سمرقند و بخارا، 'کریمه بالقوه است'

حق نشر عکس none
Image caption انجمن آسیای میانه‌ "عامل تاجیکی" در ازبکستان را چشم اسفندیار یا نقطه ضعف منطقه آسیای میانه‌ در دست "دشمنان" می‌دانند

کارشناسان انجمن آسیای میانه‌، یک سازمان غیردولتی که در سوئد ثبت نام شده، بر این باورند که پس از اوکراین از میان کشورهای سابق شوروی ازبکستان می‌تواند صحنه درگیریهای بعدی شود.

آنها می‌گویند، "عامل تاجیکی" در این رابطه چشم اسفندیار یا نقطه ضعف منطقه آسیای میانه‌ در دست "دشمنان" است.

آنها به منظور جلوگیری از امکان سوء استفاده احتمالی گرایشهای ملی‌گرایانه در آسیای میانه‌ طبق یک سناریوی مشابه به اوکراین پیشنهاد کرده‌اند که زبان تاجیکی در ازبکستان باید مقام زبان دوم دولتی را بگیرد.

قناعت عادل، عضو انجمن آسیای میانه‌، این پیشنهاد نهاد خود را در جلسه سازمان امنیت همکاری در اروپا قرائت کرد.

آقای عادل به بی‌بی‌سی گفت، می‌داند که چنین طرحی در نظر اول غیرممکن می‌تابد، اما افزود، این "عامل انفجار" نباید نادیده گرفته شود.

او افزود که نهادشان به "خرد مردم ازبکستان" باور دارند و پیشنهاد آنها درست درک خواهد شد.

'ازبک و تاجیک یک ملت هستند'

آقای عادل می‌گوید: "کسی که از تاریخ آگاه است می‌داند که تاجیک و ازبک یک ملت هستند که به دو زبان تکلم می‌کنند. فرهنگ و عرف و آداب و تفکر تاجیکان و ازبکان در ازبکستان و تاجیکستان یکسان است."

آقای عادل می‌گوید: “برای مثال ازبکان اندیجان، ناحیه‌ای که دیریست در آنجا خانواده‌های تاجیک‌زبان به ازبکی حرف می‌زنند، نیت نماز خود را به تاجیکی قرائت می‌کنند، هرچند برخیها حتی از این خبر ندارند، زیرا فکر می‌کنند که آن هم زبان عربی است."

در درخواست انجمن آسیای میانه‌ که در جلسه سالانه مدافعان حقوق بشر در ورشو قرائت شد می‌خوانیم:

"انجمن آسیای میانه‌ پیشنهاد دارد که جامعه بین‌المللی به دولت ازبکستان توصیه کند، تا که امکان دولتی شدن زبان تاجیکی در کنار زبان ازبکی در این کشور بررسی شود.”

در این درخواست آمده: "سیاست عادلانه زبان حتما به تحکیم جامعه مساعدت کرده ولی سیاست غیرعادلانه می‌تواند، عامل بروز نزاع بالقوه باشد."

'سمرقند و بخارا، کریمه بالقوه است'

در درخواست انجمن آسیای میانه‌ به سازمان امنیت و همکاری اروپا می‌خوانیم: “با توجه به این که زبان تاجیکی را در ازبکستان نه تنها تاجیکان نژادی زبان مادری خوانده، بلکه چندین میلیون ازبک نیز آن را زبان مادری می‌گویند و در مجموع تعداد اینها از جمعیت تاجیکستان نیز بیشتر است، پس وضعیت از دیدگاه امنیت ملی خطرناک به چشم می‌خورد."

قناعت عادل این ادعا را به بی‌بی‌سی چنین شرح داد: "به بحران اوکراین بنگریم. محض عامل زبانی و بحثها در اطراف زبان به کرملین امکان داد که مردم کشور را بسیچ کند و ملت را در مقابل اوکراین انقلابی قرار بدهد، علیه مردمی که ستمگر را سرنگون کردند."

وی افزود: "ما می‌دانیم که در تاجیکستان نیز چنین بالقوه وجود دارد، هرچند نه به آن حد، اما بالقوه نزاع در این جا نهفته است. میلیونها مهاجر کاری در روسیه مشغول کار هستند و ما اطلاع داریم که با آنها در این زمینه کار می‌برند."

به باور این محقق افزایش شعارها در باره "والایت نژاد آریایی" و به طور مصنوعی برانگیختن موضوعاتی چون "ازبکها علیه تاجیکان هستند" در فضای مجازی از راه‌اندازی شدن چنین طرحهایی دلالت می‌کند.

او می‌گوید: "ولی کسی به این فکر نمی‌کند چه طور ازبکان علیه تاجیکان بوده می‌توانند، در حالی که ازبکان همان تاجیکان هستند، آنها فقط به زبان دیگر تکلم می‌کنند و بس. و بحثها در اطراف سمرقند و بخارا نیز یواش یواش آغاز می‌شود."

"هرچند تاجیکان ازبکستان به کشور خود صادقند و خیال‌پرست نیستند، اما با این وجود سمرقند و بخارا یک بشکه مواد منفجره‌ای است که با نزدیک آوردن دانه‌ای کبریت می‌تواند، منفجر شود. به خصوص وقتی ما می‌دانیم، روسیه در تاجیکستان همان طور که ناوگان دریای سیاه خود را در اوکراین داشت، پایگاه نظامی ۲۰۱ را دارد."

'پیشنهاد بیشتر به نفع ازبکان است تا تاجیکان'

قناعت عادل تأکید می‌کند که: "خدای نخواسته دشمنان "کارت تاجیکی" را به ‌بازی درآرند، در دو سوی مرز تاجیکان تلف خواهند شد."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption به باور کمال عبدالله‌اف دو کشور تاجیکستان و ازبکستان می‌توانند روابط خود را از راه تشکیل دولت فدرال، شبیه دو کشور روسیه و روسیه‌سفید بهبود بخشند

با این وجود، او باور دارد که به دولتی شدن زبان تاجیکی به عنوان زبان دوم در ازبکستان، ازبکان بیشتر نیاز دارند، تا تاجیکان.

به این خاطر به گفته او این موضوع باید مستقل از موضوع تاجیکان ازبکستان به عنوان اقلیتها بررسی شود. او می‌گوید "این موضوع باید قبل از همه به عنوان طرحی بررسی شود که به نفع ازبکان است، نه طرحی که تاجیکان ازبکستان به آن نیاز دارند."

آقای عادل در این باره می‌گوید: "با مشروع شدن زبان تاجیکی یا همان فارسی ما به صورت اتوماتیک در فرهنگ بزرگ فارسی سهیم خواهیم شد. در میراث ابو علی‌ سینا که در قلمرو ازبکستان تولد شده و یا عمر خیام، فردوسی و رودکی و دیگران سهیم خواهیم شد. یعنی، ما برابر با تاجیکان میراث‌بر این فرهنگ محسوب خواهیم شد."

این عضو انجمن آسیای میانه‌ می‌گوید، هرچند به واکنش بلافاصله دولت ازبکستان به چنین طرحی باور ندارد، اما باور دارد که از راه‌اندازی آن مردمان هر دو کشور ازبکستان و تاجیکستان برد خواهند کرد.

او می‌گوید که چنین امر می‌تواند در آغاز "یخ میان دولتهای دو کشور را آب کند" و در درازمدت مردم این منطقه می‌توانند در باره همگرایی بیشتر تا به تأسیس "کشوری فدرال" فکر کنند.

دولت ملی، میراث شوروی

هرچند برخی از صاحب‌نظران که عادت دارند به گونه شوروی دولت و ملت را با یک زبان و ملت توأم ببینند از ایده کشوری دوزبانه کمتر طرفداری می‌کنند.

با این وجود کشورهای دوزبانی در جهان کم نبوده و جهان شاهد تجربه موفق کشورهای دوزبانه به مثل اتریش، کانادا، بلژیک، فنلاند، ایتالیا، اسرائیل، هند، پاکستان، افغانستان و غیره‌ها بوده است.

اما در دایره‌های علمی در تاجیکستان، موضوع ضرورت همگرایی بیشتر تاجیکستان با ازبکستان به دلیل فرهنگ مشترَک قبلاً مطرح شده است.

کمال عبدالله‌اف، تاریخ شناس و پرفسور دانشگاه آهیای آمریکا قبلاً در مصاحبه خود به یکی از نشریه‌ها از ضرورت تشکیل یک کشور فدرالی در قلمرو تاجیکستان و ازبکستان برای انجام (پایان دادن) جدال بین دو کشور پشتیبانی کرده بود.

او در مصاحبه با مجله پژوهشگاه بین‌المللی جنگ و صلح در باره مفهوم دولت ملی می‌گوید: "این مفهومی‌ است که ما به میراث گرفته‌ایم، این تصور در زمان شوروی در ما شکل گرفت. دولت در تصور ما چیزی توأم با ملتگرایی نژادی است، یعنی یک نژاد ویژه باید در داخل دولت خود زندگی کند و هر آنچه که در داخل قلمروش هست مال اوست."

از کشوری دوزبانه به دولت فدرال

او گفت: "ازبکها آن زمان (زمان شوروی) همچون ملتی ترکی و تاجیکان به گروه ایرانیان تقسیم‌بندی شدند و این تقسیم‌بندی در اصل مصنوعی بود، زیرا نه ازبکها بتمام ترک هستند و نه تاجیکان کاملاً ایرانی."

به باور آقای عبدالله‌اف در میان تاجیکان و ازبکان هم‌مانندی‌ها بیشترند تا فرقیت و او می‌گوید، "آنها شباهتها را نادیده می‌گیرند و به تفاوتهای اندک توجه فراوان می‌کنند و از هم دور می‌شوند."

به باور کمال عبدالله‌اف دو کشور تاجیکستان و ازبکستان می‌توانند روابط خود را از راه تشکیل دولت فدرال، شبیه روسیه و روسیه سفید بهبود بخشند.

او تأکید کرده: "مسئله سمرقند و بخارا هم برای تاجیکستان و هم برای ازبکستان موضوع مهمی است. به نظر من این مشکل از راه تشکیل دولت فدرال حل خواهد شد."

با این همه کسب رضایت مردم ازبک‌تبار ازبکستان برای دولتی شدن زبان فارسی در کنار ازبکی در کشورشان امری محال به نظر می‌رسد و از سوی دیگر بحثهای "بازگردانیدن سمرقند و بخارا به تاجیکان" فراتر از برخی صفحات ویژه در فضای مجازی نمی‌روند.

هرچند در فضای رسانه‌ای و مجازی مردم تاجیکستان پیشنهاد انجمن آسیای میانه‌ در باره دولتی کردن زبان تاجیکی در ازبکستان در کنار زبان ازبکی، استقبال خیلی گرم پیدا کرده است.