عربستان و چالش‌های جدی منطقه‌ای

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption دخالت نظامی عربستان در ائتلاف علیه داعش در این کشور با انتقادهایی رو به رو بوده است

عربستان سعودی، که برای سالیان دراز بزرگ ترین صادرکننده نفت در جهان بوده و خاندان سلطنتی آن از متحدان کلیدی غرب محسوب است، اکنون با چندین چالش در همسایگی خود مواجه است و باید با آنها به نوعی کنار بیاید.

از ماه سپتامبر گذشته که این کشور به ائتلاف به رهبری آمریکا علیه دولت اسلامی (داعش سابق) پیوست، با قاطعیت نظامی بی سابقه و نیز توسل به حربه روابط عمومی، مبارزه با گروه های شورشی سنی مذهب را در سوریه شروع کرد.

در همین حال، در یمن همسایه جنوبی عربستان، کنترلی که متحدان عربستان بر این کشور داشتند کاهش یافته که یکی از دلایل آن می تواند نزدیکی نیروهای شورشی یمن با ایران، رقیب منطقه ای عربستان سعودی باشد.

مقامات عربستان سعودی که معمولا محتاط هستند، اکنون بمباران نیروهای دولت اسلامی توسط جنگنده های این کشور را با سر و صدای زیاد اعلام می کنند ولو این که این کار بدون خطر نیست.

شماری از شهروندان سعودی با استفاده از رسانه های اجتماعی علیه کسانی که مسلمانان را می کشند، اعلام جنگ کرده اند. یکی از پسران ولیعهد عربستان سعودی از جمله خلبانان بمب افکن های سعودی است که در رسانه های اجتماعی، بخصوص مورد انتقاد قرار گرفته است.

بسیاری از مردم عربستان سعودی از نقش فعال کشورشان، با وجود این که با کشور غیر مسلمان آمریکا در یک جبهه قرار دارد، استقبال می کنند. ولی نباید فراموش کرد که کشورهایی که در ائتلاف غرب شرکت دارند، به بمباران مناطقی در عراق نیز دست زده اند که تلفات آن تنها نیروهای تشنه به خون دولت اسلامی نبوده و شماری از غیرنظامیان مسلمان سنی نیز قربانی این حملات شده اند.

بسیار از شهروندان سعودی از جمله کسانی که به دولت نزدیک هستند، معتقدند بمباران مناطقی که عرب های سنی در آنجا زندگی می کنند چه در عراق و چه در سوریه، به پیشبرد منافع کشورشان که مردمش عرب سنی مذهبند، کمک نمی کند. آنها متوجهند که ناخرسندی عرب های سنی محلی بود که موجب پرورش نیروهای اسلامی در عراق شد.

بعضی از مردم عربستان سعودی معتقدند که دولتشان (و امارات متحده عربی، اردن و بحرین) با نمایندگی غیر مستقیم از جانب ایران، مخالفان بشار اسد، رئیس جمهوری سوریه را بمباران می کند.

استدلال عربستان سعودی و متحدان عربش در حاشیه خلیج فارس، این است که مبارزه آنها علیه بشار اسد و اطرافیانش است؛ در حالی که نه عربستان سعودی و نه متحدان منطقه ای و غربی اش، واقعا رژیم سوریه را هدف قرار داده اند.

مقدمات بروز تنش

بشار اسد نیز مبارزه خود با دولت اسلامی و کسانی که آنها را متحدان واقعی دولت اسلامی می خواند، با سر و صدای زیاد اعلام می کند. او می گوید شورشی های سوریه و از همه آنها تواناتر سنی های اسلامگرا، که کشورهای عرب خلیج فارس حامی آنها هستند، از متحدان دولت اسلامی اند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption روابط آمریکا و عربستان به گرمی سابق نیست و اوباما برای تحکیم روابط ماه مارس امسال به ریاض سفر کرد

هواپیماهای نیروهای ائتلافی در حملات هوایی به سوریه، مواضع جبهه نصرت را نیز که وابسته محلی شبکه القاعده است بمباران می کنند. این جبهه در سال ۲۰۱۳ ادغام در دولت اسلامی را رد کرد.

گفته می شود جبهه نصرت از قطر و ترکیه کمک دریافت می کند و با همدستی با غرب و ارتش آزاد سوریه که مورد حمایت کشورهای عرب خلیج فارس است، چندین بار با نیروهای دولت اسلامی درگیر شده است.

شورشیان اسلامگرای سوری مخالف دولت اسلامی، که از پشتیبانی کشورهای عرب خلیج فارس برخوردارند، مخالف حملات هوایی هستند و به همین جهت ممکن است شرکت عربستان در حملات هوایی، به ضررش تمام شود.

این اتهام نیز به عربستان سعودی زده می شود که چون مقر اصلی وهابی های محافظه کار افراطی، محسوب می شود، یک منبع ایدئولوژیکی برای رشد بذر شیطانی دولت اسلامی است.

کسانی که به دولت سعودی نزدیک هستند این اتهام را رد کرده و می گویند شورش و قیام، بیشتر یک سنت شیعی است و به عنوان شاهد به انقلاب ایران و نیز گذشته خشونت آمیز حزب الدعوه اشاره می کنند که یک حزب شیعه اسلامگرای عراقی است. حیدر عبادی، نخست وزیر کنونی و نوری مالکی، نخست وزیر سابق عراق از اعضای این حزبند.

باراک اوباما، رئیس جمهوری آمریکا از متحدانی که قول همکاری کامل داده اند ولی هنوز به افراط گرایان کمک می کنند انتقاد کرده است. او همچنین خاطرنشان می سازد که حقوق فردی و حکومت قانون بهترین راه برای خشک کردن باتلاق ایدئولوژیک است.

مقامات سعودی معتقدند که بشار اسد به دلایل ابزاری، هم در مقابل دولت اسلامی و هم جبهه نصرت نرمش نشان داده؛ چون آنها نفرات ارتش آزاد سوریه و اسلامگراها را که دشمنانش هستند به قتل می رسانند.

ادامه بقای دولت اسلامی و مخالفت ایدئولوژیکی اش با دولت "سکولار" بشار اسد سبب شده که او بتواند ادعا کند بخشی از ائتلاف است.

عراق در محدوده حملات هوایی عربستان قرار ندارد و در حقیقت عربستان امیدوار است که عراق دوباره به جرگه کشورهای عرب ملحق شود.

با این وجود، ستیزه جویان شیعه مورد حمایت ایران در عراق و سوریه، عرب های سنی را اعم از این که طرفدار دولت اسلامی باشند یا نه، به قتل می رسانند. یک مقام ارشد سابق عراقی می گوید این پیکارجویان هستند که دولت اسلامی را نابود خواهند کرد.

مشکلات متعدد

عربستان سعودی در وضعیت آشفته ای قرار دارد. شاید این کشور با بمباران مواضع دولت اسلامی که آمریکا آن را تایید می کند، در راستای منافع ملی اش عمل می کند.

با در نظر گرفتن این که این کشور به رهبری عراق اعتماد ندارد و خواهان تغییر رهبری در سوریه است، این احتمال وجود دارد که بتواند از پیوستن به مبارزه ائتلاف بهره ببرد مشروط بر این که ائتلافی که جرأت ندارد نامش را به زبان بیاورد- ایران، قدرت های غربی و عربستان سعودی- مانع ورود نیروهای اسلامی به بغداد یا دمشق شوند.

در یمن، دولت این کشور که از پشتیبانی عربستان برخوردار است تلاش می کند با شورشیان حوثی به توافق برسد. حوثی ها مسلمان شیعه زیدی هستند که از نظر اعتقادات با شیعیان ایرانی و عراقی تفاوت دارند و اختلافشان با دولت یمن ناشی از رقابت های فرقه ای محلی است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption افزایش قدرت و توان شیعیان یمن باعث نگرانی مقام‌های سعودی شده است

دولت مرکزی یمن هم اکنون تضعیف شده و تمایل متحدان قبیله ای سنی مذهب دولت، به جنگ با حوثی ها کاهش یافته است.

عربستان سعودی، ایران را در ناآرامی های یمن مقصر می داند ولی ناتوانی عربستان در تمرکز همزمان بر چندین مسئله –مانند مورد عراق و سوریه- را نیز را باید به حساب آورد.

از طرف دیگر در شبه جزیره عربستان، خطر متوجه از جانب القاعده هنوز به قوت خود باقی است.

مسئله مهم در پادشاهی سعودی، محاسبه مشکل و فشرده جانشینی در خاندان سلطنتی و وضعیت سلامت کسانی است که در این محاسبه مطرحند.

عامل تضعیف کننده دیگر، مخالفت صریح مقامات دولت عربستان با اخوان المسلمین است که اعضای آن سنی های اسلامگرا هستند.

سازش با مقتضیات محیط

مشکلات عربستان متعدد است ولی به دلیل گسترش دولت اسلامی، ائتلاف استراتژیکش با آمریکا با وجود این که متباین به نظر می رسد، محکم شده. این ائتلاف به رغم این است که آمریکا نمی تواند از ایران، رقیب منطقه ای عربستان که به همان اندازه عربستان برایش اهمیت دارد، صرفنظر کند.

در ارتباط با یمن که به نوعی حیاط خلوت عربستان است، ممکن است سازش با حوثی ها برای عربستان اجتناب ناپذیر باشد. معامله با دولت اسلامی منتفی است ولی در مورد دولت عراق که از حمایت ایران برخوردار است احتمال دارد عربستان ناچار شود آنچه را که آمریکا و دولت عراق با آن موافقند، بپذیرد.

در مورد سوریه، سرنوشت بستگی به این خواهد داشت که بازیگرانی که قدرتمندتر از عربستان سعودی هستند، حاضرند چه امتیازاتی به یکدیگر بدهند.

مطالب مرتبط