اردوغان؛ سیاستمداری پر حاشیه

حق نشر عکس AP
Image caption اردوغان فعالیت‌های سیاسی خود را از اواسط دهه ۱۹۷۰ شروع کرد

آیا رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه هنگامی که در سال ۱۹۹۹ وارد زندان شد، می توانست تصور کند که پس از دوازده سال نخست وزیری، محتمل ترین نامزد پست ریاست جمهوری این کشور خواهد بود؟

حالا اگر او در انتخابات ریاست جمهوری یکشنبه ۱۰ اوت برنده شود، دوازدهمین رئیس جمهور و اولین رهبر ترکیه خواهد بود که با رأی مستقیم ملت انتخاب شده است.

آقای اردوغان از اواسط دهه ۱۹۷۰ فعالیت های سیاسی خود را شروع کرد و در مدت کوتاهی سرسختی، کاریزما و شیوه فصیح و اثرگذار سخنرانی اش، موجب پیشرفتش شد. در این مدت، آقای اردوغان شخصیتی بوده که همواره در ترکیه و جهان خارج مطرح بوده است. از جمله خصوصیات شخصیت بحث انگیزش این است که عده زیادی حاضرند جانشان را در راه او فدا کنند و در همین حال توده زیادی از مردم از سیاست های تفرقه برانگیز او نگران و بیمناکند.

کارنامه سیاسی طولانی آقای اردوغان و تغییر روش کار او را می توان به سه دوره تقسیم کرد: قبل از سال ۲۰۰۲، بین سال های ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۱ و بعد از سال ۲۰۱۱. ولی چنانچه او در انتخابات روز یکشنبه آینده پیروز شود، هم برای آقای اردوغان و هم برای ترکیه دوره کاملا جدیدی شروع خواهد شد.

رجب طیب اردوغان در سال ۱۹۵۴ در محله کاظم پاشا در استانبول متولد شد و در نوجوانی به شاخه جوانان حزب رستگاری ملی پیوست که رهبرش نجم الدین اربکان، چهره سرشناس جنبش های سیاسی اسلامی در ترکیه بود. پس از کودتای سال ۱۹۸۰، آقای اردوغان در سال ۱۹۸۴ به حزب جدید آقای اربکان موسوم به حزب رفاه ملحق شد و در انتخابات سال ۱۹۹۴ برای تعیین شهردار استانبول به یک پیروزی چشمگیر غیرمنتظره نایل شد. به دلیل این موفقیت، او به صورت شخصیت شناخته شده ای در سراسر ترکیه درآمد و اظهار نظرهای بحث انگیزش در باره دموکراسی و سکولاریسم مورد توجه رسانه های ترکیه قرار گرفت.

حق نشر عکس AFP
Image caption اردوغان توانسته در دوران نخست‌وزیری خود ارتش را مهار کند

اولین دوره حضور آقای اردوغان در صحنه سیاسی، با سرنگون شدن دولت آقای اربکان در نتیجه مداخله ارتش در سال ۱۹۹۶ پایان یافت. او از فعالیت های سیاسی محروم شد و تنها به جرم خواندن قطعه شعری در سال ۱۹۹۷، چهار ماه را در زندان گذراند.

آقای اردوغان در سال ۱۹۹۹ نیز به زندان افتاد ولی همانطور که خودش در مصاحبه های متعدد گفته مدتی که در زندان گذرانده بود به او کمک کرد تا آینده سیاسی خودش را ترسیم کند. درسال ۲۰۰۱ او به اتفاق عبدالله گل، رئیس جمهوری کنونی ترکیه حزب عدالت و توسعه را تاسیس کرد و از اسلام سیاسی سنتی آقای اربکان دست شست و به سیاست های مدرن تر و طرفدار دموکراسی و حقوق بشر روی آورد.

در سال ۲۰۰۲ برای اولین بار در انتخابات پارلمانی شرکت کرد و توانست ۳۴ درصد آرا را به دست آورد. اکثریت قابل توجهی که در مجلس به دست آورده بود سبب شد که بتواند یک دولت قوی تشکیل دهد. از این تاریخ به بعد دومین دوره فعالیت‌های سیاسی آقای اردوغان شروع می شود.

اصلاح طلب و تابوشکن

اولین اقدام آقای اردوغان در پست نخست وزیری این بود که اعلام کرد از برنامه اقتصادی که تحت نظارت صندوق بین المللی پول طراحی شده بود حمایت می کند. هدف او تضمین دادن به بازارهای جهانی و نیز نشان دادن به غرب و به خصوص آمریکا و اتحادیه اروپا بود که یک "شریک قابل اعتماد" است و اصلاحات سیاسی برای دموکراتیزه کردن ترکیه را دنبال خواهد کرد.

حق نشر عکس AFP
Image caption نخست‌وزیر ترکیه میلیون‌ها هوادار در کشورش دارد

این اقدام در سال ۲۰۰۵ به شروع مذاکره برای عضویت کامل ترکیه در اتحادیه اروپا انجامید که خود گام مهمی در مسیر طولانی ترکیه برای ادغام در اروپا بود. نرخ بالای رشد، کاهش تورم و افزایش حجم معاملات سبب شد که کارنامه سیاسی آقای اردوغان در این دوره موفقیت آمیز باشد.

ولی در همین دوره او ناچار بود با ارتش که طرفدار سرسخت سکولاریسم بود و نیز قوه قضائیه بجنگد، به خصوص هنگامی که راه را برای ریاست جمهوری عبدالله گل که همسرش محجبه بود، هموار کرد. آقای اردوغان تسلیم واکنش ارتش و تلاش قوه قضائیه برای تعطیل کردن حزب عدالت و توسعه نشد و توانست نیروهای ارتشی را در پادگان هایشان نگاه دارد و چگونگی روابط نهادهای نظامی با غیرنظامی را به نفع دولت های منتخب، تغییر دهد.

در این دوره، رسانه های غربی غالبا اخبار مربوط به آقای اردوغان را پوشش می دادند و از او به عنوان یک نخست وزیر اصلاح طلب و تابوشکن نام می بردند که ترکیه را به صورت یک کشور نمونه که مروج اصول جهانی دموکراسی و حکومت قانون و رعایت حقوق بشر در سراسر منطقه است، در آورده. آقای اردوغان به عنوان یکی از پنج رهبر برجسته جهان معرفی می شد و در این دوره مورد اعتماد کامل باراک اوباما، رئیس جمهوری آمریکا بود.

در یک چنین شرایطی بود که در سال ۲۰۱۱، او وارد سومین دوره انتخابات پارلمانی شد و توانست در یک موفقیت تاریخی، تعداد آرای خود را به حدود ۵۰ درصد افزایش دهد.

قدرت طلبی و حکومت تک نفره

صفت تمایلات اقتدارطلبانه که این روزها غالبا به آقای اردوغان نسبت داده می شود، یک شبه پیدا نشده است. تلاش او برای بی اثر کردن مکانیسم بررسی و توازن در داخل نظام دولتی و تحمل نکردن فزاینده مخالفانش هنگامی بیشتر مشهود و محکم شد که توانست اکثریت مطلق آراء را به خود اختصاص دهد.

حق نشر عکس Reuters
Image caption در انتخابات پیاپی، حزب حاکم ترکیه توانسته آرای خود را افزایش دهد

محور اصلی انتقادات علیه آقای اردوغان این واقعیت است که او شروع به استفاده از زبان تفرقه برانگیز و تنش آلود "ما و آنها" کرد و به کسانی که با شیوه های زندگی محافظه کارانه و سنتی او شریک نبودند، بی احترامی می کرد. در سال ۲۰۱۳، لفاظی های خصم آلود او علیه تظاهرکنندگان در استانبول موجب هفته ها درگیری بین معترضان و نیروهای امنیتی در جریان بزرگترین تظاهرات جمعی ترکیه در سال های اخیر شد. دستور آقای اردوغان برای سرکوب حتی فعالیت های صلح آمیز، موجب اعتراض هایی در خارج از کشور نیز شد.

یک تحول مهم دیگر در سومین دوره فعالیت سیاسی آقای اردوغان، پرونده فساد گسترده و تحصیل درآمد از راههای خلاف بود که در آن پای نخست وزیر، خانواده او و چند وزیر کابینه نیز به میان کشیده شد. آقای اردوغان به جای این که دستور تحقیقات موثر در باره این ادعاها را بدهد، تصمیم گرفت علیه پلیس و اعضای قوه قضائیه که این عملیات را شروع کرده بودند به این عنوان که آنان تحت تاثیر فتح الله گولن "دولت موازی" تشکیل داده اند، وارد عمل شود. فتح الله گولن، یک شخصیت مذهبی بانفوذ اهل ترکیه است که در تبعید خودخواسته در آمریکا زندگی می کند.

نخست وزیر ترکیه در اجرای سیاست جدید خود تشکیلات اطلاعاتی اش را تقویت کرد و در سال ۲۰۱۳ استفاده از توییتر و یوتیوب را ممنوع اعلام کرد. این اقدامات سبب شد که رسانه های غربی او را در ردیف رهبران مستبد جهان قرار دهند.

در این دوره، اعتماد بیش از حد او در زمینه سیاست خارجی، مشکلات بی حدی برای ترکیه و شهروندان این کشور بخصوص در خاورمیانه فراهم کرد. سیاست های عمدتا بر اساس فرقه گرایی و محاسبات غلط آقای اردوغان سبب شد این کشور دیگر نتواند با عراق، سوریه، اسرائیل و مصر یعنی کشورهای مهم منطقه صحبت کند و در نتیجه منزوی شود.

مهمترین متحد ترکیه یعنی باراک اوباما، رئیس جمهور آمریکا نیز با آقای اردوغان صحبت نمی کند و سبب شده که تنها ماندنش موجب نگرانی بیشتر در ارتباط با منافع ملی ترکیه شود.

چنانچه رجب طیب اردوغان، در انتخابات ریاست جمهوری روز یکشنبه پیروز شود، مسلما دوره تازه ای از حیات سیاسی خود را شروع خواهد کرد ولی با توجه به خدشه ای که در جهان و منطقه به وجهه او وارد شده، سئوال‌هایی در مورد نحوه عملکرد او مطرح خواهد بود.

مطالب مرتبط