انتخابات بریتانیا؛ تکلیف مجلسی که اکثریت نداشته باشد چیست؟

حق نشر عکس BBC World Service

می‌خواهم کتابی به شما پیشنهاد کنم. شاید فکر کنید دفترچه راهنمای کابینه بریتانیا هم به اندازه دفترچه راهنمای تلویزیون یا تلفن هوشمند حوصله‌سربر باشد. ولی اگر فردای انتخابات متوجه شویم که هیچ حزبی اکثریت مجلس را تصاحب نکرده چاره‌ای جز رجوع به این دفترچه راهنما نخواهیم داشت.

و در شرایطی که فاصله دو حزب اصلی (محافظه‌کار و کارگر) در همه نظرسنجی‌ها ناچیز است و احتمال تشکیل مجلسی بدون اکثریت مشخص روز به روز بیشتر می‌شود، مرجع تعیین‌کننده همین دفترچه راهنما خواهد بود.

رفتار احزابی که می‌خواهند دولت تشکیل دهند، توصیه‌های کارمندان دولت به آنها و مذاکرات غیرعلنی جاری بین احزاب پارلمانی، نخست‌وزیری و کاخ باکینگهام در روزهای پس ۷ مه باید طبق دستورعمل‌هایی باشد که در این دفترچه قید شده.

اگر تمایل داشته باشید می‌توانید یک نسخه از آن از روی سایت دفتر دولت بریتانیا بردارید.

تنگنایی سخت

اما دفترچه راهنما چیست؟ درست پیش از برگزاری انتخابات ۲۰۱۰ بود که گاس اودانل، رئیس وقت سازمان اداری دولت بریتانیا، سندی را منتشر کرد که برای رفع ابهام از قواعد، قراردادها و قوانین مربوط به امور اجرایی دولت تألیف شده بود.

چیز دیگری که در این سند مشخص شده بود کارهایی بود که باید در صورت قاطعانه نبودن نتایج انتخابات انجام می‌گرفت. این قسمت از دفترچه با الهام از کارهایی تنظیم شد که پیش از برگزاری یک انتخابات در نیوزیلند انجام گرفته بود.

نتیجه کار، پیش‌نویس دفترچه راهنمای کابینه بود که برای تهیه‌اش با کارشناسان حقوقی، مقامات وزارت دادگستری، دفتر دولت، نخست‌وزیری و منشی شخصی ملکه رایزنی شده بود.

چیزی که اولویت داشت جلوگیری از ایجاد شرایطی بود که ملکه را در صورت نرسیدن مجلس به اکثریت در تنگنای قانونی سختی قرار می‌داد.

دولت با این کار قدم بزرگی برداشت. بریتانیا قانون اساسی مکتوب ندارد. در عوض لحاف چهل‌تکه‌ای دارد از سوابق، قواعد نانوشته و قراردادها که در نهایت بر اساس اعتقاد به "شخصیت خوب" دولتمردان بافته شده – یعنی همه چیز به نجابت بازیگران شرکت‌کننده در بازی بستگی دارد.

ولی اگر نجابت نشان ندادند چه؟ اگر قراردادهای کهنه و بحث‌آور قدیمی به بحران قانونی منتهی شوند چه؟ اگر موجی از هیجانات رسانه‌ای و اعلام برنده و بازنده و طلب حل و فصل فوری اختلافات به این بحران دامن زد چه؟

حمایت مجلس عوام

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption دفترچه راهنما را گاس اودانل، رئیس سابق سازمان اداری دولت بریتانیا تألیف کرده

هدف دفترچه راهنمای کابینه دادن پاسخ دقیق به پرسش‌هایی بسیار بزرگ و، از نظر سیاسی، مناقشه‌آمیز است. و در جریان ۵ روز مذاکره‌ای که در ماه مه ۲۰۱۰ برگزار شد، پیش‌نویس دفترچه توانست به هموار کردن مسیر انتقال قدرت برای شرکت‌کنندگان کمک کند.

راهنما، که کارش را در آن مرحله انجام داده بود، در مرحله بعد به‌روز شد و در اکتبر ۲۰۱۱ در قالب فعلی منتشر شد. و راهنمای ما در فردای احتمالی ۷ مه، ده پاراگرافی است که رویه تشکیل دولت در صورت نرسیدن مجلس به اکثریت را توضیح می‌دهد. خلاصه‌ای از نکات اساسی این ده پاراگراف را در این‌جا می‌آورم:

  • ۱. دولت باید از حمایت اکثریت نمایندگان مجلس عوام برخوردار باشد.
  • ۲. نخست‌وزیر تا زمانی که استعفا ندهد در مقام خود باقی می‌ماند. اگر نخست‌وزیر از طرف دولت استعفا دهد، شخص اول سلطنت از نفری که احتمالا می‌تواند حمایت اکثریت مجلس عوام را جلب کند می‌خواهد که با پذیرفتن نخست‌وزیری برای تشکیل دولت اقدام کند. در نتیجه، ملکه در عمل قدرت نصب نخست‌وزیر جدید را ندارد.
  • ۳. اگر هیچ حزبی در انتخابات به اکثریت مطلق نرسد، دولت فعلی حق دارد تا تشکیل پارلمان جدید و وزن‌کشی در مجلس عوام صبر کند ولی اگر مشخص شود که از حمایت نمایندگان برخوردار نیست و جایگزین مشخصی وجود دارد باید استعفا دهد.
  • ۴. احزاب سیاسی می‌توانند برای تشخیص این‌که چه کسی از حمایت مجلس عوام برخوردار است با یکدیگر مذاکره کنند و در این راه از کارمندان دولت کمک بخواهند.
  • ۵. اگر هیچ حزبی مستقلا اکثریت مطلق را در اختیار نداشته باشد، سه گزینه اصلی برای نوع دولتی که می‌تواند تشکیل شود وجود دارد. یک ائتلاف رسمی، متشکل از دو یا چند حزب که وزیرانش معمولا به تنها یک حزب تعلق ندارند؛ یک موافقت‌نامه غیررسمی، که در آن احزاب کوچک‌تر با گرفتن برخی امتیازها دولت را در موضوعات مهم حمایت می‌کنند؛ یا دولت اقلیت تک‌حزبی، که در این صورت بزرگ‌ترین حزب مستقلا دولت تشکیل می‌دهد و سعی می‌کند بر سر هر موضوع با دیگران توافق کند و مورد به مورد پیش برود.

این خلاصه مواردی است که در دفترچه راهنما ذکر شده. احزاب باید از اصولی که در آن آمده پیروی کنند.

از افسانه تا واقعیت

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption دیوید کامرون (سمت چپ) و نیک کلگ

اما حرف‌هایی که سیاستمداران تا پیش از انتخابات خواهند زد با موارد بالا در تضاد خواهد بود و نمی‌توان جلوی آنها را گرفت. برای مثال، نیک کلگ، رهبر حزب لیبرال دموکرات، گفته که دولتی که توسط دومین حزب بزرگ (از نظر تعداد کرسی‌ها در مجلس) تشکیل شود با فقدان "مشروعیت" روبه‌رو خواهد بود و رای‌دهندگان "حق حیات" آن را نخواهند پذیرفت.

ولی تنها آزمون لازم برای تشکیل دولت برخورداری از حمایت اکثریت نمایندگان مجلس عوام است. به عبارت دیگر، آیا آن دولت می‌تواند برای تصویب "سخنرانی ملکه" که نخستین محک قیمومتش است رای جمع کند؟

بر اساس نتیجه انتخابات سال ۱۹۲۳، محافظه‌کارها بزرگ‌ترین حزب حاضر در مجلس عوام بودند ولی این حزب کارگر بود که با وجود این‌که دومین حزب بزرگ مجلس محسوب می‌شد دولت اقلیت تشکیل داد.

وقتی صحبت از تشکیل دولت باشد، قانون هیچ حقی برای بزرگ‌ترین حزب در نظر نگرفته. حرف دیگر آقای کلگ این بود تقدم در مذاکره باید با حزبی باشد که بیشترین رای را آورده.

دفترچه راهنمای کابینه به وضوح مشخص می‌کند که نخست‌وزیر فعلی حق دارد برای گرفتن حمایت اکثریت مجلس تلاش کند، ولی این به این معنی نیست که احزاب دیگر حق ندارند هم‌زمان با یکدیگر مذاکره کنند. این اتفاقی بود که در سال ۲۰۱۰ افتاد. تنها تفاوت این است که تعداد احزاب حاضر در مذاکرات احتمالا این بار بیشتر خواهد بود.

عدد طلایی لازم برای داشتن اکثریت در مجلس عوام، از طرف یک حزب یا گروهی از احزاب، ۳۲۳ است. و با این‌که دفترچه راهنمای کابینه نمایانگر مسیر است ولی هنوز به اندازه کافی جا برای شلوغ‌بازی و دعوا بر سر قدرت هست، مخصوصا اگر تعداد نمایندگان اردوگاه‌های رقیب خیلی به یکدیگر نزدیک باشد و هیچ‌کدام حاضر به پذیرش شکست نشود.

تفاوت عمده دیگر بین مه ۲۰۱۵ و مه ۲۰۱۰ این است که سومین حزب بزرگ پارلمان را به احتمال زیاد ملی‌گرایان اسکاتلندی تشکیل خواهند داد و، برخلاف ادعاهایی که الان مطرح می‌شود، عضو لاینفک مذاکرات خواهند بود.

البته با وجود رویه قانونی مشخصی که در دفترچه آمده، جریانات قوی دیگری هم در این فرایند نقش خواهند داشت: از جمله مساله مشروعیت، فضای رسانه‌ای، قضاوت افکار عمومی و رغبت رهبران احزاب به تغییر قواعد بازی.

مطالب مرتبط