه، اکثریت کردها را متقاعد کرده که ماندن در عراق به نفعشان نیست. از طرف دیگر وضعیت نا بسامان سیاسی امنیتی عراق بسیاری را در منطقه نگران کرده که تجزیه عراق ممکن است اجتناب ناپذیر باشد.

اکنون کردها شادمان از کنترل کرکوک و مناطق مورد اختلاف هستند. اما آنان مرزی بیش از ۱۰۰۰ کیلومتر با داعش دارند. تا به امروز پیشمرگه ها توانسته اند از پیشروی داعش به سوی مناطق کردنشین جلوگیری کنند. اما هیچ ضمانتی نیست که داعش به آنها حمله نکند.

دولت عراق نیز با الحاق کرکوک به اقلیم کردستان شدیدا مخالف است. اگر دولت عراق بتواند داعش را شکست دهد، ممکن است به فکر تصرف دوباره کرکوک بیافتد. کرکوک می تواند بار دیگر عاملی برای تشدید جنگ بین کردها و اعراب شود.

مطالب مرتبط