بازگشت پیکارجویان به بریتانیا خطرناک است؟

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption یک پیکارجوی بریتانیایی حاضر در سوریه که توسط محققان امور امنیتی شناسایی شده است

یک پیکارجوی بریتانیایی در میدان جنگی در خارج از کشور کنار شعارهای دیواری ایستاده است: "این خلافت هیچ مرزی نخواهد داشت . . . تنها جبهه های مختلف خواهد داشت."

شرح مأموریت کاملا روشن است: پیکارجویان "دولت اسلامی" می خواهند مرزهای سرزمین های تحت تصرفشان را بیشتر و بیشتر گسترش دهند.

صدها مرد اهل بریتانیا و دیگر کشورهای غربی هم با این عقاید همنظر هستند و به صفوف جهاد در سوریه و عراق پیوسته اند. تصور می شود که دست کم ۵۰۰ تبعه بریتانیا برای جنگیدن به سوریه رفته باشند، و خیلی از آنها حالا به بریتانیا برگشته اند.

بعضی از اعضای جامعه مسلمانان بریتانیا معتقدند که برآوردهای نیمه رسمی بسیار کمتر از ارقام واقعی هستند. آنها شمار چشمگیری از جوانان را دیده اند که مایل بوده اند به سوریه بروند؛ یا از سر خشم، و یا بخاطر اینکه تحت تأثیر تبلیغاتی قرار گرفته اند که شبکه های اجتماعی را فرا گرفته است.

اما اگر آنها به بریتانیا بازگردند، چه خواهد شد؟ آیا آثار سوء تجربیات جنگ و ایدئولوژی حاکم بر آن تهدیدی برای کشور به حساب خواهد آمد؟

تهدید بالقوه

تعریف حقوقی بریتانیا از واژه تروریسم شرکت در منازعاتی در خارج از این کشور را هم در بر می گیرد و موضع بریتانیا در این مورد کاملا روشن است: هرکس در درگیری های مسلحانه شرکت کند، ممکن است به جرم ارتکاب اعمال تروریستی مجرم شناخته شود.

موضع حکومت در قبال مسأله سوریه تاکنون این بوده است. بیش از ۶۰ نفر به ظن شرکت در جنگ های جهادی در سوریه یا کمک به افراد دخیل در آن در بازگشت به بریتانیا دستگیر شده اند. چند نفر هم به اتهام دریافت آموزش های تروریستی محاکمه و مجرم شناخته شدند. چند پرونده دیگر هم در دست رسیدگی است. متهمان این پرونده ها قبول ندارند که فعالیت هایشان در سوریه مصداق تروریسم است. آیا برای پلیس آسان و یا حتی شدنی است که هرکسی که از سوریه برمی گردد را متهم کند؟ و آیا زندانی کردن همه آنها مشکل را حل می کند؟

پیگردهای قضایی افرادی نظیر ماشودور چودری، اهل پورتسموث، را افرادی نظیر من گزارش کردند، چرا که محاکمات علنی هستند. اما در عمل پشت صحنه تلاش های زیادی صورت می گیرد تا راهی برای رسیدگی به وضعیت افرادی پیدا شود که در نتیجه سفر به سوریه به افراطی گری و بی رحمی خو گرفته اند.

بگذارید نگاهی بیندازیم به آنچه که یک پیکارجوی عادی در بازگشت با آن مواجه می شود؛ البته با این فرض که بخواهد برگردد، چون خیلی ها می گویند که دیگر برنخواهند گشت. اگر سرویس های امنیتی آنها را شناسایی کرده باشند، که معمولا اینطور است، می توانید انتظار داشته باشید که چنین فردی بلافاصله بعد از ورود به بریتانیا دستگیر شود. در مواردی که شواهد آشکاری از ارتکاب جنایت وجود داشته باشد، پلیس به او تفهیم اتهام می کند. اما افسران MI5 (سرویس امنیت داخلی بریتانیا) هم مایل خواهند بود با فرد بازگشته به کشور صحبت کنند و به شکلی محرمانه تر از او اطلاعات بگیرند.

هدف MI5 این است که دریابد چه کسانی می توانند تهدیدی بالقوه برای امنیت ملی باشند، و چه کسانی می توانند امنیت خیابان ها را به خطر بیندازند. مأموران تحقیقات معمولا از مظنونان درباره فعالیت ها، شبکه ها، تجربیات و ایدئولوژی شان سوال می کنند. آنها می خواهند تصویری از فرد و همفکرانش ترسیم کنند. آنها از کسانی که از سوریه باز می گردند می خواهند که بیشتر به آنها کمک کنند. اما اگر فرد مورد نظر این درخواست را نپذیرد چه می شود؟ اگر پلیس نتواند اتهامی کیفری وارد کند، و این احتمال داده شود که فرد مورد نظر به افراط گرایی خشونت آمیز دست بزند، راه های دیگری هم وجود دارند.

پاکسازی ذهنی

برنامه ای بنام 'چنل' (Channel) بخشی از راهبرد ضد تروریسم بریتانیاست، و بخشی از فرآیندی است که طی آن دیدگاه های موید خشونت به چالش کشیده می شوند. هدف از این برنامه بیش از هر چیز پاک کردن و تنظیم دوباره ذهن افراد است. فرد هدف وارد فرآیندی می شود که در آن دیدگاه ها و جایگاهش در جهان مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد: عالمان الهیات باورهایش را به چالش می کشند؛ کارشناسان دیگری نظیر مشاوران روان درمانی هم برای رسیدگی به مشکلات اجتماعی و عاطفی - ریشه اصلی خشم این افراد هستند - وارد عمل می شوند. بخشی حیاتی از این فرآیند از بین بردن ذهنیت "ما و آنها" است که افراط گرایان با استفاده از آن میان مسلمانان آسیب پذیر و بقیه جامعه شکاف ایجاد کنند.

تقاضا برای خدمات چنل افزایش پیدا کرده است. طی سال مالی گذشته، ۱۲۸۱ نفر به این برنامه ارجاع داده شدند که نسبت به سال پیش از آن ۷۰ درصد افزایش نشان می دهد.

انجمن روسای پلیس مشخص نکرده که دقیقا چه تعداد از این موارد به افراد بازگشته از سوریه مربوط می شود. چنل فرآیندی طولانی و پیچیده است. این برنامه موفق بوده و توانسته زندگی برخی افراد را تغییر دهد. اما کارآیی آن هم حدی دارد. همه لزوما تغییر نمی کنند. افراد ممکن است در موقع رها کردن برنامه چنل دقیقا همان دیدگاه هایی را داشته باشند که در موقع ورود به آن داشته اند. شرکت افراد در این برنامه اختیاری است. کار هم آنقدر حساس و چالش برانگیز است که ممکن است کارشناسان مختلفی برای کمک به آن فراخوانده شوند.

سناریویی که وقوع آن به کابوس خواهد ماند این است که صدها بریتانیایی بطور همزمان به خانه بازگردند و چنل با بارانی از تقاضا روبرو شود. مقامات امنیتی هم بشدت نگران همین بازگشت همزمان و ناگهانی هستند.

برنارد هوگان- هو، کمیسر پلیس متروپولیتن لندن، می گوید که در صورت بازگشت همزمان صدها نفر، بریتانیا با یک "چالش" روبرو خواهد شد، و او برای مواجهه با چنین شرایطی مشغول برنامه ریزی است. بعد از قتل سربازی بنام لی ریگبی در محله وولیچ، دولت قول داد که دوباره بر مسأله افراط گرایی تمرکز کند.

وزیران سرگرم توقیف گذرنامه ها بوده اند و از شرکت های بزرگ اینترنتی خواسته اند که ویدئوهای منسوب به افراطی ها را حذف کنند. اما منتقدان می گویند که این برنامه ها با حمایت مالی یا عملی لازم برای ریشه کن کردن مشکل همراه نبوده است. برنامه های اولیه پیشگیری از افراط گرایی که بعد از حملات ۷ ژوئیه ۲۰۰۵ توسط حزب کارگر پیاده شد، بخاطر ناکافی بودن تمرکزشان بر افراط گرایی مورد انتقاد قرار گرفتند. اما دولت ائتلافی به دوپهلو حرف زدن و بی توجهی به برخی جوامع و گروه هایی متهم شده که قبلا برای شناسایی آسیب پذیرترین افراد با مقامات همکاری می کردند.

'واکنش منفی'

حق نشر عکس AP

راهبرد مبارزه با جهاد یک بال دیگر هم دارد که پیشبرد آن با خود جوامع و گروه هاست. اینها را در تلویزیون نمی بینید، اما در اقصی نقاط کشور امام ها و دیگر رهبران جوامع هستند که عوارض منفی ناشی از اوضاع سوریه را دریافته اند و سعی دارند نگذارند کسی به آنجا برود. همچنین در اینترنت هم شاهد تلاش هایی برای به چالش کشیدن گفتمان جهادی هستیم. مقامات به درستی دریافته اند که در انتقال این پیام باید از زنان حمایت شود. مأموران پلیس ویژه پیشگیری از افراط گرایی خشونت آمیز در سراسر کشور با آنها کار می کنند.

این نهایت کاری است که دولت ها می توانند بکنند. بسیاری از مسلمانان جوان نسبت به پیام های دولت بشدت بدبین هستند، چرا که معتقدند در سیاست خارجی کشور به نحو اسف باری سیاست یک بام و دو هوا اعمال می شود.

برخی کنشگران مدنی نظیر گروه فشار کیج (Cage) می گویند که در مورد خطر "واکنش منفی" ناشی از بازگشت پیکارجویان به بریتانیا مبالغه شده است. این ادعا به دو دلیل تا حدی جذابیت دارد: اول این که پیکارجویانی که با بی بی سی صحبت کرده اند، تأکید دارند که به بریتانیا باز نمی گردند. آنها در سرزمین جهاد هستند، و در نتیجه یا حکومت جدیدشان را برپا خواهند کرد، و یا در راه برپایی آن شهید خواهند شد. دوم اینکه موارد زیادی از محکومیت قضایی بخاطر اتهامات تروریستی وجود نداشته که در آنها ارتباط مستقیمی میان برنامه ریزی حملات در بریتانیا و انجام آنها در سوریه ثابت شده باشد.

اما از نکته دوم به نوعی انعکاس آنچه که پس از وقایع ۱۱ سپتامبر پیش آمد به گوش می رسد. مردم زیر بار اینکه بریتانیا هم ممکن است هدف حملات تروریستی قرار بگیرد، نمی رفتند، تا اینکه انفجارهای ۷ ژوئیه ۲۰۰۵ در لندن اتفاق افتاد. اگر همانطور که در دیوارنوشته بالا دیده می شود بعضی بریتانیایی ها مأموریت خود را گسترش مرزهای حکومت اسلامی بدانند، مقامات امنیتی از آن بیم دارند که پای این تهدید دیر یا زود به بریتانیا هم باز شود.

مطالب مرتبط