حملات پاریس و نقش شبکه‌های اجتماعی

حق نشر عکس AFP

شب سیزدهم نوامبر، شب آخر هفته در محله‌هایی در پاریس که معمولا پاتوق چپ‌ها، دانشجویان و عاشقان چند فرهنگی است، قتل عامی بی‌سابقه در تاریخ معاصر فرانسه رخ می‌دهد و بسیاری را در دنیا به عزا می‌نشاند، با این حال رسانه‌های اجتماعی در سیاه‌ترین شب تاریخ معاصر فرانسه، نقش فرشته‌های نجات را برای هزاران هزار نفر ایفاء می‌کنند.

بسیاری از تماشاگران مسابقه فوتبال پس از حمله انتحاری مهاجمان انتحاری دولت اسلامی (داعش) در نزدیکی ورودی استادیوم فوتبال فرانسه با تعقیب توییتر و فیس‌بوک متوجه حملات انتحاری مهاجمان به آنجا و مناطق دهم و یازدهم پاریس شدند و از همین رو با نظم و آرامش و در حالی که «مارسی یز» سرود ملی فرانسه که از انقلاب کبیر فرانسه به یادگار مانده است را می‌خواندند از استادیوم خارج شدند.

در حالی که قتل عام جوانان در تالار کنسرت باتاکلان بیش از یک ساعت ادامه داشت، برخی از کسانی که در آنجا در دام مرگ مهاجمان گرفتار آمده بودند با ارسال توییت و یا نوشتن روی صفحات فیس‌بوک خود، پلیس را ترغیب به مداخله سریعتر می‌کردند زیرا دیر یا زود بازماندگان نیز هدف تیراندازی مهاجمان قرار می‌گرفتند.

قتل عام سیزدهم نوامبر پاریس بار دیگر نقش ارزنده و حیاتی رسانه‌های اجتماعی (تویتر، فیس‌بوک، اینستاگرام، یوتیوب و...) را برای اطلاع رسانی و مهمتر از آن یاری رسانی به قربانیان و جمعیت در معرض خطر نشان داد.

حق نشر عکس facebook
Image caption فیس‌بوک به رفتار تبعیض‌آمیز متهم شد

در سالهای اخیر نقش‌های برجسته ای برای رسانه‌های اجتماعی در تعاملات را می‌توان در نظر آورد که از جمله این موارد را شامل می‌شود: مخالف خوانی، اطلاع رسانی خارج از جریان مسلط، انتقاد اجتماعی، هشدار، همیاری، همنوایی و تعامل، بازنمایی آواهای مختلف و به گوش رساندن صدای اقلیت، راه اندازی کارزارهای مختلف، تومار نویسی، فراخوان به عمل یا گردهمایی، تخلیه هیجانی، تریبون آزادی بیان، بازدارندگی در مورد رفتارهای نابهنجار و آموزش اجتماعی، تضارب آرا، دوست یابی و گریز از انزوا.

در مورد جنبش اعتراضی در ایران (۱۳۸۸) و بهار عربی (۱۳۸۹) رسانه‌های اجتماعی نقش موثری در پویایی اجتماعی به منظور اهداف سیاسی خاص داشتند، اما اکنون به نظر می‌رسد که گذشته از اهداف سیاسی، رسانه‌های اجتماعی در مواقع بحرانی نیز می‌توانند کارآمد باشند.

شب سیزدهم نوامبر هشتگ‌هایی در تویتر و فیس‌بوک، بسیاری را از سرگردانی و یا حتی خطر نجات داد. علاوه براین اطلاع رسانی کاربران حتی به پلیس و نیروهای امنیتی یاری رساند.

هشتگ‌هایی چون درهای باز (#PorteOuverte) برای کسانی که در خیابان مانده بودند و به دلیل منع عبور و مرور در مناطقی که مورد حمله واقع شده بودند امکان رسیدن به خانه را نداشتند و یا جستجو در پاریس (#RechercheParis) به کسانی که در جستجوی نزدیکان خود بودند امکان می‌داد از دیگران استمداد بطلبند.

حق نشر عکس
Image caption گزینه اعلام سلامتی در فیس‌بوک پس از حملات پاریس برای کاربران در این شهر فعال شد

اما از همان شب دهشتزا، شبکه‌های اجتماعی شاهد همدردی و همنوایی جهانیان با مردم پاریس بودند، به تدریج که گزارش‌های قربانیان و یا ویدیوهای قتل عام باتاکلان و چند رستوران و کافه منتشر شد، میلیونها نفر آنها را لایک زدند از جمله گزارش ایزابل بودری، فارغ التحصیل دانشگاه بیست و دو ساله‌ای که به مدت یک ساعت در میان اجساد غرق در خون قربانیان خود را به مردن زده بود تا از هدف قرار گرفتن نجات یابد نزدیک صدها هزار بار به اشتراک گذارده شد، مارک زوکربرگ بنیانگذار فیس‌بوک نیز از جمله کسانی ست که این پست را «لایک» زده است.

اما خود زوکربرگ و فیس‌بوک نیز پس از این واقعه هدف انتقاد کسانی قرار گرفتند که معتقد بودند فیس‌بوک رعایت عدالت و بی‌طرفی را نمی‌کند، مثلا به این دلیل که فیس‌بوک گزینه‌ای را در اختیار کاربرانش قرار داد که عکس پروفایلشان را به رنگ پرچم فرانسه درآورند، یا به کاربران ساکن پاریس امکان داد که سالم بودن خود را به دوستان و آشنایانشان اطلاع دهند، حال آنکه در فلسطین، لبنان، سوریه، عراق، افغانستان و آفریقا فجایع مشابهی رخ می‌دهد اما فیس‌بوک چنین گزینه‌هایی را فعال نمی‌کند.

پاسخ خیلی‌ها را قانع نکرد و به بحث در باره تبعیض ژئوپولتیک و جریان یکسویه اطلاعاتی دامن زد، بحثی که طبعا دامنه آن به میان کاربران ایرانی شبکه‌های اجتماعی نیز کشیده شد.

از سوی دیگر نبرد مجازی بین طرفداران داعش و مخالفان آنها با اعلان جنگ فعالان گمنام (هکرهای اینترنتی) به داعش به اوج خود رسیده است، نتایج یک تحقیق تازه نشان می‌دهد که طرفداران این گروه در شبکه‌های اجتماعی بیشتر در کشورهایی چون عربستان سعودی، عراق، سوریه و ترکیه ساکن هستند.

حملات پاریس بحث در مورد سیاست‌های مهاجرتی، سازش پذیری، رادیکالیزه شدن، ضعف دستگاه‌های امنیتی و نقد عمکرد رسانه‌ها و شبکه های اجتماعی را به بحث روز تبدیل کرد، اما آن چه بیش از همه رخ نمود، نقش یاری رسان رسانه‌های اجتماعی در شرایط بحرانی بود که از کمک‌های بالقوه نجات‌بخش در زمان وقوع حملات تا همدردی و تسلی‌بخشی متعاقب آن را در بر می‌گرفت.