جنگ علیه 'داعش' در فضای آنلاین چگونه است؟

حق نشر عکس Active change foundation
Image caption تخمین زده می‌شود که پیام هشتگ "#نه‌بنام‌من" تاکنون به ۳۰۰ میلیون نفر رسیده باشد

همزمان با دنیای واقعی، جنگ علیه شبه نظامیان گروه موسوم به "دولت اسلامی" در جبهه مجازی جریان دارد.

اما اقدامات فعالان در شبکه‌های اجتماعی تا چه حد می تواند با تاثیر پیام جهادی ها در این محیط مقابله کند؟

هفته پیش، پس از انتشار خبر قتل الن هنینگ به دست گروه "دولت اسلامی" (داعش)، فعالیت‌های آنلاین امید اندکی به وجود آورد.

در یک مورد، از جمعه تا شنبه شب، پروپاگاندای آنلاین "دولت اسلامی" تحت الشعاع عملکرد مخالفان این گروه قرار گرفت که از هشتگ "#نه‌بنام‌من" در اینترنت به شکل گسترده ای استفاده می کردند.

تنها چند ساعت بعد از انتشار خبر مرگ هنینگ، مسلمانان ساکن کشورهای غربی که از این واقعه شوکه و اندوهگین بودند با استفاده از این هشتگ، خشم خود را از ربوده شدن مذهب‌شان نشان دادند.

بررسی‌های بی‌بی‌سی نشان می دهد که جمعه شب، میزان استفاده از این هشتگ با شمار افرادی که بخش خبری شبانگاه بی بی سی را تماشا کنند برابری می کرد.

این هشتگ با الهام از فعالیت‌های سازمانی انتشار یافت که "بنیاد تغییر فعال" نام دارد و هدفش مبارزه با افراطی گری است.

حنیف قادر از "بنیاد تغییر فعال" می گوید او و همکارن جوانش، این کارزار را به دلیل ناشنیده ماندن صدای بخش وسیعی از مسلمانان معمولی راه انداختند. آنها می خواستند فضای مجازی اشغال شده به دست "دولت اسلامی" را پس بگیرند.

آقای قادر می گوید: "کارزار ما یک پیام ساده دارد؛ اینکه مسلمانان و غیرمسلمانان می گویند آنچه روی می دهد به نام اسلام نیست، به نام هیچ مذهب دیگری هم نیست. این پیام خیلی قوی و ساده است."

حق نشر عکس AFP
Image caption الن هنینگ، شهروند بریتانیایی، به دست گروه "دولت اسلامی" در سوریه کشته شد

تخمین زده می شود که پیام هشتگ "#نه‌بنام‌من" از زمان اولین انتشارش روی شبکه یوتیوب در ماه سپتامبر تاکنون به ۳۰۰ میلیون نفر رسیده باشد. برای ایده ساده ای که در شرق لندن متولد شده، این میزان بد نیست.

در حال حاضر نبردی آنلاین بین گروه "دولت اسلامی" و تقریبا همه افرادی که مخالف آنها هستند جریان دارد.

پیشتر گروه "دولت اسلامی" با استفاده از فضای آنلاین، میدان نبرد را به عنوان عرصه جهاد معرفی می کرد که هر کس می تواند بی توجه به آن، به زندگی اشرافی خود ادامه دهد، یا با پیوستن به این عرصه همچون شهیدی با عزت بمیرد.

به تدریج پیام‌های گروه "دولت اسلامی" در فضای آنلاین، بنیادگرایانه تر و خشن‌تر شد. آن دسته از نیروهای "دولت اسلامی" که از بریتانیا بودند شروع کردند به استفاده از ادبیات و تصاویر بازی‌های ویدیویی پرطرفدار مثل "ندای وظیفه"، با این ادعای ساده انگارانه که همچون بازی‌های کامپیوتری، "عمری دوباره" در بهشت در انتظار است.

برخی هواداران این گروه در بریتانیا چنین پیام هایی را به اشتراک گذاشتند و برنامه سفر خود به ترکیه را تدارک دیدند.

شیراز ماهر و همکارانش در کینگز کالج لندن تاکنون گسترده ترین مطالعه را درباره رفتار آنلاین جهادی ها در سوریه انجام داده اند.

آقای ماهر آنچه را در فضای آنلاین روی می دهد نبردی سنگین و بی سابقه می داند: "به معنای دقیق با هزاران شبه نظامی خارجی از همه نقاط جهان مواجهید که در حال استفاده از شبکه‌های اجتماعی هستند تا پیام خود درباره جهاد را انتقال دهند."

این پژوهشگر می گوید: "اگر من جوانی ۲۰ ساله در برادفورد باشم که در فکر رفتن به سوریه است به راحتی می توانم در فضای آنلاین با یک ۲۰ ساله دیگر از بیرمنگام، لندن یا منچستر صحبت کنم و از تجربیات آنها برای رفتن به چنین سفری مطلع شوم."

چگونه باید با چنین تهدیدی مقابله کرد؟ چطور می توان گفتمانی مخالف به وجود آورد که موثر باشد؟

حق نشر عکس na
Image caption گروه "دولت اسلامی" در تبلیغاتش برای جذب نیرو از اصطلاحات و تصاویر یک بازی ویدیویی به نام "ندای وظیفه" استفاده می‌کند

این هفته رهبران اتحادیه اروپا با شرکت‌های تکنولوژی ملاقات کردند تا درباره این بحران آنلاین گفتگو کنند، همچنین درباره ظهور استراتژی متقابل و راه‌های حذف برخی پیام ها.

شبکه‌های اجتماعی نظیر توییتر به تلاش‌های خود برای حذف حساب‌های کابری بنیادگرا سرعت بخشیده اند.

پلیس بریتانیا در بخش ضدتروریسم اینترنت، در حال حاضر حدود ۱۱۰۰ محتوای مرتبط را به شکل هفتگی پاک می کند که سه چهارم آن درباره سوریه و گروه موسوم به "دولت اسلامی" است.

راشل بریگز از موسسه گفتگوی استراتژیک به دولت ها و شرکت‌های تکنولوژی درباره روش‌های مبارزه با بینادگرایی آنلاین مشاوره می دهد.

خانم بریگز می گوید: "برخی اقدامات سریع برای حذف محتوای آنلاین اگر به موقع و درست انجام شود می تواند تاثیری عملیاتی باقی بگذارد."

به گفته این پژوهشگر، پس از آنکه "دولت اسلامی" نخستین ویدیوی مربوط به سربریدن جیمز فولی را منتشر کرد توییتر خیلی خوب با آن مقابله کرد: "همه دیدیم که دولت اسلامی چگونه عقب نشست. آنها اول با صدور دستورالعمل پنج مرحله ای به اعضای خود یاد دادند که چطوری با اقدام توییتر مقابله کنند اما بعد دیدیم که کلا توییتر را ترک کردند تا از جایی دیگر به کارشان ادامه دهند."

اما حذف محتوای بنیادگرایانه با دو مشکل مواجه است. نخست، این کار نهادهای امنیتی را از دسترسی به اطلاعات وسیع و آزاد محروم می کند. دوم، چنین کاری ممکن است اتلاف وقت باشد.

شیراز ماهر و همکارانش که فعالیت آنلاین جهادی ها را مطالعه می کنند هر روز شاهد بسته شدن حساب‌های کاربری بنیادگرا هستند اما آنها به سرعت می بینند که حساب حذف شده، چگونه با نامی تازه دوباره فعال می شود.

اغلب کارشناسان می گویند نبرد آنلاین به اقدامی متقابل نیاز دارد یعنی همزمان با حذف برخی حساب ها، فضای گفتمانی مخالفی هم علیه آنها به وجود آید.

راشل بریگز می گوید: "به پیام هایی نیاز داریم که گفتمان فعلی بنیادگرایان را از بین ببرد. دولت اسلامی در حال حاضر به شکل موثری از اینترنت استفاده می کند زیرا آنها محتوایی کوتاه، گیرا، و از نظر احساسی درگیرکننده تولید می کنند. این دقیقا کاری است که باید انجام دهیم."

خانم بریگز می افزاید: "تاکنون محتوایی تولید کرده ایم که برای خودمان جالب است اما برای مقابله با آنها کافی نیست. این همان محتوایی است که تا به حال از طریق ادارات دولتی تولید شده و اثری بر جهادی ها ندارد."

دولت آمریکا تاکنون شاهد بوده که چگونه عملیاتش علیه بنیادگرایان در فضای آنلاین شکست خورده است.

اخیرا وزارت خارجه آمریکا، کارزاری آنلاین در توییتر به راه انداخت تا با استفاده تبلیغاتی "دولت اسلامی" از بازی‌های کامپیوتری مقابله کند.

نتیجه این عملیات، چیزی فاقد تمرکز و غیرجذاب شد که تمسخر نوجوانان شبه نظامی را همراه داشت.

حق نشر عکس na
Image caption وزارت خارجه آمریکا در نبرد آنلاین با "دولت اسلامی" سعی کرد از بازی‌های کامپیوتری کمک بگیرد

حالا استفاده از روش تازه ای میان دولت‌های اروپایی رایج شده که تمرکزش بر بازگرداندن شبه نظامیان احتمالی به عرصه واقعیت است.

شیراز ماهر می گوید انگیزه شبه نظامیان برای رفتن به سوریه "باور عمیق" آنها به شهادت و مستقیم رفتن به بهشت است اما این باور را می توان از بین برد.

آقای ماهر می گوید: "نکته جالب این است که به آنها بگوییم اساسا قرار است بروند تا در یک جنگ قدرت شرکت کنند. باید از آنها پرسید آیا مطمئنید که در صورت کشته شدن در چنین جنگی، شهید محسوب خواهید شد؟ این نکته واقعا می تواند افراد بسیاری را به دوباره فکر کردن وادارد."

شواهدی وجود دارد که نشان می دهد این گونه پیام ها اگر از کانال‌های مناسب و به شکلی درست انتقال یابد می تواند موثر واقع شود. اما راشل بریگز می گوید به هرحال دولت ها با چالشی دشوار مواجه هستند.