تلخ و شیرین سفر حسن روحانی به ترکیه

روحانی و اردوغان حق نشر عکس EPA

زمانی که بیانیه پایانی نشست سازمان همکاری اسلامی در استانبول منتشر شد، تحلیلگر یک رسانه عربستانی با لحنی شاد به من نزدیک شد و گفت:‌ "این پیروزی بزرگ بر ملک سلمان مبارک باشد."

از او پرسیدم:‌ چطور؟

او پاسخ داد:‌ ایران را منزوی کردیم.

گفتم:‌ فکر نمی‌کنی حالا که رابطه ایران با غرب بهتر شده، تلاش‌های عربستان از اهمیت سابق برخوردار نباشد؟

پاسخ داد:‌ ایران دیگر عریان شده. به جهان اسلام نشان دادیم که ایران چگونه پشت نقاب اسلام به فرقه گرایی دامن می زند.

این مکالمه در حالی صورت گرفت که در روزهای پیش از برگزاری نشست سران سازمان همکاری اسلامی در استانبول، سؤالی که ذهن بسیاری از روزنامه‌نگاران را به خود مشغول کرده بود، امکان کم شدن از تیرگی روابط میان تهران و ریاض با توجه به حضور همزمان حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران و ملک سلمان، پادشاه عربستان در زیر یک سقف بود.

این در حالی بود که دیپلمات‌ها که پشت درهای بسته مشغول مذاکره بودند، می‌دانستند که امکان چنین گشایشی وجود ندارد.

سؤال دیگری که مطرح می‌شد این بود که آیا عربستان به عنوان متحد منطقه‌ای ترکیه و مصر برای گرم کردن رابطه بین این دو موفق خواهد شد یا خیر؟

توجه به رابطه بین این کشورها به حدی بود که بر دیگر موضوع‌های مهم این نشست تا حد زیادی سایه انداخته بود.

تلخی دیپلماسی منطقه‌ای

زمانی که حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران برای افتتاحیه نشست سران سازمان همکاری اسلامی در استانبول وارد محل برگزاری اجلاس می‌شد، رجب طیب اردوغان از او همانند دیگر مهمانان این نشست استقبال کرد اما این خوش آمدگویی با دیگر خوش آمدگویی ها متفاوت بود.

آقای اردوغان و بعضی از رهبران کشورهای شرکت کننده در اجلاس مانند عربستان، کویت، قطر و جمهوری آذربایجان در مراسم استقبال به گرمی یک دیگر را به آغوش کشیدند و روبوسی کردند اما هنگام خوش آمدگویی آقای اردوغان و روحانی،‌ دو طرف با حفظ فاصله به دست دادن اکتفا کردند.

مکالمه میان این دو رئیس جمهوری هم از یک خوش آمدگویی معمولی فراتر رفت و طولانی‌تر از دیگر رهبران شد. علاوه بر این، حالت چهره و حرکات دست آقای روحانی نشان می‌داد که درباره موضوعی مهم صحبت می‌کند.

گفت و گوی روسای جمهوری ایران و ترکیه بیانگر وجود موضوعی جدی بود. موضوعی که از یکی دو روز قبل زمزمه‌اش در سخنان مقام‌های وزارت خارجه ایران شنیده شده بود.

ایران از پیش‌نویس بیانیه‌ پایانی نشست استانبول راضی نبود چرا که چهار بند از این بیانیه به انتقاد شدید و بی سابقه‌ای از سیاست خارجی ایران اختصاص داشت و تلاش دیپلمات‌های ایرانی برای حذف این بندها جواب نمی‌داد.

این پیش‌نویس که پیش‌تر و به خاطر عدم صدور ویزا در غیاب هیئت ایرانی در جده تنظیم شده بود، از ایران به خاطر دخالت در امور داخلی کشورهای منطقه و حمله صورت گرفته به ساختمان‌های دیپلماتیک عربستان در تهران و مشهد به شدت انتقاد می‌کرد و از این کشور می‌خواست که روابطش را با همسایگان بر اساس حسن همجواری و احترام به تمامیت ارضی آنها پایه‌گذاری کند و به جای حل و فصل مسالمت‌آمیز اختلاف به زبان زور و تهدید متوسل نشود.

شاید آقای روحانی از میزبان نشست انتظار داشت تا با استفاده از رابطه نزدیکش با عربستان سعودی به حذف این بندها کمک کند.

عکس دسته‌جمعی

حق نشر عکس Reuters

در ابتدای اجلاس، آقای اردوغان و مهمانانش مانند همه نشست های مهم بین‌المللی عکس یادگاری گرفتند.

معمولاً زمانی که نمایندگان چند کشور دچار تنش در چنین موقعیت‌هایی حضور دارند، خبرنگاران همه حرکات و ژست‌های آنها را بررسی می‌کنند تا جواب بعضی از سؤال هایشان را بگیرند، جواب‌هایی که به راحتی از دهان سیاستمداران خارج نمی‌شود.

در نشست استانبول هم همین طور بود. زمانی که در تالار مجاور با دیگر خبرنگاران مشغول تماشای صحنه جمع شدن رهبران و روسای هیئت ها برای گرفتن عکس یادگاری بودیم، بعضی از همکاران عرب و ترکیه‌ای این سؤال را مطرح می‌کردند که آیا اتفاق مهمی رخ می‌دهد؟

لحظاتی بعد همه شرکت‌کنندگان در مکان‌های از پیش تعیین شده قرار گرفتند. در حالی که همه منتظر بودند، ملک سلمان آخرین نفری بود که به این جمع پیوست و در کنار رئیس جمهوری ترکیه، میزبان جلسه قرار گرفت.

پادشاه عربستان پیش از سفر به استانبول برای شرکت در نشست سازمان همکاری اسلامی به آنکارا رفته بود و آقای اردوغان از این متحد منطقه‌ای خود پذیرایی شایانی کرده بود.

جنگ سوریه و اتفاق‌نظر ریاض و آنکارا درباره آینده سوریه، ترکیه و عربستان سعودی را به شدت به هم نزدیک کرده است.

به همین خاطر، در روزهای قبل از برگزاری این نشست، بعضی از رسانه‌های منطقه پیش‌بینی می‌کردند که آقای اردوغان بتواند میان رهبران ایران و عربستان سعودی میانجی‌گری کند.

پس از چند دقیقه لبخند و ژست در برابر دوربین‌های خبرنگاران، زمان آن رسید که شرکت‌کنندگان در نشست استانبول کارشان را شروع کنند.

ملک سلمان در حالی که به وسیله آقای اردوغان هدایت می‌شد، به سمت در خروجی تالار حرکت کرد و با توجه به موقعیتی که آقای روحانی قرار گرفته بود، ملک سلمان باید از جلوی او عبور می‌کرد.

تصویری که دوربین اجلاس نشان می‌داد، بیانگر عبور ملک سلمان از برابر آقای روحانی بدون برقراری ارتباط خاصی بود. اما بعداً تصویربردار هیئت ایرانی که در سالن حاضر بود و تصویر این لحظه را از زاویه دیگری ثبت کرده بود، فیلمی را به من نشان داد که در آن به نظر می‌رسید یک تبادل نگاه محترمانه‌ای بین این دو برقرار شده است.

هر چند که صورت ملک سلمان در هیچ کدام از این دو فیلم دیده نمی‌شود.

عباس عراقچی، معاون وزیر خارجه ایران آن شب در مصاحبه با تلویزیون ایران گفت در هیچ سطحی بین دو کشور ارتباطی برقرار نشده است.

در نهایت، به رغم هشدار رئیس جمهوری ایران در سخنرانی افتتاحیه درباره لزوم پرهیز از تفرقه‌افکنی میان اعضای سازمان همکاری اسلامی، چهار بند مورد انتقاد ایران از بیانیه پایانی حذف نشد و همین طور یک بند که از فعالیت‌های "تروریستی" حزب‌الله لبنان انتقاد می‌کرد.

به همین علت آقای روحانی و محمد جواد ظریف، وزیر خارجه ایران در روز دوم نشست شرکت نکردند. آقای روحانی حتی در ضیافت شام آقای اردوغان که در شب نخست اجلاس برگزار شد، شرکت نکرد تا در جمع ایرانیان حاضر در استانبول سخنرانی کند.

نشست استانبول در حالی به پایان رسید که همکاران ترکیه‌ای از من می‌پرسیدند "آیا برنامه سفر آقای روحانی به آنکارا همچنان برقرار است؟"

کم‌محلی آنکارا و قاهره به هم

سیزدهمین نشست سران سازمان همکاری اسلامی در استانبول، یک حاشیه مهم‌تر از متن دیگر هم داشت و علاوه بر اختلاف میان ایران و عربستان، تنش میان ترکیه و مصر هم بر این نشست سایه انداخته بود.

با توجه به اختلاف میان مصر و ترکیه بر سر برکناری محمد مرسی از ریاست جمهوری مصر، رئیس جمهوری این کشور که ریاست نشست دوازدهم سران این سازمان را بر عهده داشت، برای تحویل ریاست این سازمان به استانبول سفر نکرد و این کار را به وزیر خارجه‌اش محول کرد.

سامح شکری هم که ساعاتی قبل از آغاز نشست وارد استانبول شده بود، از فرودگاه به محل برگزاری اجلاس آمد و پس از قرائت متن پیام عبدالفتاح سیسی ریاست نشست را تحویل ترکیه داد و به فرودگاه برگشت. آن هم بدون هیچ تعاملی با رئیس جدید این نشست.

آقای اردوغان هم پس از سخنان آقای شکری، برخلاف دیگر حاضران او را تشویق نکرد. به نظر می‌رسید که تلاش عربستان برای نزدیک کردن این دو متحدش نتیجه‌ای نداشته است.

اما تلخی این عدم موفقیت برای عربستان سعودی آن قدری نبود که شیرینی دستاوردش در برابر ایران را کم اثر کند.