انگلستان و صلیب‌های شکسته‌اش

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption انگلستان: سرزمینی سرسبز و دلپذیر ... و خانه تعداد زیادی صلیب شکسته، نو و کهن

سواستیکا. واژه‌ای قوی که برای بیش از یک میلیون هندو به معنای "خوشی" و اقبال نیک است. برای بعضی دیگر، این چلیپا با بازوهای خم شده‌اش تا ابد نماد نازیسم خواهد بود. اما انگلستان مملو از سواستیکاست. چرا؟

نام آن از واژه "سواستیکا" (svastika) در زبان سانسکریت می‌آید که به معنای "خوب برای بودن" است. اما واژه سواستیکا، و شاید بیشتر از آن، آنچه نماد آن است، معمولا معنایی کاملا متفاوت را به ذهن متبادر می‌کند، تا آنجا که وقتی یک نفر اخیرا از شورای شهر اسکس در بریتانیا پرسید که چرا در دهه ۱۹۳۰ طرح‌های سواستیکا روی ساختمان اصلی آن حک شده بود، بعضی‌ها خواهان برداشته شدن این نمادها شدند.

_______________________________________________________________________

سواستیکا در تاریخ

سواستیکا (صلیب شکسته) به شکل ضربدری است که بازوهای آن با زاویه قائمه خم شده‌اند. از نظر هندسی، شکل آن مثل یک ۲۰ ضلعی نامنتظم است. این واژه در زبان سانسکریت به معنای "خوب برای بودن" است. چلیپا در فرهنگ هند و اروپایی نشانه‌ای بود که روی افراد یا اشیا حک می‌شد تا برایشان اقبال نیک بیاورد. این نماد هزاران سال است که وجود دارد، و بطور خاص به‌عنوان نمادی از آیین هندو بکار می‌رود و معنایش بخت خوش، براهما یا سامسارا (تولد دوباره) است. علاوه بر این، سواستیکا به‌عنوان نماد برای مأموران شناسایی بریتانیا استفاده می‌شد، اما بعد از اعتراضاتی که در دهه ۱۹۳۰ به آن شد، از مدال لیاقت ۱۹۲۲ رابرت بادن- پاول حذف شد.

______________________________________________________________________

همین نشان می‌دهد که اعتبار سواستیکا در غرب در نتیجه استفاده از آن توسط آلمان نازی تا چه حد افول کرده است. چرا آدولف هیتلر و نازی‌ها سواستیکا را از آن خود کردند؟ حزب نازی در دهه ۱۹۲۰ رسما سواستیکا را به‌عنوان نماد خود برگزید. آنها آن را صلیب شکسته می‌خواندند.

دکتر مالکوم کویین، استاد دانشگاه هنرهای لندن، می‌گوید که حزب نازی به ارتباط میان این نماد و آریایی‌ها علاقمند شد. به گفته او، بعضی از روشنفکران آن زمان معتقد بودند که آریایی‌ها در گذشته‌های دور به هند حمله کردند. آنها آریایی‌های اولیه هندوستان را اولین نمونه مهاجمان سفید پوست و اجداد فرهنگی ژرمن‌ها می‌دانستند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption ساختمان برلینگتون هاوس که در ابتدا در قرن هفدهم تکمیل شد. در سنگ‌کاری‌هایی که در بیرون آن انجام شده، اشکال سواستیکا دیده می‌شود

دکتر کویین می‌گوید: "کاری که هیتلر کرد این بود که سواستیکا را به‌عنوان نماد نژاد برتر به رنگ‌های پرچم آلمان در دوره صدارت بیسمارک اضافه کرد، و آلمان را به‌عنوان ملتی معرفی کرد که رسالت اصلی‌اش فتوحات و استعمار است. نازی‌ها تاریخ جدیدی برای خودشان خلق کردند. ظرف چند دهه همه ریشه‌های هندی سواستیکا زدوده شد."

اما سابقه سواستیکا، یا دست‌کم شکلی که این کلمه به آن ارجاع می‌دهد، به هزاران سال پیش از هیتلر بازمی‌گردد. دکتر جسیکا فریزیر، محقق مرکز مطالعات هندوی آکسفورد، به بی‌بی‌سی گفت که نمونه‌هایی از سواستیکا در چین، ژاپن، مغولستان، مدیترانه کهن، در میان سرخپوستان آمریکایی، و همچنین در جزایر بریتانیا، پیدا شده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption سنگ سواستیکا در وودهاوس کرگ در بالای ایلکلی قرار دارد و بر دره وارف مشرف است

او می‌گوید: "سواستیکا در اصل به معنای معماست. شاید صرفا یک شکل هندسی زیبا باشد که در سراسر جهان مورد پسند قرار می‌گیرد." ممکن است اولین سواستیکاها معنایی مذهبی یا نجومی داشته باشند. البته شاید هم اینطور نباشد. یکی از اولین نمونه‌های سواستیکا در منتهی علیه ایلکلی مور در وست یورک‌شایر قرار دارد. تصور می‌شود این حکاکی در اوایل عصر برنز، یعنی حدود ۲۰۰۰ هزار سال پیش از میلاد مسیح انجام گرفته باشد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption این نقش که در طراحی آن از سواستیکا الهام گرفته شده است، روی ساختمان وزارت خارجه بریتانیا در لندن حک شده است

این طرح که تا حد زیادی دچار فرسایش شده، شامل یک سواستیکای شیاردار و چند تخلخل مدور است. دیو ولدریک، باستان‌شناس ساکن یورک‌شایر، توضیح می‌دهد که سنگ سواستیکا اختراع دوره ملکه ویکتوریاست. دلیل جذب شدن گردشگران به آن پرنقش و نگار بودنش نیست، بلکه نام آن است. آقای ولدریک گفت که این حکاکی احتمالا محتوایی مذهبی دارد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption این بخش از ساختمان شورای شهر اسکس در سال ۱۹۳۹ تکمیل شد؛ یعنی همان سالی که بریتانیا و آلمان نازی با هم وارد جنگ شدند. اما طراحی آن سال‌ها پیش نهایی شده بود

او گفت: "اما هیچ سابقه مکتوبی وجود ندارد. این یکی از تخته سنگ‌های حکاکی شده در منطقه است. بعضی از این تخته سنگ‌ها بسیار پرنقش و نگارند، و بعضی دیگر بسیار ساده. یک نقش دیگر هم هست که تا حدی به سواستیکا شبیه است و روی بعضی از سنگ‌ها هم نقش‌هایی نردبانی وجود دارد. بخشی از مشکل تفسیر نقوش این است که نمی‌دانید در گذشته چه شکلی داشته اند." چند هزار سال جلوتر نقش سواستیکا به وفور در انگلستان به‌چشم می‌خورد؛ البته این بار نه برآمدگی‌های سنگی، که روی ساختمان‌ها.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption یکی از لوح‌های نصب شده در بیرون "ایندیا هاوس"، مقر کمیساریای عالی هند در مرکز لندن حاوی دو سواستیکا است

به گفته دکتر کویین، بسیاری از این نقش‌ها از قرن هجدهم به بعد و در نتیجه استعمار هند به بریتانیا آمده اند. رودیارد کیپلینگ، نویسنده بریتانیایی، که بشدت از فرهنگ هند تأثیر پذیرفته بود، تا زمان ظهور نازیسم روی روکش همه کتاب‌هایش سواستیکا داشت. در طرح‌های دیگر حاوی سواستیکا که در ساختمان‌هایی مثل شورای شهر اسکس دیده می‌شوند، اکثرا از نقش‌های یونانی الهام گرفته شده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption زمینه سنتوری کلیسای سنت اندورز در نزدیکی گریت درنفورد در ویلت‌شایر حاوی نقشهایی شبیه سواستیکاست

سرمنشأ آنها هرچه که باشد، سواستیکا خواندنشان بدون اطلاع از نیت معمارانی که این طرح‌ها را در کلیساها، ساختمان‌های دولتی، بانک‌ها و ایستگاه‌های راه آهن مسأله‌ساز است. دکتر کویین می‌گوید که این طرح‌ها اکثرا "جنبه تزئینی دارند و بصورت اتفاقی از اشکال متقارنی مثل نماد چلیپا استفاده می‌کنند".

_____________________________________________________________

افسانه‌های رایج درباره سواستیکا

حق نشر عکس BBC World Service

بسیاری معتقدند که وجه تفاوت چلیپای هندو با سواستیکای نازی در این است که دومی ۴۵ درجه چرخانده شده است. دکتر مالکوم کویین می‌گوید که سواستیکای نازی "معمولا برای نشان دادن تحرک و پویایی، مورب بود"، اما همیشه اینطور نبود. بعضی دیگر هم ادعا کرده اند که بازوهای سواستیکای نازی به سمت راست هستند، و بازوهای سواستیکای هندو به سمت چپ. این ادعاها غلطند. سواستیکا همواره رو به سمت راست دارد. دکتر کویین می‌گوید که نمادی که رو به سمت چپ دارد، "سواستیکا" خوانده می‌شود.

_____________________________________________________________

بیشتر آنها هم پیشینه‌ای قدیمی‌تر از آلمان نازی دارند. شاوناکا ریشی داس، مدیر مرکز مطالعات هندوی آکسفورد، می‌گوید: "اکثر غربی‌ها با دیدن سواستیکا به یاد آلمان نازی می‌افتند. اما باید توجه داشت که در این زمینه با فرهنگی کهن سر و کار داریم، و آلمانی‌ها این نماد را از فرهنگی دیگر به عاریه گرفته، و در کمتر از دو دهه با استفاده غلط، اعتبار آن را در سطح بین‌المللی خراب کردند."

آقای ریشی داس تعریف کرد که چطور خودش زمانی در خانه‌ای در بلفاست زندگی می‌کرد که روی کاشی‌های کف دستشویی آن نقش سواستیکا بود. او گفت: "در زمان جنگ شماری از سربازان آمریکایی در آن خانه اسکان داده شده بودند. مردی که آن خانه را ساخته بود از معماران سرشناس دوران خودش بود. دخترش به من گفت که این نماد در تمدن سلتی ریشه دارد." آقای ریشی داس گفت که آن خانه بعدا به یک معبد کریشنا تبدیل شد. با آنکه نقش‌های سواستیکای منفرد، نظیر آنی که در خانه‌ای در آیلشام نورفوک که در تصویر زیر دیده می‌شود، کم نیستند، یافتن سواستیکا در نقش‌های تکرارشونده معمول‌تر است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در نمای این خانه‌های سنگ و شنی در نزدیکی آیلشام در نورفوک از یک طرح سواستیکای انحنا دار استفاده شده است

از جمله مثال‌های آن می‌توان از ساختمان آکادمی سلطنتی هنرها در برلینگتون هاوس و ساختمان وزارت امور خارحه در خیابان کینگ چارلز لندن نام برد. همانطور که آقای ریشی داس در بلفاست متوجه شد، دیوارها تنها سطح‌هایی نیستند که رویشان نقش سواستیکا وجود دارد. کف‌ها هم همینطور هستند. برای مثال، کف زمین شعبه بانک نت‌وست در خیابان داربی شهر بولتون دو سواستیکا نقش بسته است. در سال ۲۰۰۶ از این بانک خواسته شد این نقش را خراب کند، اما بانک در جواب گفت که ساختمان در سال ۱۹۲۷ ساخته شده، و در آن زمان استفاده از سواستیکا در معماری امری مرسوم بوده است. در نتیجه، با درخواست تعویض کف مخالفت شد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption یک نقش سواستیکای بزرگ روی زمین ایستگاه متروی آپ‌مینستر بریج در هورن‌چرچ

کف زمین پینتد هال در کالج نظامی اولد رویال نیوال در گرینیچ هم طرح سواستیکا به‌چشم می‌خورد. در ورودی ایستگاه متروی آپ‌مینستر بریج در هورن‌چرچ در شرق لندن هم طرح قرمز، سفید و سیاه سواستیکا دیده می‌شود. آیا نقش سواستیکا هیچگاه خواهد توانست به عرصه معماری غربی بازگردد؟ دکتر کویین می‌گوید که تا آنجایی که او می‌داند، از زمان جنگ جهانی دوم، هیچ ساختمانی بجز معابد هندو در انگلستان ساخته نشده که طرح سواستیکا در آن وجود داشته باشد.

ممکن است در آینده طرح سواستیکا باز هم در معماری هندو مورد استفاده قرار گیرد، اما بعید است دیگر در ساختمان‌های عمومی بکار گرفته شود.

مطالب مرتبط